Pierwotne znaczenie słowa anarchia w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat obrosło fałszywymi znaczeniami. Dlatego większości z nas anarchizm jest równoznaczny z chaosem, bezładem, rozprzężeniem wszystkich podstaw społeczeństwa, przemocą i stanem walki wszystkich ze wszystkimi. Anarchista zaś nieodmiennie kojarzy się nam jako bandyta i opryszek działający skrycie przy pomocy bomby lub sztyletu, głoszący mord i rabunek, pragnący tylko krwi i bezładu, nienawidzący całego społeczeństwa i mający na celu wywołanie strachu, chaosu i zamętu. Słowo to wywodzi się od greckiego słowa “arche” oznaczającego władzę. Przedrostek “an” dodany do niego tworzy całość, który dosłownie oznacza bezwładza. Grecki wyraz “anarchos” oznacza zaś “pozbawiony władzy”, lub dalej idąc tym tokiem rozumowania, przeciwstawiający się władzy i rządowi, zaś doktryna społeczna postulująca hasła anarchii zwać się będzie anarchizmem. Słowo " -archia" oznacza odgórną , a zatem scentralizowaną formę rządów, a słówko “an” -zaprzeczenia, które można tłumaczyć jako " nie", " bez" . Innymi słowy anarchia oznacza zorganizowanie społeczeństwa bez scentralizowanej władzy, jest ona zatem radykalnie zdecentralizowaną , a co się z tym wiąże, oddolną formą organizacji społeczeństwa . Jak widać anarchia nie jest bynajmniej chaosem i bezprawiem , ale najszerszą formą demokracji , takiej demokracji , w której jednostka posiada wpływ na swoje życie, uczestnicząc bezpośrednio w procesie ustawodawczym i wykonawczym . Mając natomiast bezpośredni wpływ na rzeczywistość społeczno- polityczną , jednostka nie jest przedmiotem, ale podmiotem zdarzeń . Według swych wyznawców anarchizm to ustrój społeczno-polityczny, w którym nastąpiła likwidacja struktur i instytucji państwa (np. rządu, policji, administracji) i nie obowiązują żadne normy prawne. Anarchizm rozpatruje się zwykle w dwóch znaczeniach:

1. węższe: koncepcja społeczeństwa bez władzy państwowej;
2. szersze: koncepcja społeczności, która w żadnej dziedzinie- zarządzania, biznesu, produkcji, handlu, religii nauczania, rodziny nie dopuszcza przymusu. Klasyczny anarchizm ukształtował się w XIX wieku wokół poglądów kilku myślicieli europejskich. Za pierwszego nowożytnego myśliciela wolnościowego uważa się Williama Godwina. Pierwszym człowiekiem, który określał się mianem anarchisty jest Pierre Joseph Proudhon, natomiast za współtwórców uważa się M. Bakuninina i P. Kropotkina. Największy rozkwit ruchów anarchistycznych nastąpił na przełomie XIX i XX w. Ich zwolennicy odrzucali ideę państwa oraz koncepcje K. Marksa i F. Engelsa. Aktywnie działali podczas rewolucji w Rosji w 1905, rewolucji lutowej w 1917 oraz w czasie wojny domowej w Hiszpanii. Po II wojnie światowej anarchizm nie stanowił istotnej siły politycznej, pod koniec lat 60. nastąpiło krótkotrwałe jego odrodzenie, szczególnie w Niemczech, Francji i niektórych krajach Ameryki Łacińskiej. Pewne elementy anarchizmu można dostrzec w powstałych w tym okresie ruchach politycznych określonych jako Nowa Lewica. Istota anarchizmu Anarchiści za najwyższą wartość uznawali wolność każdej jednostki, której warunkiem jest zniesienie władzy państwa, kapitału i religii. Państwo jako instytucja wyklucza wolność i równość, dlatego trzeba eliminować jego struktury i wpływy. Społeczeństwo anarchistyczne miało być bezpaństwową, wolną od wyzysku formą kooperacji, opartą na zasadach moralnych, rozumie i harmonijnych stosunkach międzyludzkich. Anarchizm burzy wszelkie struktury społeczne, które istniały i istnieją w każdym systemie politycznym, a każde działanie zespołowe nie podlega przymusowi, czy też wywieraniu presji, a opiera się na DOBROWOLNEJ WSPÓŁPRACY, jest ideałem społeczności bez przymusu, społeczności, gdzie członkostwo we wszystkich organizacjach jest dobrowolne. Jest to system, gdzie ma coś do powiedzenia człowiek jako niepowtarzalny i jedyny w swoim rodzaju twór, anarchizm unika właśnie wszelkiej orientacji politycznej. Anarchiści przeciwstawiają się właśnie społeczeństwu jako bezmyślnej, a przy tym bezwolnej masie. Nie ma ludzi lepszych, czy gorszych, bo wszystko zależy od nich samych, od tego, w jaki sposób pokierują oni swoim życiem i co w nim osiągną. Człowiek, który chce dominować wymaga tego, by inni zachowywali się podobnie do niego, a jeśli tak nie robią, czynią źle. Anarchiści uznawali, że burżuazyjna praworządność, chroniona przez państwo, polega na zniewoleniu większości przez mniejszość i że państwo jest organem przemocy klasy panującej nad robotnikami sankcjonowanym przez państwo. Anarchia jest społeczeństwem ludzi wolnych, gdzie Instynkt społeczny, poczucie solidarności, rozwinie się do najwyższego stopnia, każdy człowiek będzie robił wszystko co tylko będzie mógł dla dobra innych ludzi, dla zadośćuczynienia uczuciom sympatii, jak również i dla łatwo zrozumiałego interesu. Ze swobodnego łączenia się wszystkich dzięki zgrupowaniu się ludzi według ich potrzeb i sympatii, począwszy od dołu do góry, od prostego do skomplikowanego, a więc od interesów najbliższych i kończąc na interesach najogólniejszych, powstanie organizacja społeczna, która będzie miała na celu największy dobrobyt i największą swobodę wszystkich, która złączy całą ludzkość w jedną braterską wspólnotę, zmieniającą się i polepszającą stosownie do zmian okoliczności, i wskazówek doświadczenia. Szkoły w obrębie anarchizmu Anarchizm indywidualistyczny (anarchoegoizmu), twórcą Max Stirner, P. Proudhon. Występuje nie tylko przeciw państwu i prawu lecz także przeciw abstrakcjom i ideom ogólnym mającym władzę nad nim. Odrzuca zatem takie pojęcia jak: Bóg, Ojczyzna, ludzkość, rodzina, moralność jako krępujące jego wolność i indywidualność. Unicestwia zatem wszystko co nie jest konkretną poszczególną jednostką - Jedynym (bez względu na płeć, wiek, rasę, narodowość czy inne). Najwyższą zasadą jest dobro osobiste, które powinno kierować naszym postępowaniem. Przyznaje jednostce prawo robienia absolutnie wszystkiego na co ma tylko ochotę, do czego tylko starczy jej sił. Dla Stirnera każdy jest “Jedynym”, ponieważ jest niepowtarzalną i egoistyczną osobowością. Człowiek w obronie swej absolutnej wolności powinien być egoistą, w sobie i tylko w sobie poszukiwać najwyższych wartości. Krytykuje gwałtownie państwo jako wroga indywidualnej wolności. Walkę z nim wyobraża sobie, nie jak inni anarchiści poprzez rewolucję, która jego zdaniem może prowadzić tylko do ustanowienia nowego porządku, nowej władzy, jako że rewolucja ma postać zorganizowaną. Rewolucji przeciwstawia zatem bunt polegający na powszechnym bojkocie państwa przez obywateli, którzy przestaną je wspierać czy to pracą czy pieniądzem. W ten sposób doprowadzi się do zaniku państwa. Stirner proponuje i pochwala, jako doraźną walkę z państwem, oszukiwanie go na wszelkie sposoby. Anarchizm kolektywistyczny (M.Bakunin). Konkretny program powołującego się na hasła nieograniczonej wolności, autonomii i równości jednostek, równocześnie przepoił on masy wiarą w ziszczalność i bliskość wymarzonych ideałów- wolności absolutnej. Nie domagał się stopniowych przemian, reform, lecz mówił o potrzebie nagłego przewrotu, rewolucji proletariackiej w imię urzeczywistnienia anarchistycznego ideału. Należy ufać duchowi niszczenia, który to właśnie jest źródłem wszelkiego życia, że radość niszczenia jest zarazem radością tworzenia. Po obaleniu istniejących stosunków z anarchii wyłoni się nowy, swobodny i lepszy porządek społeczny. Odrzucał pojęcie klas, anarchistą może być każdy kto odczuwa oburzenie i chce odrzucić istniejący porządek społeczny. Postawę tą cechował ostry antyklerykalizm, wrogość do Kościoła i religii. Krytykował on fakt, że im bardziej bogaci się Kościół tym bardziej ubożeje ludność. Zarzuca również religii iż zawsze była sojusznikiem wszelkich tyranii. Wyraźnie postulował zniesienie wszelkiego rodzaju władzy zarówno świeckiej jak i duchownej. Na miejsce jej postulował oddolną samo organizację ludzi na poziomie stowarzyszeń-kolektywów łączących się dobrowolnie w federacje. Kolektywy zaś miały dysponować wspólnie ziemią, kapitałem czy narzędziami pracy. Natomiast każdy z członków danego kolektywu dysponował dowolnie owocami swojej własnej pracy. Anarchizm komunistyczny (anarchokomunizm), twórca był P. Kropotkin. Uważał, że rewolucja to spontaniczny, bezkrwawy i długi proces przekonywania ludzi do idei anarchistycznej, w efekcie miała stworzyć społeczeństwo oparte na absolutnej wolności jednostek połączonych zasadą komunizmu ekonomicznego, tj. związku wolnych stowarzyszeń, w których wspólną własnością byłyby środki produkcji i konsumpcji; po obaleniu władzy ludzie powinni połączyć się w komunistyczne wspólnoty, kooperujące ze sobą na zasadach federacji, równocześnie nie pozbawiając jednostki wolności absolutnej, kluczową formułę, dla przyszłych anarchokomunistów: “od każdego według jego siły, każdemu według potrzeb”. Państwo ma być zastąpione przez federacyjny system komun robotniczych oparty na wspólnej produkcji i konsumpcji. Program działania anarchokomunistów dzielił się na etapy przed i podczas rewolucji – w obu anarchiści mogą wypełniać tylko role organizatorów i utworzenie anarchistycznego socjalizmu. Anarchizm syndykalistyczny (anarchosyndykalizm), twórcy to G. Sorel, E. Leone, A. Labriola. Widzi przejaw wszelkiego zła w instytucjach. Stawiał sobie za cel mający nadejść niebawem strajk generalny, który obok akcji sabotażowych, ma zniszczyć wraz z systemem kapitalistycznym znienawidzone państwo. Anarchosyndykalistów od innych kierunków anarchistycznych odróżniała niechęć do inteligencji, jako tej klasy, która zawsze bogaciła się kosztem robotników. syndykalizm rewolucyjny, stanowił rozwinięcie anarchokolektywizmu poprzez przyjęcie modelu związkowego jako formy organizacji walki i przyszłego wolnego społeczeństwa bezklasowego. Anarchizm chrześcijański (anarchopacyfizm)- Lew Tołstoj. Łączył wiarę chrześcijańską w radykalnej formie z ideami wolnościowymi i wspólnotowymi. Jego wierzą iż ewangelia jest anarchistyczna, odwołują się do pism apostołów, a Jezusa uważają za pierwszego prawdziwego anarchistę. Kładą nacisk na zagadnienia moralne, idee sprawiedliwości cenią zaś wyżej niż idee wolnościowe. Fundamentem tej koncepcji była zasada iż najwyższym prawem człowieka jest miłość do Boga i do drugiego człowieka. Tołstoj pisał, że Kościoły hamują rewolucję poprzez przystosowanie do obłudnej, pełnej wyzysku rzeczywistości. Kościoły ochraniają tę obłudę, akceptują wyzysk i nierówność społeczną, odwołując się przy tym do sprawiedliwości niebiańskiej. Zło mieści się w państwie i władzy, które odpowiadają za niedole i cierpienia ludu. Rządy posługują się zawsze gwałtem i przemocą, nie gwarantują nigdy sprawiedliwości lecz opierają się na gwałcie, który się składa ze strachu, przekupstwa, poddawaniu pewnych idei i uczuć oraz armii. Tołstoj bardzo silnie propagował pacyfizm oraz krytykował patriotyzm, który nieuchronnie prowadzi do nacjonalizmu i wojny. Nie popierał rewolucji, jako sprzecznej z ideą chrześcijaństwa o nieodpowiadaniu złem na zło, w walce z państwem, lecz propagował bierny opór, straszniejszą bronią w walce z państwem niż rewolucja. Rewolucjonistów bowiem można przekupić, oszukać, nastraszyć, natomiast bardzo trudno jest pokonać ludzi nie robiących nic złego, lecz bojkotujących państwo poprzez nie płacenie podatków, czy uchylanie się od służby w armii. Anarchokapitalizm (pseudoanarchizm) Szczególny nacisk kładzie na wolny rynek i na wolność człowieka definiowaną jako absolutną wolność dysponowania swoją własnością prywatną (w kapitalistycznym rozumieniu tego terminu) oraz swoją osobą, która jest tu także uznawana za formę kapitalistycznej własności prywatnej. Natomiast kapitalistyczne pojęcie osoby jako własności prywatnej, jak zauważają, może prowadzić do usprawiedliwenia niewolnictwa. Anarchizm metodologiczny (kontrindukcjonizmu), Paula Feyerabenda. Twierdził, że wiedzę naukową można w sposób racjonalny rekonstruować. Toczono spory o to jaki model nauki indukcyjny, dedukcyjny, konwencjonalny właściwie, czyli racjonalnie, oddaje jej rozwój. Feyerabend krytykuje to założenie: nie istnieje nic takiego jak ponadhistoryczna racjonalność postępowania badawczego. Namawia do wymyślania alternatyw, czyli do proliferacji (jest to termin “wypożyczony” od Lakatosa). “Anarchizm metodologiczny” jest programem (a właściwie antyprogramem), zgodnie z którym należy z wielką ostrożnością podchodzić do każdej dyrektywy metodologicznej, (w tym do samego anarchizmu) bowiem zaistnieć może sytuacja, w której lepiej jest z anarchizmu zrezygnować (aby nie hamować rozwoju wiedzy) niż go utrzymywać. Jest to zalecenie zgodne z autentyczną praktyką badawczą, uczeni częściej rezygnują z metody, niż własnych wyników badań w chwili gdy te ostatnie okazują się rażąco niezgodne z obowiązującą metodologią. Anarchofeminizm (feminizm anarchistyczny), Emma Goldman. Został wzbogacony o refleksję nad sytuacją kobiet i relacjami między płciami. Głównym jego wyróżnikiem jest pogląd, że działanie państwa jest tak samo zniewalające, jak tradycyjne związki rodzinne i seksualne. Zwraca szczególną uwagę na fakt, iż żadne regulacje prawne nie zastąpią zdobywania przez kobiety niezależności psychicznej. Postuluje pełną wolność psychiczną, społeczną i seksualną obu płci. Państwo to forma zinstytucjonalizowanego patriarchatu i matriarchalne (w sumie żadne państwo) nie ma racji bytu. Anarchoprymitywizm - J. Zerzana ,T. Kaczynskiego. Światopogląd odrzucający naukę, technikę i cywilizację. Anarchizm bezprzymiotnikowy - F.Tarrida del Marmol. Postawa, która tolerowała współistnienie różnych szkół anarchistycznych. Stanowił próbę ukazania większej tolerancji pomiędzy anarchistycznymi kierunkami i wyjaśnienia, że anarchiści nie powinni nikomu narzucać wcześniej obmyślonego planu funkcjonowania gospodarki - nawet w teorii. A więc ekonomiczne zapatrywania anarchistów powinny mieć “drugorzędne znaczenie”, by obalić kapitalizm i państwo, a swobodne eksperymentowanie winno stać się jedyną regułą wolnego społeczeństwa. Zielony anarchizm (Murraya Bookchina) Ogniskuje się wokół dwóch głównych punktów, ekologii społecznej oraz “prymitywistycznego” anarchizmu. Oprócz tego, niektórzy anarchiści znajdują się pod wpływem głębokiej ekologii, chociaż nie jest ich wielu. Bez wątpienia ekologia społeczna jest najbardziej wpływowym prądem. Ekologia społeczna umieszcza przyczyny kryzysu ekologicznego zdecydowanie w stosunkach dominacji między ludźmi. Panowanie nad przyrodą jest postrzegane jako rezultat dominacji w społeczeństwie, ale ta dominacja osiąga rozmiary kryzysu dopiero w kapitalizmie. Ekologia społeczna proponuje wizję społeczeństwa w harmonii z przyrodą, takiego, które “zawiera w sobie fundamentalne odwrócenie wszystkich tendencji znaczących historyczny rozwój kapitalistycznej technologii i burżuazyjnego społeczeństwa - drobiazgowej specjalizacji maszyn i pracy, koncentracji zasobów i ludzi w gigantycznych przedsiębiorstwach przemysłowych i zbiorowiskach miejskich, rozwarstwienia i biurokratyzacji przyrody i istot ludzkich”. Poszczególne prądy łączyły się i przenikały, ze względu na płynność i ewolucję poszczególnych działaczy – wszelkie podziały są bardzo elastyczne. Na przestrzeni dziejów dochodziło do prób godzenia poszczególnych prądów. Polski anarchizm nigdy nie stał się znaczącą siłą polityczną czy filozofią pociągającą za sobą rzesze zwolenników. Jednakże błędem jest pomijanie jego wpływu na historię kraju w XX wieku. Mimo niewielkiej liczby zwolenników był widoczny w pierwszych latach swojej działalności za sprawą propagandy czynem i agitacji wśród najniższych klas społecznych. Anarchizm inspirował i inspiruje wiele ruchów społecznych : syndykalizm robotniczy, przenikał ruchy chłopskie, w czasie rewolty społecznej lat 60. , w ruchach jak Nowa Lewica, Zieloni oraz niektórych subkulturach młodzieżowych (punk, hardcore, rastafariani).