Problemy urbanizacji – zagrożenia.

1. Wstęp Pojęcie urbanizacji jest różnorodne i może być interpretowane na różnych płaszczyznach. Według Danieli Szymańskiej Urbanizacja jest globalnym (obejmującym cały świat) procesem społeczno – ekonomicznym, związanym z postępem rewolucji naukowo – technicznej, z koncentracją sił wytwórczych i form stosunków społecznych, z rozprzestrzenianiem się miejskiego obrazu życia, modernizacją na całą sieć osadniczą.1 W potocznym znaczeniu urbanizacja charakteryzuje się wzrostem miast i ludności miejskiej, wzrost udziału ludności miejskiej w stosunku do ogółu ludności. Określenie to nie jest wystarczające dla zjawiska urbanizacji. Należy ją rozumieć w szerokim znaczeniu.

2. Płaszczyzny urbanizacji  Demograficzna - polega na wzroście liczby ludności miejskiej glównie w wyniku zwiększonej migracji ludności wiejskiej do miast oraz na skutek rozszerzenia granic administracji miast o tereny przylegające  Przestrzenna - prowadzi do przestrzennego rozwoju miast, powstania nowych miast oraz rozległych stref zurbanizowanych  Ekonomiczna - wzrost liczby ludności zatrudnionej w pozarolniczych działach gospodarki, początkowo w przemyśle i budownictwie, później w usługach  Społeczna - polega na upowszechnieniu tzw. miejskiego stylu życia również wśród ludności wiejskiej.

3. Wskaźnik urbanizacji Wskaźnik urbanizacji jest statystycznym obrazem procesu urbanizacji czyli procent ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności państwa czy kontynentu. W skali świata jest on bardzo zróżnicowany i wynosi od kilkunastu procent w krajach afrykańskich do 97% w Belgii. Im wyższy poziom rozwoju gospodarczego państwa, tym więcej ludności zamieszkuje w miastach.

1 D. Szymańska „Urbanizacja na świecie”, PWN, Warszawa 2007 Źródło: http://s3.egospodarka.pl/grafika2/polskie-miasta/Miasta-Polski-w-liczbach-2009-75468-640x640.jpg

Źródło: http://x02.szkolnictwo.pl/rysunki_lekcje/5401/2.gif 4. Etapy procesów urbanizacyjnych Wyróżnia się cztery etapy procesów urbanizacyjnych: • I wstępna urbanizacja - polega na powolnej koncentracji ludności w miastach, spowodowana systematycznie zwiększającym się zapotrzebowaniem na siłę roboczą w rozwijającym się przemyśle i usługach. Na tym etapie mamy do czynienia z urbanizacją demograficzną i ekonomiczną. • II suburbanizacja - charakteryzuje się szybkim wzrostem liczby mieszkańców zewnętrznych stref aglomeracji. Napływ ludności wiejskiej powoduje niekontrolowane rozrastanie się ubogich dzielnic peryferyjnych - slumsów. Zaczyna również ubywać mieszkańców w dzielnicach centralnych. Zamożna ludność przenosi się z nich na obszary podmiejskie, dobrze skomunikowane z centrum aglomeracji. W konsekwencji miasta i zespoły miejskie rozrastają się. (demograficzna, ekonomiczna, przestrzenna) • III dezurbanizacja - polega na intensywnym odpływie ludności, zarówno z obszarów centralnych jak i peryferyjnych, na tereny bardziej oddalone. Zjawisko to często określa się mianem “kryzysu śródmieścia”, który prowadzi do przestrzennego rozwoju miast i powstania wielkich stref zurbanizowanych. Przyczyną jest modernizacja i automatyzacja produkcji oraz przenoszenie poza miasto zakładów przemysłowych, a także wzrost zamożności mieszkańców. W tym stadium rozwoju dominuje urbanizacja ekonomiczna i przestrzenna. • IV reurbanizacja - charakteryzuje się przemieszczaniem ludności z całych obszarów stref zurbanizowanych do małych jednostek osadniczych, położonych na terenach typowo rolniczych. Powoduje to wyraźne zahamowanie urbanizacji w sensie demograficznym i częściowo ekonomicznym. Przyczyną jest kryzys śródmieścia. Równocześnie na terenach wiejskich zaczyna zachodzić proces urbanizacji w sensie społecznym, upowszechnia się miejski styl życia. Wymaga on rozwoju szeregu usług co powoduje postępowanie procesu urbanizacji przestrzennej. Aktualnie zachodzi ona we wschodniej i przyjeziornej części Stanów Zjednoczonych. Ludzie na całym świecie szukają szczęścia w dużych miastach. Dla jednych miasto jest błogosławieństwem dla innych więzieniem. W wieku XX Ziemia stała się planetą wielkich miast. Na początku XIX wieku na całym świecie w miastach mieszkało ponad 40 mln ludzi. W ciągu 100 lat ta liczba wzrosła do 2 mld i nadal rośnie. W 1900 roku na świecie nie istniało żadne miasto, w którym mieszkałoby ponad 10mln ludzi. Już w 1985 roku takich miast było 16. Dzisiaj szacuje się, że na świecie jest 28 megamiast (ponad 10 mln mieszkańców).

Rok Liczba miast > 1mln W tym > 10 mln 1800 1900 10 - 1950 49 1960 71 1980 185 1990 229 16 2000 293 17 2014 >300 28 Tab. Liczba miast milionowych na świecie

Miasto 1993 rok 2000 rok 2013 rok

1. Tokio 25,2 mln 24,2 mln 34,6 mln
2. Nowy Jork 18,8 mln 22,8 mln 21,5 mln
3. Meksyk 17,9 mln 31 mln 23,5
4. Sao Paulo 16,8 mln 25,2 mln 21 mln
5. Szanghaj 14,3 mln 22,7 mln 25,8 Tab. Największe miasta na świecie w roku 2013

Wykres: Rozwój megamiast w ciągu 20 lat. 1993-2013

5. Skutki i problemy urbanizacji. Czynnikiem niezwykle silnie wpływającym na rozwój i urbanizację miast zarówno teraz, jak i w przyszłości jest handel. Rozrastająca się sieć sklepów, hurtowni, banków i giełd towarowych przyciąga zarówno ludzi jak i kapitał; stwarza miejsca pracy i rynki zbytu. Jest to samo rządzący się mechanizm. Im bardziej rozwija się handel tym bardziej korzysta na tym miasto. Im większe jest miasto tym więcej przyciąga inwestorów. Występowanie w sąsiedztwie miasta żyznych gleb umożliwia rozwój intensywnego rolnictwa towarowego, a tym samym stymuluje rozwój samego miasta - ogromnego rynku zbytu. Urbanizacja jako proces wieloaspektowy prowadzi do przemiany miast i ich rozwoju. Otóż proces ten niesie ze sobą szereg zmian, a co za tym idzie skutków, zarówno pozytywnych jak i negatywnych. Urbanizacja powoduje systematyczne zmniejszanie się terenów rolniczych, masową migracje ludności wiejskiej do wielkich miast. Jednak na początku należy się zastanowić co powoduje taki stan rzeczy. Jedną z przyczyn jest chęć poprawienia swojej sytuacji materialnej, warunków życia. Miasto oferuje możliwość uzyskania i wyboru pracy, możliwości edukacyjne, dostępność wielu usług oraz miejsc zamieszkania, gdyż budowane są nowe osiedla, na które wciąż rośnie popyt, wraz ze wzrostem liczby ludności. Z kolei dzięki ciągłej budowie, miasto rozprzestrzenia się poza swe granice administracyjne, co sprzyja ulepszaniu komunikacji, rozwijaniu się instytucji naukowych (oświatowych), społecznych (służby zdrowia), kulturalnych (muzea, teatry, kina), handlowych, finansowych i ubezpieczeniowych. Jest to przyczyna powstawania nowych miejsc pracy, zwiększenia liczby zatrudnionych, a w wyniku wzrost dochodu narodowego. Ważne jest tu także zwiększenie poziomu kulturalnego i kształcenia. Natomiast rozwijanie się miasta pod względem naukowo-technicznym powoduje szybkie komunikowanie się i przemieszczanie mieszkańców, wzrost ich poziomu życia, a także przekształcanie się krajobrazu miejskiego. Staje się one ciekawe także pod względem turystycznym. Mimo tych wielu walorów procesów urbanizacji, wiele konsekwencji ma charakter negatywny. Nadmierny wzrost liczby, której wynikiem jest m.in. niekontrolowana imigracja ludzi, może prowadzić do przeludnienia, w następstwie do tworzenia się zjawiska bezdomności i bezrobocia. W takim wypadku narasta wciąż niedobór zasobów mieszkalnych w stosunku do zatrudnionej siły roboczej. Napływ imigrantów może być przyczyną problemów gospodarczych, społecznych i politycznych. W dużych miastach istnieje zjawisko znacznego zróżnicowania społecznego (bogaci - biedota) i przestrzennego. Obniża się bezpieczeństwo w mieście, a wzrasta poziom przestępczości i patologii społecznej (alkoholizm, narkomania). Częstymi problemami wielkich metropolii są także głód, choroby, deficyt wody i trudności komunikacyjne(korki). Tutaj zanieczyszczenia wód i powietrza czasem mogą wielokrotnie przewyższać dopuszczalne normy. Prowadzi to do wielu chorób układu oddechowego i nerwowego wśród ludności miejskiej. W aglomeracjach gromadzone są wielkie ilości śmieci i odpadów. Jest trudność z ich składowaniem i usuwaniem, dlatego wiele ulic, szczególnie w dzielnicach biedoty, jest pokrytych śmieciami. Urbanizacja niesie ze sobą oprócz zanieczyszczeń również szkodliwy dla zdrowia hałas i wibracje. Hałas ze środków komunikacyjnych waha się od 70 - 90 decybeli. Wpływ hałasu na zdrowie ludzkie staje się bardziej widoczny z upływem czasu. Powoduje napięcia, stany nerwowości, irytacji i zmęczenia. Dalsze konsekwencje to zaburzenia funkcjonowania organów wewnętrznych. Niestety urbanizacja nie jest procesem, który wpływałby tylko negatywnie na ludność miast, większym problemem - globalnym, jest wpływ na pogarszanie się ogólnych warunków środowiska. Procesy urbanizacyjne sprzyjają wzrostowi temperatur (tworzeniu się tzw. miejskich wysp ciepła), zmniejszeniu się amplitudy temperatur, osłabieniu dopływu promieniowania słonecznego i zmianie systemu opadowego. Zanieczyszczenie powietrza zakłóca bilans promieniowania słonecznego przez zwiększenie zmętnienia atmosfery, zmiane składu chemicznego atmosfery i kropel wody znajdujących się w powietrzu (kwaśne deszcze), wzrost koncentracji ozonu w troposferze (a spadek w stratosferze) dostarczanie do atmosfery dodatkowej ilości energii cieplnej, co zmienia strukturę termiczną atmosfery.

6. Zakończenie Obecnie w niektórych miastach proces urbanizacji uległ nieznacznemu zahamowaniu. Dobrym tego przykładem jest np. Meksyk. Jest to spowodowane rozlewaniem się aglomeracji miejskich na przedmieścia (suburbanizacja). Aktualnie w związku z upadkiem i stagnacją wielu miast czyni się zabiegi by reanimować centra miejskie, stymulować przesiedlanie bogatej ludności z przedmieść do centrów. Niedawno w literaturze dotyczącej wzrostu miast i aglomeracji miejskich przeważały tendencje antyurbanistyczne. Jednak według P. Hall’a – profesora geografii – istota tego nowego myślenia polega nie na potępieniu wielkich miast i wzywaniu do ich ograniczenia, ale w usystematyzowaniu aktualnych problemów związanych z wielkimi miastami i szukaniu dalszych rozwiązań.