Próby zjednoczenia Królestwa Polskiego Najazd Mongołów w 1241 r. doprowadził do rozpadu rządzonego przez Henryka Pobożnego państwa śląskich Piastów. Upadek państwa Henryka wykorzystali pozostali przedstawiciele dynastii piastowskiej. Konrad Mazowiecki, który miał aspiracje do zjednoczenia całego kraju, zajął Kraków oraz Małopolskę. Na tronie osadzono jednak Bolesława Wstydliwego, który nie miał większych ambicji politycznych. W Wielkopolsce rządy ponownie objęli wygnani kilka lat wcześniej synowie Władysława Odonica. W drugiej połowie XIII w. każde księstwo piastowskie funkcjonowało już jako odrębne państwo, a stałe powiększanie się rodu Piastów pogłębiało rozdrobnienie kraju. W następnym pokoleniu rozbicie polityczne kraju jeszcze się pogłębiło. Około 1285 r. w Polsce istniało 19 księstw, z czego aż 11 na Śląsku. W połowie XIII w. mieszkańców poszczególnych ziem łączyła już tylko więź z lokalną dynastią. W drugiej połowie XIII w. na ziemiach polskich zaczęły ścierać się dwie tendencje polityczne. Pierwszą z nic był partykularyzm. Księstwami dzielnicowymi rządzili przedstawiciele czwartego i piątego pokolenia piastowskich książąt, uważający się za równych sobie samodzielnych władców. Nie łączyły ich już ogólnopolskie cele polityczne, uniemożliwiali obie też wzajemne zdobycie dominacji. Sytuacja taka była korzystna dla części możnowładców, którzy na licznych dworach książęcych mogli łatwo zrobić karierę zaspokajającą ich ambicje polityczne oraz rodowe. Drugą tendencję stanowiło dążenie do zjednoczenia ziem polskich. Wśród elit politycznych i samych książąt narastała świadomość negatywnych skutków rozdrobnienia politycznego kraju. Postęp ekonomiczny hamowały ciągłe konflikty wewnętrzne. Ponadto coraz bardziej widoczny stawał się upadek prestiżu politycznego Polski na arenie międzynarodowej. Brak silnej władzy centralnej uniemożliwiał skuteczną obronę przed najazdami pogańskich Tatarów i Litwinów. Rozbicie dzielnicowe spowodowało również straty terytorialne: przejście Pomorza Zachodniego oraz ziemi lubuskiej pod obce panowanie, a także usamodzielnienie się Pomorza Gdańskiego. Poczucie odrębności narodowej wzrosło, gdy na ziemie polskie przybyli niemieccy koloniści- mieszczanie oraz chłopi. Metropolia gnieźnieńska była jedyną instytucją scalającą ziemie polskie. Hierarchowie polscy zaczęli postrzegać jako zagrożenie obecność coraz liczniejszego duchowieństwa niemieckiego. W 1285 r. na synodzie w Łęczycy przyjęto zasadę ,że urzędy kościelne w polskiej prowincji mogą obejmować wyłącznie duchowni urodzeni w Polsce i znający język polski. Przeforsował ją Jakub Świnka, dążący ponadto do przywrócenia jedności monarchii. Ciąg wydarzeń prowadzących do zjednoczenia kraju zapoczątkowała w 1279 r. śmierć ostatniego przedstawiciela linii małopolskiej- Bolesława Wstydliwego. Dzielnicę małopolską odziedziczył wówczas książę sieradzki Leszek Czarny. Po jego bezpotomnej śmierci w 1288 r. ponownie rozgorzały walki o tron krakowski. Książę wrocławski Henryk IV Probus uzyskał poparcie innych książąt śląskich. Władysław Łokietek uznawał się na za jedynego spadkobiercę Leszka Czarnego. Ostatecznie zwyciężył Probus. Na mocy jego testamentu księstwo krakowskie odziedziczył PrzemysłII ,a księstwo wrocławskie- Henryk III, książę głogowski. Władysław Łokietek zajął zbrojnie m.in. Sandomierz. Wacław II wystąpił z pretensjami do tronu krakowskiego. W 1291 r. opanował Kraków i wymusił na Przemyśle II rezygnację z pretensji do księstwa małopolskiego. W następnym roku pokonał Łokietka i odebrał mu ziemię sandomierską. Książę Przemysł II po śmierci swojego stryja, Bolesława Pobożnego, sprawował władzę w całej Wielkopolsce. Kiedy w 1294 r. zmarł bezpotomnie Mściwój II, Przemysł II odziedziczył także Pomorze Gdańskie. Rozpoczął wówczas starania się o koronację królewską. Uzyskał poparcie arcybiskupa Jakuba Świnki, który w 1295 r. w Gnieźnie koronował go na króla Polski. Na początku 1296 r. w Rogoźnie król został zamordowany. Odrodzenie Królestwa Polskiego Władysław Łokietek powrócił do kraju jesienią 1304 r. i z pomocą Węgrów zajął ziemię sandomierską oraz Wiślicę. W 1306 r. do Polski dotarła informacja o śmierci Wacława III. Władysław zajął wówczas Kraków i opanował Małopolskę. Następnie podporządkował sobie ziemie: sieradzką i łęczycką, a także Kujawy. Udał się również na Pomorze Gdańskie, gdzie wymienił na część najwyższych rangą urzędników swoich krewnych. W 1308 r. wojska brandenburskie zajęły Pomorze Gdańskie. Atak w nocy z 12 na 13 listopada 1308 r. zakończył się opanowaniem miasta przez Krzyżaków. Zwycięzcy zburzyli mury obronne, a na przełomie 1308 r. i 1309 r. opanowali zbrojnie całe Pomorze Gdańskie. Wiosną 1309 r. zażądali od księcia Władysława Łokietka wygórowanej zapłaty za udzieloną pomoc, a gdy ten odmówił, zaproponowali, aby odstąpił im Pomorze Gdańskie za wyznaczoną kwotę. Po kolejnej odmowie księcia zakon i tak postarał się o stworzenie pozorów legalności przejęcia tych terytoriów. Odkupił prawa do ziem, którymi dotąd posługiwali się margrabiowie brandenburscy. W 1309 r. siedziba wielkiego mistrza została przeniesiona z Wenecji do Malborka. Władysław Łokietek dążył do odzyskania Pomorza Gdańskiego, jednak jego działania nie miały szans powodzenia. Mieszczanie krakowscy wszczęli bunt, nazwany od imienia przywódcy buntem wójta Alberta. Krakowianie chcieli przekazać władzę księciu Bolesławowi Opolskiemu, który jednak po długim pobycie w mieście ustąpił na rzecz Łokietka. Kolejnym etapem jednoczenia monarchii polskiej przez Władysława łokietka było odzyskanie Małopolski. W 1306 r. opanował ją Henryk Głogowski, a po nim władali nią jego synowie, którzy w 1312 r. dokonali podziału dzielnicy. Zwycięstwo Łokietka nad krakowskimi mieszczanami, którzy w większości mieli niemieckie pochodzenie, przyczyniło się do zwiększenia liczby jego zwolenników w Wielkopolsce. Ostatecznie w 1314 r. Piastowie głogowscy zostali obaleni przez samych Wielkopolan. W ten sposób książę Władysław bez walki zbrojnej zajął również tę prowincję i przyłączył ją do swojej monarchii. W granicach zjednoczonego księstwa znalazły się Małopolska i Wielkopolska, a także ziemnie: sieradzka, łęczycka, brzeska, inowrocławska oraz dobrzyńska. W 1332 r. udało mu się jeszcze zająć kilka przygranicznych grodów w Wielkopolsce. Książęta śląscy wybrali podległość lenną wobec monarchy czeskiego, a władcy mazowieccy zachowali niezależność. Poza granicami państwa pozostały także: Pomorze Gdańskie i Zachodnie oraz ziemie lubuska. Zwieńczeniem procesu jednoczenia monarchii polskiej była koronacja Władysława Łokietka. Doszło do niej po długich staraniach 20 stycznia 1320 r. na Wawelu w Krakowie. Łokietek zawarł sojusz z Węgrami i Litwą. Porozumienie z węgierskim królem Karolem Robertem z dynastii andegaweńskiej wynikało z obawy przed wrogą polityką Jana Luksemburskiego. Zawarte w 1325 r. przymierze z Litwą było niezwykle korzystne z militarnego punktu widzenia. W 1325 r. król polski zawarł także sojusz z książętami zachodniopomorskimi, skierowany przeciwko Brandenburgii. Król Władysław Łokietek nie pogodził się z utratą Pomorza Gdańskiego. Oskarżył Krzyżaków przed kurią papieską w Awinionie o bezprawny zabór tej prowincji. Zażądał procesu kanonicznego, który odbył się w 1320 r. w Inowrocławiu. W 1321 r. wydali wyrok ,na którego mocy zakon krzyżacki miał zwrócić Polsce Pomorze Gdańskie, wypłacić odszkodowanie w wysokości 30 tys. grzywien srebra i pokryć koszty procesowe. Strona krzyżacka nie zastosowała się jednak do orzeczenia sądu i oskarżyła sędziów o stronniczość, ponieważ byli oni polskimi duchownymi, a posiedzenia odbywały się w Królestwie Polskim. W myśl tego uzasadnienia Krzyżacy wielokrotnie odwoływali się od wyroku i mnożyli przeszkody proceduralne. Gdy w 1326 r. Łokietek za pomocą sił litewskich najechał na Brandenburgię, nastąpiło zacieśnienie stosunków brandenbursko-czeskich. W 1327 r. Jan Luksemburski wyruszył na Kraków, a jego wojska zatrzymały się dopiero u bram stolicy. Ostatecznie do ataku nie doszło. Rok później Luksemburski udzielił wsparcia Krzyżakom- wyruszył wraz z nimi przeciwko Litwie. W tej sytuacji Łokietek najechał na ziemię chełmińską, stanowiącą część państwa zakonnego. Król czeski w 1329 r. zawarł w Toruniu sojusz z Krzyżakami i, tytułując się królem Polski, nadał im Pomorze Gdańskie. Jeszcze w tym samym roku wojska zakonne zajęły ziemię dobrzyńską, a władca Czech wkroczył na Mazowsze i wymusił hołd lenny na księciu płockim. Do najcięższych walk doszło w latach 1329-1332, a ich terenem były głównie ziemnie polskie, pustoszone przez siły przeciwnika. W 1331 r. na kraj uderzyły jednocześnie wojska czeskie oraz krzyżackie. Skuteczną obronę umożliwił Polakom brak koordynacji w działaniach wrogich armii. Po wkroczeniu na tereny Polski rycerze zakonni, którzy nie doczekali się czeskiej pomocy, rozpoczęli odwrót. W jego trakcie zostali częściowo rozbici w bitwie pod Płowcami na Kujawach. Rok później na ziemie polskie wyruszyła kolejna wyprawa krzyżacka, w której wyniku zajęto Kujawy. W tej niezwykle niekorzystnej sytuacji Łokietek w 1332 r. musiał zawrzeć z Krzyżakami roczny rozejm. W jego efekcie zachowali oni nie tylko Pomorze Gdańskie, lecz także ziemię dobrzyńską i Kujawy.