Rzecz – tym wyrazem określiano przedmioty, okolicznośći, sprawy, wydarzenia, dzialania.(określia calość spraw państwowych,przedmioty materialne ) Rzecz(res) – materialne(res corporales) i nematerialne(res incorporales) Res corporales – uważano rzeczy podpadający pod zmysły ludzkie, szczególny dotyk Res incorporales – uważano takie, które istnijeć mogly tylko w pojęciu ludzkim. Rzeczy będący w obiegu (res in commercio) – wchodzili w sklad majątku poszczegolnych jednostek fizycznych. Rzeczy wyjęty z obiegu (res extra commercium) – znajdowały się poza majątkiem poszczególnych obywateli. Wyjęty z obiegu na podstawie prawa ludzkiego (res humani iuris): • Res omnium communes – rzeczy wspólne dla wsyzstkich ludzie(rzeczy oddane i przeznaczone dla swobodnego użytku wszystkich jednostek. ) • Res publicae – rzeczy publiczne(stanowily je rzeczy, które nie mogli znajdować się w niczym majątku) Wyjęty z obiegu na podstawie prawa boskiego (res divini iuris): • Res sacrae (rzeczy sakralne) – rzeczy uroczyście poświęcone bóstwom niebiańskim(swiatyni i oltarzy) • Res religiosae (rzeczy religijne) – rzeczy przeznaczone dla bóstw, duchow zmarłych(grobowce) • Res sanctae (rzeczy święte) – rzeczy oddane pod opiekę bogów(rzeczy, które bez aktu poświęcenia, pod ochroną sakralną(mury, bramy, miasta)) Rzeczy będący w obrocie : • Res mancipi – grunty polożone w Italii(niewolników i zwierżąnta pociągowe i juczne)

• rzeczy stanowiący podstawowe środki produkcji. • Res nic mancipi – inne grunty, pieniandzy

Rzeczy : • Ruchome (res mobiles) – (ruchomośći) • Nieruchome (res immobiles) – (grunt,ktory obejmowal czesć powerchni gruntu + drzewa+budynki+mineraly) To mialo znaczenie przy zasiedzeniu, zastosowaniu interdyktów posesoryjnych. Tylko rzeczy ruchome mogli być przedmiotem kradzieży

Grunty: • Praedia rustica – grunty przeznaczone pod uprawę rolną • Praedia urbana – grunty przeznaczone pod zabudowe • Praedia suburbana – grunty w mieście, ale pod uprawe • Praedia Italica – grunty italskie • Praedia provincialia – grunty prowincialne Rzeczy materialne : • Pojedyńcze – takie rzeci, które stanowiły pewną całość( naturalny:kamień, niewolnik, zwierze. Sztuczny: obraz waza) • Złożone – traktowane byli te rzeczy które skladali się z kilku rzeczy pojedyńczyh, trwale polącząnych między sobą w jedną całość(budynek + cegla) • Zbiorowe – staanowila zbior kilku rzeczy oznaczonych wspolną nazwą, które jako calość służyli temu samemu celowi gospodarczemu(biblioteka, sklep, muzeum) Rzeczy oznaczone co do gatunku(genus) i co do cech indywidualnych.(species) Rzeczy: • Zamienne (res fungibiles)–oznaczono za pomocą cech gatunkowych (genus)(mąka, oliwa,zboże) • Niezamienne (res infungibiles) – rzeczy indywidualno oznaczony, ktore oznaczano za pomocą cech indywidualnych, specyficznych dla tych rzeczy(niewolnik, koń) Ten podzial był przedmiotem kontraktu pożyczki oraz depozytu Rzeczy: • Zużywalne(res quae ipso usu consumuntur) – zaliczano w prawie rzymskim te, których normalnie użycie prowadzilo do zużycia(wino, oliwa, pieniądze(których zużycie polegalo na ich wydaniu)) • Niezużywalne – mogli być przedmiotem kontraktu najmu Rzeczy: • Podzielnie – rzeczy, które można bylo podzielić bez zmiany ich istoty oraz naruszenia wartośći – rozłożyć na mniejsze części(wino, oliwa, mąka) • Niepodzielnie – rzeczy, które „bez zniszczenia nie mogą być podzielone” Jako przynależnśći (pertinentia) określane były fizyczne i prawnie odrębne rzeczy uboczne, niebędące częścią składową rzeczy głównej, które miały trwale służyć do jej lepszego gospodarczego użytku.(okienice lub klucze) • Inwentarz – (instrumentum) – służący gruntowi jako rzeczy głównej(sprzet rolny) Pożytki – owoce, które określano jako płody, stanowiący zwyczajny , z reguly periodyczny, przychód gospodarczy z pewnej rzeczy.(drewno, owoce, mleko) Pożytki cywilny – odsetki Pożytki naturalne

Rodzaje władztwa nad rzeczami: • Faktyczny - posiadanie • Prawny - wlasność, prawo rzeczy cudzej: slużebnośći, prawo zastawu, prawo zabudowy 2.Posiadanie Posiadanie jest faktycznym wladztwem nad rzeczą z zamiarem zachowania jej dla siebie Dwa elementy: • Corpus – fizyczny stosunek osoby do rzeczy • Animus – wola, zamiar zatrzymania rzeczy jako swoej Usus- faktyczne wladstwo nad rzeczą. Skutki posiadania: • Posiadanie jako faktyczne władztwo nad rzeczą moglo prowadzić – drogą zasiedzenia - do nabycia wlasnośći • Posiadanie podlegalo odrębnej ochronie prawnej, która była realizowana za pomocą interdyktów pretorskich. Rodzaje posiadania: • Possessio civilis –posiadanie, które obejmowało władztwo fizyczne(corpus) oraz wolę zachowania rzeczy dla siebie. • Possessio naturalis – gdy ktoś mial rzecz w fizycznym wladaniu, ale nie mial woli zachować ją dla siebie. • Possessio ad interdicta – chroniono za pomocą środków prosesoryjnych, którymi byly interdykty pretorskie. • Possessio iusta - kiedy posiadanie rzeczy odpowiadało pewnemu prawu. • Possessio iniusta – kiedy posiadanie rzeczy nie odpowiadało pewnemu prawu.(posiadanie niesłuszne, bezprawne) Posiadanie nie sluszne uznawano za wadliwe, występowalo od przeciwnika  Vi (śila) zawladanie rzeczą za pomocą śiły  Clam(potajemnie)  Precario – w sposów prekaryjny • Possessio bonae – gdy posiadać byŁ przekonany , że mu posiadanie przysługuje(wykonuję wladztwo nad rzeczą) • Malae fidei- kiedy posiadać wiedzial że jego posiadanie jest niezgodnie z stanem prawnym.

Nabycie i utrata posiadania Nabycie posiadania następowało(corpore et animo) – poprzez nabycie fizycznego wladztwa nad rzeczą z równoczesnym zamiarem prywłaszczenia jej sobie. Wymogi do nabycia:

• czy było to nabycie pierwotne, czy pochodnie
• czy chodziłoo nabycie posiadania ruchomośći, czy nieruchomośći • Corpus -przy pirwotnym nabyciu posiadania rzeczy ruchomej wymagano zawladnięcia przedmiotem
• przy pochodnym nabyciu nieruchomośći dano fizycznego zetknięcia się z rzeczą. • Aimus
• przy nabyciu pierwotnym sam fakt zawładniecia rzeczą poprzez użycia sily.
• przy pochodnym nabyciu, posiadanie kwestie,czy nabywający posiadanie ma animus wedlug (causa possessionis- czynność prawna na podstawie której zostalo nabyte poiadanie) Nabycie wyjątkowe Solo animo – prawo rzymskie dopuszczało możliwość wyjątkowego nabycia posiadania tylko poprzez zmianę czynnika subiektywnego, samej woli. Zmianą taką stanowiły: • Traditio brevi manu – kiedy dotyczasowy dziezżyciel rzeczy stawał się posiadaczem na podstawie umowy z dotychczasowym jej posiadaczem. • Constitutum possessorium – posiadacz wyzbywal się posiadania, ale dzierżyl nadal rzecz w imeniu nowego nabywcy. Utrata posiadania następowala z chwilą utracenia choćby jednego z koniecznych elementów posiadania( corpus lub animus) Posiadanie gaslo wskutek śmierći posiadacza. Ochrona posesoryjna – w prawie rzymskim środkami prawnymi służącymi do ocorony posiadania były interdykty, na podstawie których pretor zakazywał samowolnego naruszenia posiadania lub nakazywalprzywrócenie samowolnie odebranego posiadania dotychczasowemu posiadaczowi. • Interdictum uti possidetis służył doochrony posidacza nieruchomośći • Interdictum utrubi służyło do ochrony posiadania rzeczy ruchomej, szczególnie niewolników. • Interdictum unde vi służył do przywrócenia posiadania nieruchomośći na rzecz posiadacza niewadliwego, który zostal wyzuty z posiadania przemocą • Interdictum de precario - udzielano go przeciw przekarzyście w wypadku, gdy ten nie zwrócił posiadaczowi, mimo wezwania, rzeczy oddanej mu w odwolanie używanie. • Interdictum quod vi aut clam- był stosowany celem zaprzestania naruszania posiadania.

3.Wlasność -wlaścicieł mógł swobodnie korzystać z rzeczy, pobierać z niej pożytki, anawet zniszczyć • Dominium – pełnie i bezwzględnie wladztwo prawne nad rzeczą • Posiadanie – wladztwa faktycznego. Ius possidendi – prawo do posiadania rzeczy Ius utendi – prawo di używania rzeczy Ius abutendi –prawodo zużycia rzeczy Ius fruendi – prawo do pobierania rzeczy Ius disponendi – prawo rozporządzania rzeczą Rodzaje i ograniczenia własnośći. Współwlasność. • Własność kwirytarna stanowiła najstarzy rodzaj własnoćci uznanej i chronionej według przepisów ius civile. • Własność bonitarna – kiedy miał rzecz w swoim majątku.

Własność na gruntach prowincjonalnych – grunty położone w prowincjach poza Italią traktowane były jako własność państwa.

Ograniczenia prawa własnośći wynikające z prawa sąsiedzkiego a. Immissiones – wpływy z gruntu sąsiedniego ciał lotnych(dymu, pary, ciepła) lub stałych(odpryski kamieni) b. Actio aqua pluviae arcendae – skarga w sprawie powstrzymania spływu wody deszczowej. c. Interdictum de glande legenda – wlaścicielmuże dozwolić sąsiadowi wstępu co drugi dzień na swój grunt celem zabrania owoców. d. Cautio damni infecti – zabezpieczenie grośącej szkody. e. Operis nove nuntiatio –sprzeciw co do nowej budowli

Iter publicum – droga publiczna

Elastyczność prawa własnośći – z mocy samego prawa powracało do swoejpierwotnej postaci. Współwlasność – prawo do jednej rzeczy należy do kilku osób. Pars pro indiviso - Istota współwłasnośći polega na tym, że każdy ze współwlaśćicieli miał określony udział w prawie własnośći zwany częścią idealną. • Actio communi dividundo – ogólna skargao zniesienie wspólwłasnośći • Actio familiae erciscundae – gdy wspólność majątkowa powstała wskutek spadkobrania

Nabycie wlasnośći od początku: • Ius civile • Ius gentium • Mancipatio • In iure cessio • Zasiedzenie • Audicatio Póżniej: • Pierwotny sposób - następowało niezałeżnie od prawa własnośći:  Zawlaszczenie  Polączenie  Znalezienie skarbu  Nabycie wlasnoóci na pożytkach  Przerobienie rzeczy zasiedzenie • Pochodny sposób – następowało gdy nabywca nabywał własność od poprzednika

Pierwotny sposób nabycia wlasnośći • Zasiedzenie jest to nabycie własnośći skutkiem ciąglego posiadania przez czas określony ustawa.

Wymogi: a. Rzeczy nadającej się do zasiedzenia(res habilis) (rzecz zajdująca się w obrocie) Nie podłegały: • Wyjęte z obiegu • Należące do skarbu państwa oraz do majątku cesarza. • Skradzione oraz nabyte śilą b. Słusznej podstawy zasiedzenia.titul winienbyć sluszny i prawdziwy. c. Dobrej wiary (bona fides) d. Posiadania(possesio) e. Oznaczonego czasu Longissimi temporis praescriptio – zasiedzenie nadzwyczajne . Funkcje: Zasiedzenie od początkupełniło funkcje dowodowe. Inną funkcją było usuwanie rozbieżnośći pomiędzy własnośćą i posiadaniem co mogło nastąpić: • Nabycie res mancipi • Nabycie przez niewlaściciela Zawlaszczenie – polegało na objęciu w posiadaniu rzeczy niczyjej z zamiarem zatrzymania jej dla siebie Rzeczy niczyi:  Rzeczy które można zawlaszczyćw powietre  Rzeczy które wyrzócone na brzeg morski  Insula in mari nata -wyspa powstala na morzu  Rzeczy świadomo porzucone przez wlaściciela Akcesja:

• nabycie wlasnośći na rzeczy ubocznej wskutek trwalego polączenia tej rzeczy z rzeczą główną w ten sposób że rzecz uboczna stawała się częściąskładową zeczy glównej. Formy polączenia rzeczej:  Nieruchomość z nieruchomoścą  Alluvio – stopniowy pryrost gruntu  Avulsio – oderwane kawalek gruntu przez rzeki  Alveus derelictus –gdy rzeka opućcila swoje pirwotne koryto  Insula in flumine nata – kiedy wyspa powstala na rzekę  Rucomość i nieruchomość  Inaedificatio – budowanie budynku na gruncie  Plantatio – roślina zasadzona na gruncie  Ruhomość i ruchomość  Ferraminatio - polączenie rzeczy z tego samego metalu  Confusio – zlanie plynów różnych wlaśćicieli  Comixtio – zmieszanie rzeczy stalych (winogrona) Nabycie własnośći na pożztkach
• w sposób pierwotny nabywał własność na pożytkach z uasady właściciel rzeczy macierzystej z chwilą, kiedy owoce zostały odlączone od rzeczy macierzystycznej w sposób naturalny. Znależenie skarbu
• rzecz wartośćiowe, których właścicieła nie można było ustalić

Pochodnie sposoby nabycia własnośći

1. Mancypacja – formalny akt przenieszenia wlasnośći kwirytarnej na rzeczach zaliczanych do res mancipi
2. In iure cessio – paralelnie do mancypacji rozwinąl się inny sposób przeniesienia wlasności.(odstąmpenie od sporu w procesie) Formalny i abtrakcyjny sposób przeniśenia własnośći, dostępny tylko dla obywatela.
3. Tradycja – która była bezpośrednim oraz pozbawionym wszelkiej formalistyki przenisieniem własnośćipolegaącym na wydaniu rzeczy z ręki do ręki. Wymogi: • Wydanie rzeci • Prawnie uznany cel, skierowany na nabyciewlasnośći

Ochrona prawa własnośći Podstawowymi powódstwami do ochrony własnośći były : rei vindicatio, actio negatoria i actio publiciana, były to środki ochrony petytoryjnej o definitywnym charakterze

Rodzaj:Ochrona posesoryjna Przedmiot: posiadanie Funkcje: przywrócenie lady prowizorycznego Sposób: administracyjne Środki : interdykty pretorskie

Rodzaj :ochrona pretoryjska Przedmiot: wlasność Funkcje:definitywne rozstrzygnięcie co do prawa wlasnośći Sposób: postępowanie procesowe Skargi: windykacyjna, negatoryjna,publiciańska

1. Rei vindicatio – skarga wydobywcza Cele skargi – ochrona ofensywna wlasnośći była realizowana za pomocą skargi windykacyjnej, która przyslugiwaławłaśćicelowi kwirytarnemu pozbawionemu posiadania rzeczy Strony: Legitymowanym czynnie powodem przy rei vindicatio był nieposiadający wlaśćiciel kwirytarny. Pozwanym mógł być każdy kto miał rzecz w swoim władaniu Pozwanym mógł być fikcyjny posiadacz – fictus possessor

• ten kto udawał, że jest posiadaczem i
• ten kto podstępnie wyzbył się posiadania Pożytki Rodzaj posiadania • Posiadacz w dobrej wierze • Posiadacz w zlej wierze Nabycie pożytków • Nabywa na wlasność • Winien wydaćwszystkie pożytki Rodzaje nakładów • Naklady konieczne – wydatki nezbędnie do utrzynmania • Naklady uzyteczne - wydatki podniesione celempodniesienia wartośći • Naklady zbytkowe –wydatki w cele upiększenia rzeczy

2. Actio negatoria – skarga negatoryjna – treścią było twierdzenie, żejego własność jest wolna odtakiego ograniczenia
3. Actio Publiciana – powództwo publiańskie – środkiem ochrony przysludiącym wlaścicielowi bonitarnemu była actio Publiciana

Prawa na rzeczy cudzej – prawa rzeczowe ograniczone, do których zaliczano: slużebnośći()servitutes) Praawo zastawu(pignus), emfiteuzęv(emphyteusis oraz prawo powierzchni(superficies))

Służebnośći -jedna z form korzystanoaa z cudzej rzeczy w ograniczonym, określonym przed prawo zakresie, były służebnośći • Służebnośći gruntowe  Slużebnośći wejskie  Servitus itineris – slużebność przechodu  Servitus viae – slupebność drogi  Servitus actus – slużebność przepędu trzody  Służebnośći mejskie • Służebnośći osobiste  Ususfructus – było prawem do używanie i pobierania pożytków z cudzej rzeczy niezużywalnej bez naruszania jej substancji  Usus – było czysto osobistym, co najwyżej dożywotnim prawem do korzystanaia z cudziej rzeczy , bez możliwośći pobierania z niejpożytków  Habitatio – zamieszkanie  Operae servorum et animalium – prawo do korzystania z uslug zwięrząt Ochrona slużebnośći –acctio confesoria -slużebnośći chronioninza pomocą skargi rzeczowej skutecznej wobec każdego, kto naruszył uprawnienie osoby mającej określone służebność

Emfiteuza – wieczysta dzierżawa

® prawo rzeczowe do cudzej nieruchomości o szerokiej treści; prawo rzeczowe bezwzględne, o znacznie szerszych uprawnieniach od służebności (np. użytkowania).

Emfiteuza wygasała: ¨ po odebraniu ziemi przez właściciela w przypadku niepłacenia przez 3 lata podatków lub czynszu, ¨ niedopełnienia obowiązków przy dokonywaniu sprzedaży. Ostateczny kształt emfiteuzy ustalił się w prawie justyniańskim.

Prawo zabudowy (superficies)

Prawo zabudowy dawało ograniczone prawa rzeczowe do budynku wybudowanego na cudzym gruncie, które w myśl zasady superficies solo cedit przypadłyby właścicielowi gruntu. Superficies wygasało w przypadku:

•     upływu terminu kontraktu (jeśli taki był ustalony),
  

•     niepłacenia solarium,
  

•     porzucenia domu,
  

•     konfuzję (połączenie) superficies z prawem własności.
  

Różnica między superficies a najmem jest analogiczna jak przy emfiteuzie.

Zastaw ® ograniczone prawo rzeczowe przysługujące wierzycielowi dla zabezpieczenia jego wierzytelności. W razie jej niewykonania, wierzyciel miał prawo do nabycia posiadania rzeczy i jej sprzedaży. Jest to prawo akcesoryjne. Zastaw jako prawo akcesoryjne ® zależny od istnienia i losów prawnych wierzytelności głównej (np. najmu – dzierżawy lub innego kontraktu głównego). Musiała istnieć wierzytelność, którą zastaw zabezpieczał. Pignus, pignus irregulare ® zastaw ręczny, powstawał na podstawie kontraktu realnego – zastawnik otrzymywał przedmiot zastawu detentio, ale bez przeniesienia własności; pignus irregulare zastaw ręczny, nieprawidłowy ® w przypadku użycia jako zastawu rzeczy zużywalnych (pieniądze itp.) z prawem ich zużycia Hypotheca ® zastaw umowny – nieformalna umowa dająca wierzycielowi prawo posiadania rzeczy w razie niewykonania zobowiązania. Jako prawo akcesoryjne dołączana była do kontraktu najmu (dzierżawy) lub innego kontraktu głównego. W prawie poklasycznym i justyniańskim wykonywana w formie hipoteki ustawowej, powstającej z mocy samego prawa (np. wynajmujący na meblach lokatora – jako zabezpieczenia czynszu; fiskus na majątku dłużnika – uprzywilejowane zabezpieczenie wierzytelności skarbu państwa; żona na majątku męża w razie pretensji o zwrot posagu – uprzywilejowana w prawie justyniańskim; legatariusz i fideikomisariusz na majątku spadkowym – wypłata legatu (fideikomisu). Przedmiot zastawu

® pierwotnie mogły nimi być rzeczy materialne, indywidualnie oznaczone, ruchome lub nieruchome, istniejące już w chwili umowy o zastaw Treść i realizacja prawa zastawu

Zastawnik miał prawo uzyskania posiadania rzeczy (za pomocą interdictum Salvianum, actio Serviana - hypothecaria). Miał też prawo sprzedać rzecz, pierwotnie na podstawie oddzielnego pactum vendenti, a od III w. n.e. prawo wynikające z zastawu. Nabywca stawał się właścicielem mimo, że nie był nim sprzedający; w razie braku chętnych na kupienie rzeczy wierzyciel mógł uzyskać własność na rzeczy drogą impetratio dominii. Zastaw był niepodzielny (pignoris causa est indivisa) ® nie zwracano „cząstkowych rzeczy” wraz z sukcesywnym spłacaniem wierzytelności. Spłacenie długu zabezpieczonego zastawem nie zmuszało wierzyciela do jego zwrotu, jeśli posiadał inne wierzytelności nie zabezpieczone zastawami. Możliwe to było na podstawie specjalnego zastrzeżenia w umowie zastawnej;