Oświecenie

1. Epoka rozumu-krytyka rozumu. Oświecenie i początek nowoczesności

ramy czasowe w Europie cały XVIII wiek, w Polsce od połowy XVIII w. Ramy czasowe: koniec XVII w. - koniec XVIII w. Nazwa wywodzi się od wagi rozumu (dlatego często się mówi “wiek rozumu”), człowiek zaczął poznawać świat, docenił naukę i filozofię, w tamtym okresie dokonano wielu odkryć. Oświecenie zapoczątkowała rewolucja w Anglii (1688r.), a zakończyły zmiany społeczne i polityczne wywołane rewolucją przemysłową i rewolucją francuską (1789r.)

cechy epoki oświecenia Charakterystyczne cechy dla epoki oświecenia:

• Szczególną wagę przywiązywano do potęgi rozumu,
• Empiryzm - Prawdziwe jest tylko to co można sprawdzić doświadczalnie
• Racjonalizm - Prawdziwe jest tylko to co można wytłumaczyć rozumowo (Nie można brać pod uwagę przesądów czy wiary)
• deizm - Negował (odrzucał) wiedzę objawioną i wszelkie dogmaty wiary. Bóg istnieje ale tylko stworzył ziemię,
• ateizm - Odrzucenie wartości duchowych = Bóg nie istnieje,
• Klasycyzm - poezja ma uczyć ludzi poznawać prawdę
• Rokoko - Piękno było najważniejszą wartością, ponieważ dawało przyjemność w obcowanie z dziełem sztuki

2. W klimacie i wieku filozofii i rozumu Zaprezentowanie rozumu jako centralnego pojęcia filozofii oświecenia Główne kierunki filozoficzne w oświeceniu: Empiryzm- teoria, że doświadczenie jest źródłem ludzkiej wiedzy, a eksperyment to podstawa metody poznawczej, rozum musi być podporządkowany obserwacji. Racjonalizm-pogląd, iż podstawowym narzędziem poznania jest rozum Materializm-rzeczywistość ma charakter tylko fizyczny ,istnieje tylko to co da się określić w czasie i przestrzeni Ateizm- to twierdzenie, że nie istnieje żaden Bóg, bóstwa ani bogowie, a wszelkie religie są ludzkim wytworem. Pogląd związany jest z materializmem i naturalizmem Deizm- przekonanie że Bóg stworzył świat, nie ingeruje jednak w jego losy Jaen Jacques Rousseau- Postęp i szczęście ludzkości Był przeciwny ide0m oświecenia, uważał że nauka daje ludziom dobrobyt, który przeistacza się w zbytek, ten w rozprężenie, a to ostatnie w upadek. Stanem natury dla człowieka nie jest stan oświecenia, lecz to niewiedza jest naturalna: Człowiek z natury rodzi się dobry, ale ma w sobie zarodki zła (rozum), które nauka rozwija i daje im prymat nad instynktami. Wiedza jako taka nie jest zła, ale cywilizacja tak nas zepsuła, że umiemy ją wykorzystywać tylko ku rozwijaniu naszych wad i to dlatego nawet Chrystus wybrał na apostołów prostaczków, a nie naukowców i filozofów. Rousseau chwali prymitywne życie pierwszych chrześcijan, które było szczęśliwe, póki pośród nich nie pojawili się filozofowie i teologowie, którzy, kierując się wyłącznie niezdrowymi ambicjami, sprowokowali konflikty personalne, które zostały zracjonalizowane w postaci herezji i wojen religijnych.

3. O, rzadki darze przedziwnej wymowy- język i styl językowy Scharakteryzowanie zabiegów stylizacyjnych oraz określenie ich roli w tekście Styl językowy-to odpowiedni dobór słów, zwrotów, konstrukcji gramatycznej i znaczeniowej oraz konstruowanie z nich odpowiedniej wypowiedzi, utworu, przekazu. Stylistyka- to dziedzina językoznawstwa zajmująca się badaniem stylów wypowiedzi Monachomachia Ignacego Krasickiego- epos-forma wierszowana ,wysoki styl, podział na części, pieśni, księgi, inwokacja, wielowątkowość, porównania homeryckie, powstał poemat heroikomiczny- o charakterze humorystycznym, osiąga cele dydaktyczne komizm językowy. Monachomachia, czyli woja mnichów. Bohaterami utworu są dwa zakony żebrzące: dominikanie i karmelici; te dwa klasztory walczyły o prymat w zakonie.Pisarz opisuje rzecz ośmieszającą zakonników. Posługuje się komizmem postaci. Na początku pieśni pierwszej czytamy przysłowie: „Nie wszystko złoto, co się świeci…”, które poeta uzupełnił okolicznikiem „z góry”. Dodatek nie bez znaczenia, bo jak się okazuje, autor ma tu na myśli ludzi, którzy winni świecić przykładem. „(…) Jeśli źli zakonnicy, osławieni przez Monachomachię nie służyli swym życiem religii tak jak powinni (…), to ich cenzor ryzykował znowu ze swojej strony zdyskredytowanie wszystkich świętości klasztoru i dostarczenie broni tym, dla których duch religijny jest zabobonem i fanatyzmem, którym znacznie mniej zależy na reformie Kościoła, niż na jego zniszczeniu.” Autor ni z tego, ni z owego wprowadza między mnichów, którzy już dawno zapomnieli o „sławnych wojnach” zakonów, Jędzę – Niezgodę. Wielu twierdzi, że „wyskakuje jak deus ex machina, że jest naiwną motywacja konfliktu”. Element baśniowy służy tylko do „rozruchu awantury”; później zanika.

Ignacy Krasicki stawia zarzut: zakony nie prowadzą żadnej działalności, ani misyjnej, ani charytatywnej, nie spełniają na ogół swego zadania, nie są ośrodkami pobożności, ani nauki kościelnej, a zakonnikom sprzyja próżniactwo połączone z dobrobytem. Krasicki krytykuje normy etyczne i obyczajowe, które spełniać powinny wszystkie polskie zakony. Krytykuje nawet ludzi świeckich: „W szyszaku, w czapce, w turbanie, w kapeluszu, wszyscyśmy jednej podlegli naturze”. Głównym zarzutem jest ciasnota umysłowa, ograniczenie, czego symbolem jest zaniedbanie biblioteki, wyrzucenie jej na strych. 4. Święta miłości kochanej ojczyzny- dwa ujęcia patriotyzmu -Ignacy Krasicki- Hymn do miłości ojczyzny

Ojczyzna zdaje się być dla podmiotu lirycznego doskonałością, która jednak bywa niejednokrotnie kalana przez własnych obywateli, ale też również narażona jest na ataki z zewnątrz. Nic ani nikt nie dysponuje aż taką mocą, by ją zniszczyć, nawet jeśli będzie wystawiona na dotkliwe rany. Użyte zostały liczne apostrofy i powtórzenia, ”święta miłości”,

-J.Wybicki-Pieśń Legionów Polskich we Włoszech

a) wskazać podstawowe cechy gatunku hymnu w obu wierszach Jedną z trwałych wartości w Polsce w epoce oświecenia było kształtowanie świadomości narodowej Polaków, a ojczyzna była wartością dla której warto było żyć, walczyć i umierać za nią. Do wyrażania tych poglądów służył w literatturze np. hymn-jako liryka patriotyczna. Hymn-W literaturze średniowiecznej miał charakter niemal wyłącznie religijny. Współcześnie utożsamiany z pieśnią patriotyczną, uroczysta i podniosła pieśń pochwalna o apostroficznym charakterze wypowiedzi

b)wymienić nawiązania do historii Polski w Pieśni Legionów Polskich we Włoszech oraz określić ich funkcję Mazurek Dąbrowskiego, odzwierciedlający ideologię legionów, jest manifestem patriotyzmu, wezwaniem do walki o niepodległość Polski, budzącym wiarę w możliwość odzyskania wolności. W utworze zawiera się nowa koncepcja narodu, która szczególnie popularna stanie się w okresie romantyzmu. Pierwsze słowa pieśni: „Jeszcze Polska nie umarła, Kiedy my żyjemy” sugerują, że pojęcie narodu opiera się na tożsamości i świadomości jego członków. W ten sposób oddzielone zostały kategorie państwa i narodu. By rozbudzić ducha patriotyzmu w swoich rodakach, Wybicki odwołał się do sylwetek znanych bohaterów narodowych i europejskich. Składając współtwórcy legionów hołd w słowach: „Marsz, marsz Dąbrowski, Do Polski z ziemi włoskiej”, poeta budził wiarę Polaków w odzyskanie niepodległości. Przypomniał także zwycięskie wyprawy Czarnieckiego: „Jak Czarniecki do Poznania Wracał się przez morze Dla ojczyzny ratowania Po szwedzkim rozbiorze”. Odwoływał się do potęgi Napoleona, w którym Polacy pokładali wielkie nadzieje: „Dał nam przykład Bonaparte, Jak zwyciężać mamy”. Przywołał czasy insurekcji kościuszkowskiej: „Mamy racławickie kosy, Kościuszkę Bóg pozwoli”. Pieśń Wybickiego przepełniona jest optymizmem i nadzieją na odzyskanie wolności. Poeta wierzy w moc i siłę polskiego oręża, waleczność Polaków, którzy w obliczu niebezpieczeństwa potrafią zjednoczyć się w obronie kraju: „Hasłem wszystkich zgoda będzie I ojczyzna nasza”. Z szablami, pałaszami, kosami Polacy ruszą na wrogów i odbiorą zagrabione ziemie. Mazurek Dąbrowskiego, którego współczesna wersja różni się w pewnym stopniu od oryginału, towarzyszył Polakom we wszystkich zrywach niepodległościowych i w wolnym już kraju, inspirując również twórczość innych poetów.

5. U progu romantyzmu Sentymentalizm w literaturze oświecenia Sentymentalizm jako kierunek literacki zaczął się rozwijać w latach 60 XVIII w.. Prekursorami byli Jan Jakub Rousseau oraz Wolfgang Goethe. Twórców sentymentalizmu fascynowała emocjonalna strona ludzkiej natury, ludzka uczuciowość. Przeciwstawiali cywilizacji naturę, rozumowi serce, a inspiracji artystycznej poszukiwali w tradycji rodzimej, często w ludowej. Dzieło sentymentalne, zgodnie z istotą kierunku, winna cechować czułość. Ulubionym gatunkiem sentymentalistów były : powieść sentymentalna, sielanka, pieśń, elegia. W literaturze klasycystycznej podmiot literacki jest bezosobowym, bystrym obserwatorem. W literaturze sentymentalnej natomiast reprezentuje sferę doznań prywatnych, osobistych, intymnych. Ośrodkiem rozwoju kultury sentymentalnej były Puławy, mecenasem była Izabela Czartoryska. Najważniejszym przedstawicielem w literaturze polskiej był Franciszek Karpiński (1741 - 1828), pierwszy polski intelektualista. Preromantyzm Preromantyzm, nazwa zespołu tendencji w europejskiej literaturze i kulturze drugiej połowy XVIII w. oraz początku XIX w. poprzedzających w pełni ukształtowany romantyzm. Odrzucono główne założenia klasycyzmu na rzecz większej swobody twórczej, oryginalności, wyobraźni i natchnienia poszukiwanego m.in. w twórczości ludowej oraz tradycji narodowej. Język poetycki przeciwstawiano językowi pojęciowemu.

Twórczość preromantyczna wyrażała pesymizm i melancholię w scenerii przeszłości (osjanizm, gotycyzm, powieść grozy), kreśliła pejzaże grobów i ruin, hołdowała sentymentalizmowi oraz emocjonalnemu patriotyzmowi. Określenie cech postawy werterycznej Werteryzm - jest to postawa ukształtowana przez powieść Goethego- Cierpienia Młodego Wertera charakteryzująca się cechami wynikającymi z analizy psychologicznej postaci Wertera.

Cechy bohatera Werterycznego:

• nadmierna uczuciowość
• postrzeganie świata przez pryzmat marzeń i poezji
• idealizacja miłości
• niespełnione uczucie powoduje dylematy wewnętrzne bohatera
• stany depresyjne
• popadanie ze skrajności w skrajność
• osamotnienie
• indywidualista
• fascynacja, zachwyt nad przyrodą
• poczucie bezsensu egzystencji (ból istnienia)
• umiłowanie dzieci
• bunt przeciw konwenansom
• idealizacja kobiety (Laury)
• zwrot ku literaturze północy (pieśni Osjana)
• samobójstwo, jako droga rozwiązania problemów

Werter - tytułowy bohater, młody mężczyzna o romantycznym usposobieniu, który postrzega świat przez pryzmat marzeń, ale przede wszystkim uczuć. Dba o swój wygląd - cechami charakterystycznymi dla jego ubioru były - niebieski frak i żółta kamizelka,jest wykształconym i uzdolnionym mieszczaninem. Jednak jego postawę można określić jako typ samotnika, marzyciela, który nie potrafi odnaleźć wspólnego języka z innymi ludźmi , a na dodatek odczuwa ból istnienia. Gdy poznaje Laurę;zakochuje się w niej od tzw. pierwszego wejrzenia i ta miłość stanie się głównym sensem życia bohatera. Tak jak wymieniłam dodatkowo cechy bohatera, znajdą one zastosowanie również w charakterystyce Wertera, czyli Werter zacznie postrzegać Laurę jak bóstwo, będzie ją wywyższał ponad wszystko, a swą miłość przeżywa w bardziej duchowny sposób. Jednak ta miłość pozostaje nieodwzajemniona, Werter czuje,że traci ukochaną,ale nie potrafi o nią walczyć co więcej można odnieść wrażenie, że bohater takjakby upaja się swoim cierpieniem. Sięga również po inną literaturę ( z południa przerzuca się na na czytanie Pieśni Osjana).

Werter to także buntownik , niezgadzający się z istniejącym porządkiem społecznym, a upokorzenie wśród towarzystwa to dla niego potężny cios. Odczuwa pokrewieństwo duchowe z ludźmi wyobcowanymi społecznie - np. hr. Henrykiem. Z powodu zawodów - miłosnych czy towarzyskich jakich doznaje bohater, a także ze swoich cech charakteru - Werter decyduje się na dramatyczny krok czyli samobójstwo.

Hasła: Ateizm- to twierdzenie, że nie istnieje żaden Bóg,bóstwa ani bogowie, a wszelkie religie są ludzkim wytworem. Pogląd związany jest z materializmem i naturalizmem Braterstwo- określono po raz pierwszy niezbywalne i powszechne prawa człowieka- Deklaracja Praw człowieka i obywatela Deizm- przekonanie że Bóg stworzył świat, nie ingeruje jednak w jego losy Dydaktyzm- podporządkowanie dzieła sztuki funkcjom dydaktycznym, pouczającym, Empiryzm- teoria, że doświadczenie jest źródłem ludzkiej wiedzy, a eksperyment to podstawa metody poznawczej, rozum musi być podporządkowany obserwacji. Hymn narodowy/państwowy- uroczysta pieśń patriotyczna, podniesiona do godności hymnu ogólnonarodowego, będąca odbiciem poczucia wspólnoty, tradycji, symbolu tożsamości Inwokacja-uroczysty zwrot do adresata Ironia- zamaskowana kpina; drwina zawarta w pozornej aprobacie; lekki sarkazm, ujęty w wypowiedź, której zamierzony sens jest odwrotnością dosłownego znaczenia słów. Klasycyzm- to nurt w sztuce i literaturze ,odwoływanie się do sztuki antycznego Rzymu-powagi ,dostojeństwa, prostoty Oświecenie- to wiek rozumu, czyli wiek filozofów, którzy wymyślali różnorakie wynalazki trwał od 1688 do 1789 roku. Ludzie oświecenia najbardziej cenili to, co można pojąć rozumem. Parodia-naśladowanie określonego gatunku, stylu lub utworu ,karykaturalne wyjaskrawienie jego cech, ma charakter ironiczny, krytyczny wobec pierwowzoru Pastisz-stylizacja polegająca na naśladowaniu określonego dzieła, autora lub gatunku literackiego, celem jest żart o neutralnym lub życzliwym nacechowaniu Personifikacja- uosobienie przedstawionych zjawisk lub przedmiotów spoza świata człowieka peryfraza- zastąpienie opisywanego przedmiotu zwięzłym, niedosłownym opisem zawierającym jego najważniejsze cechy np. słońce-złota kula Poemat heroikomiczny-wierszowany utwór epicki o charakterze humorystycznym,cele dydaktyczne osiąga przez satyrę i piętnowanie określonych zjawisk lub postaw. Porównanie homeryckie-bardzo rozbudowany człon porównujący służy plastycznemu obrazowi postaci Postęp- nauka jako najwartościowszy model wyjaśniania świata i narzędzie postępu, odrzucenie wiary w duchy, nacisk na postęp naukowo-techniczny Racjonalizm-pogląd, iż podstawowym narzędziem poznania jest rozum Rokoko-nurt stylistyczny, Odznaczało się lekkością i dekoracyjnością form, swobodną kompozycją, asymetrią i płynnością linii oraz motywami egzotycznymi (np. chińskimi). Styl rokokowy najsilniej rozwinął się we Francji i związany był głównie z życiem dworskim. Równość-podział władzy na wykonawczą, ustawodawczą sądowniczą- organy władzy powinny być od siebie zależne, na państwo powinni mieć wpływ wszyscy obywatele- narodziny demokracji Sapere Aude- z łącińskiego-miej odwagę posługiwać się własną mądrością Satyra- pochodzący ze starożytności gatunek dydaktyczny i moralistyczny, ośmieszający społeczne i obyczajowe zjawiska i postawy, piętnuje wady, nie konkretnych ludzi w celu naprawy rzeczywistości. Sentymentalizm- Ośrodkiem nurtu jest uczucie, wrażliwość , serce, natura - w opozycji do klasycznego rozumu i nauki. Twórca: Jan Jakub Rousseau. Styl językowy - określony sposób stosowania środków językowych cechujący pisarza, kierunek czy gatunek literacki, jest to również zespół środków językowych, które wykorzystuje autor do realizacji określonych celów wypowiedzi. Styl retoryczny- stosowany w przemówieniach,wystąpieniach,debatach charakteryzuje się zwrotami do odbiorcy,ekspresywnością Styl wysoki -podniosły, liczne środki stylistyczne służące ozdobności języka Stylistyka- nauka o stylu; dział literaturoznawstwa i językoznawstwa zajmujący się opisem i analizą stylów językowych lub styl charakterystyczny dla twórcy, dzieła lub epoki Stylizacja zabieg językowy służący naśladowaniu określonego stylu. stylizacje możemy podzielić na stylizację biblijną-naśladowanie stylu biblii ,archaizacja- naśladowanie języka dawnego z punktu widzenia nadawcy ,dialektyzacja-naśladowanie języka regionalnego, dialektu, gwary ,stylizacja środowiskowa-naśladowanie języka określonych środowisk społecznych. Świadomość narodowa- jako jednostka to poczucie przynależności z określonym narodem, z kolei w wymiarze zbiorowym jest to poczucie więzi kulturowo-etnicznej ze świadomością ciągłości historycznej[ Tolerancja religijna- od epoki oświecenia zmniejszyła się rola kościoła w kulturze i życiu publicznym, ale dopiero w latach 60 XX wieku na Soborze Watykańskim II kościół uznał zasadę wolności religijnej. Trawestacja-odmiana parodii parafraza utworu o podniosłym stylu i poważnej tematyce,zastąpienie stylu wysokiego stylem niskim, tematyka z poważnej staje się komiczna. Wolność- powstały podstawy liberalizmu, czyli poglądu, iż najwyższą wartością jest wolność, uwolnienie chłopów pańszczyźnianych