☻ Czynniki kształtujące klimat Polski

• Czynniki niemeteorologiczne • szerokość geograficzna – Polska leży na półkuli północnej, między 49˚N a 54˚50’N. Położenie w umiarkowanych szerokościach geograficznych warunkuje wysokość Słońca nad horyzontem w różnych porach roku, a w związku z tym wpływa na długość dnia i zróżnicowanie temperatur powietrza oraz na zmiany ciśnienia atmosferycznego; • odległość od zbiorników morskich - Polska leży w centrum kontynentu europejskiego, pomiędzy Oceanem Atlantyckim a Azją. Z tego względu zachodnia część kraju znajduje się pod większym wpływem klimatu morskiego, a wschodnia – klimatu kontynentalnego. Od północy zaczyna się wpływ Morza Bałtyckiego, które łagodzi roczne amplitudy temperatur powietrza i powoduje wzrost ilości opadów atmosferycznych na wybrzeżu; • ukształtowanie powierzchni – przewaga nizin oraz równoleżnikowy układ pasów rzeźby terenu Polski ułatwiają swobodne przemieszczanie się mas powietrza znad Atlantyku i kontynentu azjatyckiego. Bariera górska na południu kraju (Karpaty, Sudety) utrudnia dostęp mas powietrza napływających znad obszarów zwrotnikowych; • charakter podłoża – występowanie lasów, łąk, pól uprawnych i wód powierzchniowych wpływa na zróżnicowanie klimatu lokalnego, np. duże jeziora i bagna w północno-wschodniej Polsce powodują zwiększenie parowania, wzrost ilości opadów atmosferycznych i obniżenie średniej rocznej temperatury powietrza na tym obszarze; • działalność człowieka – zwiększone zachmurzenie rejonów uprzemysłowionych jest efektem występowania pyłów pochodzenia przemysłowego i komunalnego, stanowiących jądra kondensacji dla pary wodnej. Występowanie wielkich powierzchni zabudowanych oraz zwiększona gęstość zaludnienia powodują tworzenie się klimatu lokalnego miast.

• Czynniki meteorologiczne • rozmieszczenie głównych ośrodków barycznych i zmiany ich położenia w ciągu roku (decydują o kierunku wiatrów i różnicach ciśnienia)

• stały Niż Islandzki – silniej oddziałuje zima

• stały Wyż Azorski – powoduje napływ mas powietrza zwrotnikowego, zwłaszcza latem

• sezonowe zmiany układu ciśnień znad Azji (wyż zimą, niż latem)

• wyże zwrotnikowe – decydują o pogodach wczesnojesiennych i letnich

• wyże arktyczne – powodują napływ mas powietrza arktycznego, głównie zimą i wiosną; • rodzaje mas powietrza napływających nad Polskę: Masy powietrza Obszar tworzenia Częstotliwość Wpływ na pogodę w Polsce polarne morskie (Ppm) północny Atlantyk/Niż Islandzki od 45 do 60% dni w roku - latem: zachmurzenie, wzrost wilgotności, opady atmosferyczne i ochłodzenie

• zimą: wzrost zachmurzenia, zamglenia, opady deszczu ze śniegiem i śniegu, lekkie ocieplenie i czasami odwilż polarne kontynentalne (PPk) umiarkowane szerokości geograficzne Europy Wschodniej i Azji od 30 do 40% dni w roku - latem: gorąca i sucha pogoda

• zimą: bardzo niskie temperatury powietrza, brak opadów atmosferycznych, bardzo rzadko niewielkie opady śniegu arktyczne (PA) Ocean Arktyczny, Grenlandia, Spitsbergen, północna część Skandynawii około 4-10% dni w roku, głównie zimą i wiosną - wiosną: ochłodzenie i przymrozki

• zimą: silne mrozy, porywiste wiatry, czasami obfite opady śniegu, ale zazwyczaj słoneczna pogoda zwrotnikowe morskie (PZM) okolice Azorów i Morza Śródziemnego sporadycznie, około 1% dni w roku - latem: wysokie temperatury powietrza (upały), burze

• zimą: gwałtowne odwilże, roztopy, mgły zwrotnikowe kontynentalne (PZk) Azja Mniejsza i północna Afryka, południowo-wschodnia Europa sporadycznie, około 1%, głównie latem i wczesną jesienią - latem: upały, susze

• jesienią: znaczny wzrost temperatury powietrza, brak opadów, słoneczna pogoda („babie lato”)

Fronty atmosferyczne:

• przechodzeniu frontów atmosferycznych rozdzielających masy powietrza towarzyszą wiatry (głównie w czasie przechodzenia frontu chłodnego) i opady atmosferyczne (ich intensywność zależy od rodzaju frontu)
• zmianie ulega temperatura powietrza
• fronty atmosferyczne nad Polską przemieszczają się średnio przez 225 dni w roku.

☻ Charakterystyka wybranych elementów klimatu Polski

♦ Usłonecznienie – jest to czas, w którym powierzchnia terenu oświetlana jest bezpośrednio promieniami słonecznymi. Jego wielkość zależy od: długości dnia, stopnia zachmurzenia, przeźroczystości atmosfery oraz rodzaju napływających mas powietrza.

• W Polsce średnie dobowe usłonecznienie waha się od 3,8 do 4,4 godzin. Największe wartości notuje się na wschodzie kraju (na Wyżynie Lubelskiej), najmniejsze na Śląsku – 3,5 h/dobę, co jest spowodowane większym zanieczyszczeniem powietrza atmosferycznego pyłami pochodzenia antropogenicznego. W przebiegu rocznym największe usłonecznienie występuje latem, najmniejsze zaś zimą (wynika to ze zróżnicowanej długości dnia – w półroczu ciepłym dzień jest dłuższy). W czerwcu średnie sumy dobowe kształtują się na poziomie 6-8,5 godziny i są wyższe w północnej części kraju. W grudniu wartości dochodza do 0,5-2 godzin, przy czym największe średnie wartości dobowe notuje się jedynie w Tatrach i Karkonoszach (szczyty wystają ponad podstawę nisko zalegających chmur).

♦ Temperatura powietrza Najniższe średnie temperatury powietrza notuje się zimą w styczniu, a najwyższe latem w lipcu.

• W północnej Polsce średnia temperatura w lipcu kształtuje się na poziomie około 17˚C (wpływ Morza Bałtyckiego), a w środkowej i południowej Polsce (wyłączając góry) wzrasta do 18-19˚C. Zbliżony do równoleżnikowego układ izoterm wynika z różnic wysokości Słońca na horyzontem i pasowości ukształtowania terenu.

• Na zachodzie kraju średnia temperatura stycznia wynosi około -1˚, a na północnym wschodzie (Pojezierze Suwalskie) około -5,5˚C. Izotermy stycznia mają przebieg zbliżony do południkowego, co świadczy o stopniowym zanikaniu wpływów Oceanu Atlantyckiego w miarę przesuwania się na wschód.

• Średnie roczne amplitudy temperatury powietrza wzrastają ku wschodowi (od 17˚C na północnym zachodzie kraju do 23˚C na wschodzie). Jest to efekt wzrostu kontynentalizmu.

♦ Wilgotność względna powietrza – jest miarą określającą zawartość pary wodnej w stosunku do powietrza nasyconego nią w danej temperaturze.

• Średnia wartość wilgotności względnej powietrza w Polsce wynosi 80%. Największa jest w grudniu (ponad 85%), najmniejsza w maju i czerwcu (58-60%). W układzie przestrzennym największą wilgotność względną notuje się na Pobrzeżu Bałtyckim, najmniejszą – na południowym zachodzie kraju.

♦ Zachmurzenie Wielkość zachmurzenia uzależniona jest od:

• rodzaju mas powietrza i związanych z nimi frontów atmosferycznych • Średnie roczne zachmurzenie Polski wynosi 65-70% całkowitego pokrycia nieba chmurami. Na Pojezierzu Kaszubskim i Suwalskim, w rejonie Krakowa i w Karkonoszach wielkość zachmurzenia przekracza 70%. Najmniejsze roczne zachmurzenie obserwuje się w południowo-wschodniej części kraju oraz na Nizinie Wielkopolskiej i Śląskiej, na Pojezierzu Mazurskim, Pobrzeżu Gdańskim i Słowińskim (mniej niż 65% całkowitego pokrycia nieba chmurami).

• pór roku • Największe wartości notuje się w grudniu (70-80%), najmniejsze od maja do września (55-62%). Latem duże zachmurzenie występuje w godzinach popołudniowych, zaś najmniejsze – nad ranem i w nocy. Zimą bardziej pochmurna jest noc.

♦ Opady atmosferyczne

• Średnia roczna suma opadów atmosferycznych w Polsce wynosi nieco powyżej 600 mm. Najmniejsze sumy rocznych opadów atmosferycznych występują w strefie nizin środkowopolskich oraz na pojezierzu Kujawskim i Wielkopolskim (450-550 mm), a najwyższe w Sudetach i Karpatach (700-1200 mm). W Tatrach mogą przekraczać 1 700 mm.

W Polsce przeważają opady letnie i są to na ogół opady frontalne. W górach i strefie wybrzeża występują opady typu orograficznego (związane z pokonywaniem przez masy powietrza bariery wzniesień). Latem pojawiają się także opady konwekcyjne.

♦ Wiatry

W Polsce dominują wiatry zachodnie, północno zachodnie (głównie latem) oraz południowo-zachodnie (zimą). Polska położona jest w strefie wiatrów zachodnich.

Uwarunkowanie:

▪ ogólną cyrkulacją atmosfery

• w miarę przesuwania się ku wschodowi przewaga wiatrów zachodnich zmniejsza się na rzecz wiatrów z sektora wschodniego.
• w górach tworzą się wiatry typu fenowego (halny w Tatrach), w Karpatach przeważają wiatry południowe i północne (zjawisko związane z przebiegiem dolin górskich).
• w strefie wybrzeża Bałtyku, w pasie o szerokości 20-30km, odczuwa się, zwłaszcza latem, działanie bryzy morskiej.

▪ prędkością wiatru (uzależniona jest ona od różnicy ciśnienia atmosferycznego)

• w Polsce przeważają wiatry o prędkości 3-4 m/s
• na wybrzeżu Morza Bałtyckiego przekraczają 4,5 m/s, a w miejscach osłoniętych i lokalnie w dolinach śródgórskich są mniejsza niż 2,5 m/s

WIATRY SŁABE – wiatry, których prędkość nie przekracza 2 m/s; duża częstość występowania wiatrów słabych i ciszy sprzyja wzrostowi zanieczyszczania atmosfery – jest to szczególnie niekorzystne w obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych; ∙ najwięcej dni z wiatrami słabymi występuje w obniżeniach śródgórskich (np. w Zakopanem), najmniej na wybrzeżu. Przez 25% dni w roku (ok. 90 dni) ciszę i słabe wiatry notuje się w środkowej Polsce

WIATRY SILNE, BARDZO SILNE – o prędkości przekraczającej 10 m/s ∙ występują na wybrzeżu (od 60 do 70 dni w roku) oraz na szczytach górskich (np. na Śnieżce 310 dni w roku, przy czym przez 200 dni wieją wiatry o prędkości przewyższającej 15 m/s)