„KONCEPCJE PSYCHOLOGICZNe CZŁOWIEKA” J. Kozielecki

Funkcje wiedzy o człowieku:

1. Kształtowanie środowiska fizycznego i społecznego otaczającego człowieka.
2. Znaczenie w procesie sterowania ludzkim zachowaniem.
3. Rola w procesie samopoznania, samorozwoju, samorealizacji

Wiedza: • GORĄCA – z doświadczenia Pozwala zrozumieć zachowanie jednostek i grup. • ZIMNA – z badań naukowych Pozwala przewidywać i wyjaśniać reakcje człowieka oraz sterować nimi.

PSYCHOLOGIA: Nauka o człowieku badająca prawa zachowania oraz czynniki środowiskowe i osobowościowe, które nim sterują.

Teoria: system ogólnych i uzasadnionych twierdzeń, które pozwalają wyjaśnić rzeczywiste zdarzenia. Koncepcja: system hipotez i przypuszczeń, które nie są w pełni uzasadnione. Refleksje teoretyczne: luźne przypuszczenia i idee, które nie zostały jeszcze udokumentowane naukowo.

Twierdzenia koncepcji psychologicznych: • Charakter opisowy - jak funkcjonuje człowiek? • Twierdzenie projektujące – jak zmienić człowieka?

KONCEPCJE:

1. KONCEPCJA BEHAWIORYSTYCZNA Sprzeczna z wyobrażeniem o człowieku. Człowiek jest zewnątrzsterowny, jego zachowanie jest kontrolowane przez środowisko zewnętrzne. Procesy psychologiczne nie odgrywają żadnej roli w nawigowaniu ludzkim zachowaniem. Silna wola to fikcja. Inżynieria behawiorystyczna: system metod i technik zmiany reakcji człowieka. Zgodnie z nią manipulując środowiskiem można dowolnie modyfikować ludzkie zachowanie.

2. KONCEPCJA PSYCHODYNAMICZNA Kliniczny obraz człowieka. Zachowanie ludzi zależy od wewnętrznych sił dynamicznych (popędy, potrzeby, dążenia). Z reguły są nieświadome. Psychoterapia: metoda zmian zachowania i osobowości. Ułatwia rozwiązanie nieświadomych konfliktów.

3. KONCEPCJA POZNAWCZA Człowiek = układ przetwarzający informacje = układ samodzielny i twórczy Zachowanie człowieka zależy od bieżących informacji płynących ze środowiska zewnętrznego i ze struktur poznawczych (zakodowana w pamięci trwałej wiedza zdobyta w toku uczenia się i myślenia) Wychowanie: Systematyczne i celowe kształcenie człowieka. Metoda zmiany zachowania człowieka.

4. PSYCHOLOGIA HUMANISTYCZNA Półkoncepcja, zbiór impresji i refleksji na temat człowieka. Siłą napędową człowieka jest dążenie do samorealizacji. KONCEPCJA BEHAWIORYSTYCZNA

5. ŚRODOWISKO A ZACHOWANIE „Człowiek może być kierowany przez środowisko, ale należy pamiętać, że środowisko jest prawie całkowicie ukształtowane przez niego” – Skinner

Psychologia powinna badać zależność zachowania od środowiska zewnętrznego i być nauką całkowicie obiektywną. Zajmowanie się stanami wewnętrznymi prowadzi do pseudonaukowych teorii.

Zachowania człowieka są zależne od wyposażenia genetycznego oraz od środowiska fizycznego i społecznego. Struktura zachowania jest w dużym stopniu kopią struktury środowiska. Środowisko: konfiguracja, mozaika bodźców Reakcja człowieka stanowi funkcję układu zewnętrznych bodźców R=f (S1,S2…sn)

Działania człowieka wpływają na zmianę środowiska, ale to środowisko jest sprawcze, człowiek odpowiada na bodźce zewnętrzne. Człowiek jest zewnątrzsterowny , a jego zachowanie jest zaprogramowane przez aktywne środowisko. Środowisko = układ aktywny Człowiek = układ reaktywny Stany wewnętrzne człowieka (świadomość, procesy myślenia, cechy charakteru, postawy) nie wpływają na ludzkie reakcje.

Indywidualne „ja” – rezultat uczenia się społecznego. „Świadome kierowanie swoim losem” – zbiorowa iluzja

2. STEROWANIE POZYTYWNE: WZMOCNIENIA Modyfikacja środowiska jest jedyną drogą, która prowadzi do modernizacji człowieka. Główną rolę w sterowaniu zachowaniem człowieka odgrywają wzmocnienia pozytywne i negatywne.

Zachowanie instrumentalne, sprawcze: zachowanie jest narzędziem do osiągnięcia pewnych konsekwencji (bodźce) WZMOCNIENIA konsekwencje zachowania instrumentalnego, które sterują zachowaniem człowieka. • Pozytywne: konsekwencje pożądane, korzystne; nagrody; rzeczy dobre • Negatywne: bodźce awersyjne; kary; rzeczy złe

STEROWANIE POZYTYWNE : Polega na pobudzaniu, utrwalaniu u modyfikacji zachowania za pomocą wzmocnień pozytywnych.

PROCEDURA STOSOWANIA NAGRÓD: System reguł które decydują o tym, jak często, kiedy i za jakie zachowania badacz wzmacnia reakcje człowieka.

1. Procedura odstępów czasowych: Zachowanie człowieka jest regularnie nagradzane po upływie określonego czasu. Ludzie działają na zwolnionych obrotach pracują nierytmicznie.

2. Procedura stałych proporcji: Człowiek otrzymuje nagrody po wykonaniu określonej pracy. Wzmocnienie następuje regularnie po każdej n-tej reakcji. Pobudza aktywność i zwiększa tempo działania.

3. Procedura zmiennych odstępów czasowych: Popularna procedura. Wzmocnienia są nieregularne. Czas między reakcją, a nagrodą zmienia się losowo. W środowisku występuje niepewność. Efektywna - wyższe tempo działania i rytmiczna praca.

4. Procedura zmiennych proporcji: Zmienia się liczba reakcji, po której następuje wzmocnienie. Ludzie żyją nadzieją, że kiedyś zostaną nagrodzeni. Najbardziej efektywna procedura - wysokie obroty, rytmiczna praca.

METODY KONSTUOWANIA REAKCJI CZŁOWIEKA - odgrywają ważną rolę w procesie sterowania. Metoda kolejnych przybliżeń: kryteria wzmocnień są coraz bardziej surowe. W ten sposób przybliżamy się do pożądanych efektów.

Błędy sterowania: • opóźnienie wzmacniania • nagradzanie za bierność Ludzie zniechęcają się do metod pozytywnych.

Skuteczne sterowanie zachowaniem sprawczym:

1. Jakie wzmocnienia pozytywne są odpowiednie?

2. Jaka procedura rozkładu wzmocnień doje najlepsze wyniki?

3. Jakie metody pozwalają skonstruować nowe reakcje człowieka?

4. Surowa krytyka.

5. Zbytnie podkreślanie roli nagrody może hamować spontaniczną aktywność i twórcze myślenie.

6. STEROWANIE NEGATYWNE. MIT KARY Sterowanie negatywne - punitywne, awersyjne Polega na stosowaniu wzmocnień ujemnych. Ma małą wartość prakseologiczną (instrumentalną). Może powodować zachowania aspołeczne.

Kara: niepożądany, awersyjny skutek działania, który został celowo wprowadzony przez ludzi po to, aby wyeliminować zachowania dewiacyjne i aspołeczne. Jest często głównym narzędziem zmiany zachowania.

Wzmocnienie negatywne (kara) z reguły nie eliminuje zachowań aspołecznych, tylko je tłumi i zahamowuje na pewien okres. Kara ma sens gdy włączona zostanie w całościowy program modyfikacji zachowania (odpowiada on na pytanie jak ukształtować u człowieka nowe reakcje, które zastąpią te niepożądane). Należy wskazać nowe alternatywy działania. Wg wiedzy zimnej – stworzyć świat, w którym dominuje nagroda.

Negatywne konsekwencje wzmocnień negatywnych: • Generalizacja hamowania Kara tłumi ni tylko reakcje niepożądane, lecz także wiele zachowań o dużej doniosłości sprzecznej (pożądane). Przeciwdziałanie: należy karać zachowania aspołeczne i nagradzać działania pożądane. • Zaburzenia emocjonalne Człowiek zaczyna reagować emocjonalnie na neutralne bodźce. • Unikanie źródła karania Przeciwdziałanie: zwiększenie roli wzmocnień pozytywnych. • Dostarczanie negatywnych wzorców zachowania Proces karania = proces uczenia się

Pozbawianie ludzi nagród, które otrzymywali: Bodziec negatywny działający jak zwykła kara. Bardziej humanitarny niż kara 4. POZA WOLNOŚCIĄ I GODNOŚCIĄ Sterowanie ludzkim zachowaniem jest koniecznością – Skinner Problem nie polega na tym, aby uwolnić człowieka od wszelkiej kontroli , lecz na tym, aby uwolnić go od kontroli, która wywołuje zagrożenia, reakcje lękowe i agresję.

Wolność i godność są cechami zewnętrznego zachowania i środowiska. Można je definiować w terminach wzmocnień pozytywnych i negatywnych.

Wolność Uwolnienie od czegoś (wzmocnień negatywnych) Zależy od tego, czy w otoczeniu człowieka znajdują się awersyjne i niepożądane bodźce zewnętrzne. Niepożądane bodźce zewnętrzne: • Naturalne – epidemie, powodzie itp. • Wzmocnienia negatywne (kary) – celowo zaprogramowane przez ludzi, aby wyeliminować aspołeczne zachowanie Zachowanie człowieka jest tym bardziej wolne, im mniej znajduje się w jego środowisku niepożądanych bodźców, im rzadziej spotyka się z niekorzystnymi stanami rzeczy.

Godność Prawo do czegoś (wzmocnień pozytywnych) Wiążę się z istnieniem w środowisku zewnętrznym wzmocnień pozytywnych, które można nazwać bodźcami moralnymi (uznanie szacunek…) Wielkość uznania społecznego, które potwierdza godność jest odwrotnie proporcjonalna a do znajomości rzeczywistych przyczyn zachowań. Utrudnienia dla zabezpieczenia godności: postęp techniki, ekonomii, medycyny i socjologii.

Istnieje KONFLIKT między GODNOŚCIĄ, a WOLNOŚCIĄ Walka o wolność utrudnia zyskanie uznania. Wolność wygrywa w tym konflikcie.

Skinner odebrał jednostce jej atrybuty – wolność oraz godność i przypisał je środowisku.

5. INŻYNIERIA SPOŁECZNA

Psychoinżynieria = technologia kształcenia człowieka Niepowodzenie: niejasne cele, nieznane algorytmiczne metody modyfikacji człowieka.

Inżynieria behawiorystyczna: (inżynieria pozytywna, technologia zachowania) Cel: modyfikacja reakcji człowieka, które są obserwowalne i mierzalne. Cechy: wiele metod i technik modyfikacji, jasny cel.

Terapia behawiorystyczna: Gałąź inżynierii behawiorystycznej, której celem jest oduczenie reakcji patologicznych i dewiacyjnych. Stosuje się ją w stosunku do ludzi chorych.

Desensibilizacja: Twórca – Wolpeg. Należy oduczyć się niepożądanych reakcji:

1. Poznanie bodźców: hierarchiczna lista bodźce (od najsłabszych do najsilniejszych) Podstawowy warunek uniewrażliwienia (odczulania)
2. Odnalezienie sytuacji neutralizujących, które mogą zneutralizować reakcję lękową. Np. relaksacja
3. Desensibilizacja właściwa Zestawienie bodźców lękotwórczych z sytuacjami neutralizującymi.

W pewnych okolicznościach bodźce szkodliwe (negatywne) mogą być wzmocnieniami pozytywnymi dla człowieka (np. alkoholizm). Terapia awersyjna: Jednoczesne podawanie wzmocnienia pozytywnego (np. alkohol) i wzmocnienia negatywnego (np. środki farmaceutyczne). Jest mniej skuteczna niż desensibilizacja.

Humanistyczne oddziaływanie na człowieka polega na kierowaniu nim bez manipulacji, wychowaniu bez indoktrynacji i niesieniu pomocy bez ograniczenia jego samodzielności i wolności. Kozielecki

6. UTOPIA NAUKOWA, CZYLI ZAPLANOWANE SZCZĘŚCIE „Jesteśmy zdolni sterować zachowaniem człowieka, ponieważ umiemy stworzyć dowolną sytuacją, którą on lubi o usunąć każdą sytuację, która jest dla niego nieznośna”

„Walden Two” Skinner • Społeczeństwo scjentystyczne • Szczególna rola – uczeni, psychologowie • Wszelkie problemy organizacyjne, wychowawcze, kulturalne społeczności rozwiązywane są za pomocą teorii wzmocnień pozytywnych i inżynierii behawiorystycznej. • „Wiedza zimna” – pozwoli racjonalnie rozwiązać problemy społeczności.

System wychowania:

• Wychowanie organizowane i kierowane przez specjalistów. Rodzice są wykluczeni.
• Zastosowanie wzmocnień pozytywnych i rezygnacja z kar.
• Kształcenie jest permanentne i instrumentalne.
• Cel zabiegów pedagogicznych: kształcenie umiejętności, które stanowią narzędzia osiągania wzmocnień pozytywnych
• „Trening kulturalny”
• Wszystko podporządkowane celom praktycznym. -Kształcenie umiejętności współpracy i kooperacji. -Eliminacja rywalizacji

Człowiek jest umiejętnie manipulowany za pomocą inżynierii behawiorystycznej. Człowiek w „Walden Two”: • Bez wartości • Układ reaktywny • Skonstruowany przez innych • Bez indywidualności i możliwości spontanicznego działania 7. PORTRET JEDNOWYMIAROWY Świat zewnętrzny działa na człowieka przez warunki wewnętrzne .

Człowiek:

• układ cybernetyczny
• wytwór okoliczności

Przedstawiciele koncepcji behawiorystycznej: Watson, Thorndike, Skinner, Pawłow

Poziom aspiracji:

• jedna z najważniejszych właściwości człowieka
• punkt na skali osiągnięć, który daje jednostce satysfakcję -wpływa na działanie człowieka

Postrzeganie świata zależy w dużym stopniu od systemu oczekiwań. Percepcja – postrzeganie: aktywny proces umysłowy

Na ludzkie zachowania wpływają rzeczywiste czynniki zewnętrzne i wewnętrzne oraz tak jak je człowiek postrzega: • Ma poczucie że jest sterowany „z zewnątrz” – blokuje ludzką aktywność • Ma poczucie, że jest sterowany „z wewnątrz” – aktywna i samodzielna jednostka

Koncepcja behawiorystyczna: Koncepcja mechanistyczna i jednowymiarowa - nie sposób zrozumieć osobowości i złożoności działań ludzkich.

8. PAN COGITO W BEHAWIORYSTYCZNYM EKSPERYMENCIE Pan Cogito – homo sovieticus – człowiek realnego socjalizmu

Zadanie socjalizmu zgodnie z propagandą i oficjalną ideologią: Ukształtowanie wszechstronnie i harmonijnie rozwiniętej osobowości Pana Cogito. Człowiek : • Kolektywny: dobro wspólne i interes ogólnospołeczny przedkłada nad egoistyczne potrzeby. Jego postawy są prospołeczne i kooperatywne. • Produktywny: zdolny do budowana skutecznie nowego ustroju (ideał – praca odgórnie kontrolowana). • submisywny: uległy i podporządkowany totalitarnej władzy. • Posiadający zespół postaw stymulujących zachowania konformistyczne, lokajskie, ugodowe. • Ateista: powinien poszukiwać sensu życia w socjalistycznej utopii. • Zewnątrzsterowny: zasady „bodziec – reakcja – wzmocnienie”

Eksperyment się nie powiódł: • Dominowały kary, bodźce awersyjne, przymus i zagrożenie • Totalny strach

Mentalność dysydencka: Otwarta krytyka socjalistycznej utopii. Odporność na zastraszanie i represje. Mentalność emigracyjna (emigracja wewnętrzna): Bierny opór – obrona przed behawiorystyczną manipulacją, stworzenie „własnego” świata. KONCEPCJA PSYCHODYNAMICZNA CZŁOWIEK NIEDOSKNAŁY

1. DYNAMIKA OSOBOWOŚCI Koncepcja psychodynamiczna jest różnorodna.

Przedstawiciele: • Fromm (próba łączenia psychoanalizy z marksizmem) • May, Laing (próba łączenia elementów egzystencjalizmu i fenomenologii) Cel psychologa: poznanie osobowości (charakteru) człowieka

Ludzkie działanie jest ukierunkowanie przez wewnętrzne siły motywacyjne, między którymi często zachodzi konflikt, i które są z zasady nieświadome. Człowiek = istota niedoskonała

„Niespodziewane zmiany w myśleniu i działaniu mogą być w większości przypadków przewidziane, jeśli zmiana jest strukturą charakteru” Fromm

Wiedza o osobowości: System sił dynamicznych (popędy, potrzeby) pozwalających przewidywać i wyjaśniać ludzkie działanie oraz korygować je. Wewnętrzne siły motywacyjne – nieświadome.

Psychoterapia: Wskazuje jak zmienić osobowość człowieka. Metoda kliniczna, której celem jest pomaganie człowiekowi w rozwiązaniu nieświadomych konfliktów.

Psychoanaliza: Najbardziej znana wersja portretu dynamicznego. Freud – twórca

Neopsychoanaliza (psychoanaliza społeczna/ kulturowa) Psychoanaliza współczesna Gordon, Horney, May, Fromm Podkreśla znaczenie warunków społecznych i kulturowych w ukształtowaniu osobowości i powstawaniu jej zaburzeń.

Złożoność psychoanalizy społecznej:

1. Metoda leczenia zaburzeń psychicznych
2. Określona koncepcja filozoficzna
3. Oryginalna struktura psychologiczna

Dollan i Miller: Psychodynamiczna teoria zachowania Mechanizm ludzkich działań można wyjaśnić za pomocą 4 terminów:

1. Popędy – pobudki wewnętrzne lub zewnętrzne, które motywują ludzkie działania.
2. Wskazówki – sygnały, bodźce i informacje umożliwiające orientację w otoczeniu i decydujące o tym jak i kiedy człowiek wykonuje reakcję.
3. Reakcja - działanie człowieka.
4. Wzmocnienia – zdarzenia, które redukują popęd.
5. POPĘD I TYRANIA NIEŚWIADOMOŚCI Człowiek nie zna swojej motywacji. Jego działania stymulowane są i ukierunkowane przez wewnętrzne siły – popędy/potrzeby/dążenia.

Popędy są nabyte w procesie uspołecznienia, są nieświadome. Popędy decydują o tym, że ludzkie zachowanie jest działaniem celowym. Klasy popędów:

1. Popędy pierwotne – siły wrodzone (np. zdobycie pokarmu popęd seksualny, unikanie bólu itp.)
2. Popędy wtórne – powstają w wyniku socjalizacji: • potrzeby bezpieczeństwa – unikanie zagrożeń i sytuacji wrogich, poszukiwanie oparcia w drugiej osobie. • Potrzeby społeczne – zaspokajane w kontaktach międzyludzkich/ • Potrzeby osobiste – związane z własnym „ja”, zwiększenie orientacji w świecie.

Socjalizacja człowieka: Proces kształtowania popędów i programów ich osiągania dzięki oddziaływaniu warunków społecznych i kulturowych. Dzieciństwo - nabywanie podstawowych popędów wtórnych. Wywiera wpływ na dalsze losy człowieka.

Nieświadomość: Funkcja psychiczna, która ukierunkowuje ludzkie działanie. Psychoanalitycy przywiązują do niej większą wagę niż do motywacji świadomej.

3. WIELKOŚĆ KONFLIKTÓW

Konflikt: Najważniejsza przyczyna udaremnienia ludzkich dążeń. Nieświadomy czynnik rozwoju i kształtowania osobowości oraz źródło tragedii. Odgrywa podstawową rolę w psychoanalizie. Klasy konfliktów: • Konflikty wewnętrzne (motywacyjne) Powstają gdy w człowieku działają sprzeczne, rozbieżne siły dynamiczne, gdy dąży on jednocześnie do osiągnięcia niezgodnych celów. • Konflikty zewnętrzne Mają charakter interpersonalny, są bardzo powszechne. Powstają gdy istnieje sprzeczność między dążeniami jednostki a celami grupy społecznej. Powody konfliktów zewnętrznych:

• błędy wychowawcze, przestarzały system wychowania
• patologia instytucji
• dążenia innych
• zbytnia technizacja społeczeństwa, pogoń za zyskiem i biurokracja

Z zasady popędy, które człowiek chce zaspokoić są ze sobą sprzeczne. Losy człowieka w dużej mierze zależą od umiejętności rozwiązywania konfliktów motywacyjnych. Jeśli konflikt jest nieświadomy, to uporanie się z nim staje się możliwe po jego uświadomieniu.

Znaczący konflikt: potrzeba bezpieczeństwa, a potrzeba wolności. Dążąc do bezpieczeństwa ludzie uciekają od wolności. Rozwiązanie (wg Fromma): stworzenie stosunków braterskich między ludźmi.

Społeczeństwo stechnicyzowane: Tworzyć to, co zaspokaja ludzkie potrzeby  Robić to, co jest technicznie wykonalne Taka zmiana to symptom dehumanizacji technologii. W pogoni za doskonałością ludzie zapominają o swoich potrzebach i dążeniach.

Poczucie tożsamości i integracji osobowości: Jedna najważniejszych potrzeb człowieka

Ludzkie „ja”: Struktura, która organizuje aktywność, umożliwia działania, decyduje o indywidualności i niepowtarzalności człowieka. Świadomość tego, że jednostka to podmiot aktywny, niezależny i samodzielny.

Ego: Przedmiot, a nie podmiot. Człowiek gdy traci poczucie tożsamości. Duży problem w uprzemysłowionym społeczeństwie.

„ja” i ego = być i mieć = podmiot i przedmiot = tożsamość i kryzys tożsamości

Następstwa trudności w rozwiązaniu konfliktu: • Frustracja • Lęk • Zaburzenia emocjonalne • Agresja • Zachowania neurotyczne

Teoria gier: teoria sytuacji konfliktowych. Każdy konflikt jest pewną grą, którą trzeba racjonalnie rozegrać. Polega na wyborze działania instrumentalnego (strategii), które w najwyższym stopniu realizuje cele osób biorących udział w grze

W procesie rozstrzygania konfliktów ludzie większą wagę przywiązują do aspektów POZNAWCZYCH sytuacji niż do aspektów EMOCJONALNYCH. Przyjmują postawę samodzielnego badacza. Konflikt = problem

4. SZTUKA SAMOOBRONY Nie można uciec przed konfliktami – są one nieświadomymi siłami ukierunkowującymi czynności człowieka. Człowiek w przypadku konfliktów, których nie umie rozwiązać stosuje pewne mechanizmy obronne, których zbiór tworzy system obronny „ja”.

Mechanizm obronny: • Nawykowa metoda radzenia sobie z konfliktem. • Wynik procesu socjalizacji. • Nieświadome sposoby obrony przed konfliktami. Łagodzi „symptomy”, ale nie rozwiązuje konfliktu.

Funkcje mechanizmów obronnych: • Redukują lub obniżają poziom lęku (lęk – najważniejsza konsekwencja frustracji, paraliżuje ludzi) • Łagodzą objawy konfliktów (czasem szkodzą, nie eliminują rzeczywistych konfliktów) Rodzaje mechanizmów obronnych:

1. Represja – wyparcie Polega na usuwaniu ze świadomości myśli o konfliktach, popędach, przykrych przeżyciach i upokarzających niepowodzeniach, które wywołują lęk lub poczucie winy. O tym, czy ktoś stosuje ten mechanizm decyduje jego biografia. Cel: zmniejszenie lub eliminacja lęku. Symptomy represji – czynności, które podejmuje człowiek, aby ułatwić wyparcie lękotwórczych myśli o konfliktach. Skutki : nie rozwiązuje konfliktu, zmniejsza lęk, poczucie winy i napięcie emocjonalne na pewien czas.

Represja – nieświadoma forma uwalniana się od wewnętrznego lęku Stłumienie – panowanie nad pragnieniami, które nie są akceptowane społecznie. Świadoma reakcja, której celem jest uniknięcie zewnętrznej sankcji.

2. Projekcja Nieświadomy mechanizm rzutowania swoich niepożądanych cech czy wad na innych ludzi. Człowiek chroni się przed przyznaniem, że kieruje się nieszlachetnymi motywami działania. Projekcja zmniejsza lęk i wpływa na wzrost samooceny. Zmienia zachowania człowieka w stosunku do innych. Może modyfikować ludzkie zachowanie, powodować powstanie konfliktów interpersonalnych. Błędne koło. Zniekształca percepcję innych, zaburza stosunki międzyludzkie.

Charakter wybiórczy – wybór na tyle podobnej jednostki, że projekcja brzmi prawdopodobnie i na tyle różnej, że rzutowanie nie wywołuje lęku. Zwiększa to skuteczność projekcji.

3. Racjonalizacja Nieadekwatne wyśmianie przyczyn zachowania. Dążenie i motywy prawdziwe są zastępowane przez dążenia i motywy „mile widziane”. Osoba nieświadomie zmienia motywy swojego postępowania, gdy zachodzi zjawisko samooszukiwania. Ochrona przed lękiem i poczuciem winy. Często prowadzi do frustracji.

Rodzaje racjonalizacji wg B. Zawadzkiego: • Kwaśne winogrona : Gdy człowiek nie może osiągnąć jakiegoś celu , uznaje, że cen ten nie ma dla niego znaczenia. • Słodkie cytryny: Człowiek wmawia sobie, że zdarzenia i sytuacje, których nie znosi są przyjemne.

4. Substytucja Zastępowanie celów, których nie można osiągnąć, przez cele, które są łatwiejsze. Z reguły pożyteczny mechanizm obronny. Występuje w dwóch formach: • Kompensacja: Człowiek kieruje swoją aktywność na cele podobne do tych, których nie udało mu się osiągnąć. • Sublimacja: Człowiek wyraża swoje nieakceptowane popędy i dążenia w formie, która zyskuje uznanie społeczne. Ucieczka w twórczą wyobraźnię i w świat fantazji.

Mechanizm rozwoju – ważniejszy niż mechanizm samoobrony. 5. ANATOMIA LĘKU Każda forma obrony jest lepsza niż bierne poddanie się beznadziejności.

Lęk: Stan psychiczny. Sygnał wewnętrznego niebezpieczeństwa, z którego człowiek niedokładnie zdaje sobie sprawę. Zagrożenie dla całej osobowości jednostki, dla systemu jej wartości. Nie można przed nim uciec.

Strach: Nieprzyjemny stan emocjonalny, który sygnalizuje zewnętrzne niebezpieczeństwo. Jego przyczyny znajdują się w środowisku fizycznym lub społecznym. Jednostka może się przed nim bronić.

Źródła lęku: Wewnętrzne konflikty i frustracje, które udaremniają zaspokojenie potrzeb bezpieczeństwa, społecznych i osobistych. Człowiek nie zdaje sobie sprawy ze źródeł swoich lęków.

Rodzaje lęków: • Lęk normalny – reakcja proporcjonalna do rzeczywistych zagrożeń. Jest zbliżony do strachu. Nie wymaga stosowania mechanizmów obronnych. • Lęk neurotyczny – nieproporcjonalny do rzeczywistych zagrożeń. Wywołuje stan beznadziejności i utrudnia przystosowanie się do świata społecznego. Wymaga stosowania mechanizmów obronnych i blokady świadomości. Jest konsekwencją nierozwiązywalnych konfliktów wewnętrznych. Obrona – system obronny „ja” • Lęk latentny – forma lęku potencjalnego, który w przypadku niekorzystnej sytuacji może ujawnić się z całą swoją siłą.

Paradoks obronny ja: Powstawanie lęku wtórnego. Błędne koło.

6. PSYCHOTERAPIA - droga do samoświadomości

Psychoterapia: Wynik myślenia o jednostce jako o istocie niedoskonałej, pełnej potężnych sił dynamicznych, które są sprzeczne i nieświadome.

Systematyczny i celowy sposób modyfikacji i korekty osobowości oraz leczenia zaburzeń emocjonalnych za pomocą środków psychicznych (np. swobodny tok słów, dyskurs, więź emocjonalna) Rozmowa z pacjentem i analiza wypowiedzi pozwalają poznać jego konflikty i frustracje, ułatwiają stwierdzić jakie zaburzenia emocjonalne u niego występują. Pomagają mu pokonać trudności i samodzielnie wybrać własną drogę życiową.

Psychoterapia: • Analityczna • Gestalt • Indywidualna • Grupowa Psychoanaliza (psychoterapia analityczna): Jedna z koncepcji psychodynamicznej człowieka. Rodzaj terapii dynamicznej. Fragment systemu reform i odnowy.

Unikanie katastrofy:

1. Zastosowanie psychoterapii jako metoda, która pozwoli ludziom rozwiązać ich konflikty i poznać siebie.
2. Humanizacja świata – przystosowanie świata do ludzkich potrzeb

Cel psychoanalizy: kształtowanie świadomości człowieka (człowiek może lepiej poznać świat w którym żyje).

Samoświadomość: Niezbędny warunek zdrowia psychicznego jednostki i jej pełnego rozwoju. Być wiadomym = BYĆ

Rodzaje samoświadomości: • Świadomość „ja” – zrozumienie swojej wewnętrznej dynamiki, poznanie konfliktów i przyczyn lęków, Człowiek umie samodzielnie podejmować odpowiednie decyzje. • Twórcza samoświadomość „ja” – trwa krótko, zdarza się dość rzadko, ale z reguły wywiera wpływ na całe życie. Psychoanaliza kształtuje samoświadomość normalną.

Techniki psychoanalityczne: połączenie „wiedzy zimnej” i „gorącej”.

1. Technika swobodnych skojarzeń: Atmosfera anonimowości, rozluźnienie pacjenta, zmniejszenie oporu przed ujawnieniem traumatycznych przeżyć. Zjawisko oporu – zakłóca wypowiedź pacjenta, dokładnie redaguje on swoje opowiadanie.

Terapeuta bierny  terapeuta aktywny Uświadamia pacjentowi jego konflikty i mechanizmy obronne. Zjawisko przeniesienia – przeniesienie swoich emocji i postaw z rodziców na terapeutę. Może mieć charakter pozytywny lub negatywny.

2. Interpretacja snów Sny: Źródło informacji o nieświadomych konfliktach w zrepresjonowanych dążeniach. Rodzaj przeżyć psychicznych. Można je analizować jako proces poznawczy, który polega na przetwarzaniu informacji i zależy od wiedzy człowieka i jego inteligencji.

Zmiana celu i treści psychoterapii: Freud: metoda poznania i usunięcia zaburzeń emocjonalnych. Psychoterapia : metoda leczenia, której celem jest wyleczenie pacjenta. Współcześnie: Psychoterapia: droga do samoświadomości człowieka, której celem jest edukacja. Metoda edukacyjna lun reedukacyjna. Przywiązywanie wagi do zmian aktualnych przeżyć i problemów. Metoda bardziej aktywna, elastyczna i giętka niż kiedyś.

Psychoterapia = sztuka

7. HUMANIZACJA ŚWIATA I PROGU NOWEGO WIEKU „Nic nie jest pewne z wyjątkiem niezliczonych rodzajów niepewności”

Humanizacja świata: podnoszenie standardów moralnych w rodzinie, w szkole, w instytucjach publicznych, rozwiązywanie konfliktów, uporanie się z dewastacją środowiska naturalnego. Cel: przystosowanie świata do wewnętrznych potrzeb człowieka.

Zhumanizowany świat: człowiek może zaspokoić swoje potrzeby bezpieczeństwa, niezależności, afiliacji i tożsamości.

Zahamowanie humanizacji świata = katastrofa Człowiek w zdehumanizowanym świecie:

1. Protesty i walka
2. Mechanizmy obronne (obrona przed lękiem)
3. Utrata tożsamości – jednostka chora psychicznie

Konsumpcja uległa w znacznym stopniu DEHUMANIZACJI, rozwija się w sposób niekontrolowany. Człowiek jest manipulowany przez rynek. Kompulsywna konsumpcja pozwala człowiekowi przystosować się do warunków społecznych.

Konsumpcja = rodzaj mechanizmu obronnego Sposób unikania przykrości. Metoda redukcji neurotycznego lęku. Palenie = mechanizm obronny – racjonalizacja

Humanizacja konsumpcji: Wyróżnienie dwóch rodzajów potrzeb:

1. Potrzeby konstruktywne ( rozwijają ludzką osobowość, dają człowiekowi satysfakcję i poczucie godności).
2. Potrzeby destrukcyjne (zagrażają zdrowiu i bezpieczeństwu człowieka, deformują jego charakter) Należy zaspokajać tylko potrzeby konstruktywne. Konsumpcja powinna być procesem sterowanym.

System edukacyjny: Jest zbiurokratyzowany. Należy znieść w szkolnictwie przepaść między doświadczeniem emocjonalnym a intelektualnym człowieka; kształtować umysły i serca.

8. PORTRET QUASI – KLINICZNY

Współczesna psychoanaliza: Osobowość człowieka, jego system potrzeb i dążeń powstaje często w procesie socjalizacji. Jednostka : wytwór oddziaływań społeczeństwa i kultury. Środowisko : globalna sytuacja człowieka kształtująca jego osobowość. Szczególna rola – rodzina

Kliniczny portret człowieka: Człowiek jest istotą niedoskonałą i słaną. Działają w nim potężne siły wewnętrzne, których nie kontroluje. Powstają konflikty motywacyjne, z których nie zdaje sobie sprawy. Doznaje lęku, przed którym nie zawsze umie się obronić. Często działa irracjonalnie i potrzebuje opieki. Przestępcy – ludzie chorzy.

Psychohistoria: Dziedzina nauki stworzona przez Freuda, Eriksona, Fromma i innych. Studiowanie wielkich postaci historycznych i interpretacja ich czynów za pomocą psychoanalizy.

Kompleks Edypa: Twórca: Freud Chłopiec chce posiąść seksualnie swoją matkę i uznaje ojca za rywala. Dziewczynka na odwrót. Kompleks przejawia się w fantazjach lub we wrogich zachowaniach. Zostaje wyparty ze świadomości. Jest to siła kierująca ludzkim życiem. Przykład: Leonardo da Vinci

Współcześni psychologowie: Procesy poznawcze: spostrzeganie, pamięć, myślenie Jedne z najważniejszych regulatorów czynności. Nie doceniane przez psychoanalityków. Człowiek – układ poznawczy, który przetwarza informacje (spostrzega, koduje, myśi)

Motywacja – człowiek wie, co warto osiągnąć. Poznanie – człowiek orientuje się, co można zdobyć.

W psychoanalizie najważniejszą rolę w działalności człowieka odgrywają procesy emocjonalno – motywacyjne.

*H. A. Murray – teoria osobowości

KONCEPCJA POZNAWCZA CZŁOWIEK SAMODZIELNY

1. ARCHITEKTURA UMYSŁU

Koncepcje poznawcze: swego rodzaju trzecia psychologia. J. Bruner, A. A. Simon, W. Neisser, T. Tomaszewski, G, Miller

Człowiek: Jest samodzielnym podmiotem (osobą), który w dużej mierze decyduje o własnym losie. Na ogół działa świadomie i celowo w coraz bardziej złożonym labiryncie współczesności. Przyjmuje, przechowuje, interpretuje, tworzy i przekazuje informacje (wiedzę, dane) i nadaje im pewną wartość (znaczenie, sens). Umie generować informacje oraz wiedzę.

Celowe wychowanie i autokreacja: Podstawowa metoda modyfikacji ludzi. Formowanie siebie wg własnego projektu.

Ludzki umysł: Układ poznawczy: system reproduktywno – generatywny. Układ zawodny: przechowywanie i generowanie informacji jest ograniczone.

Ma względnie stałe właściwości (niezmienniki antropiczne): Inteligencja, zdolności specjalne, systemy pamięci trwałeś i świeżej, kompetencje językowe, możliwość myślenia abstrakcyjnego i twórczego, szybkość przetwarzania informacji itp. Właściwości te są wrodzone, a na ich rozwój wpływa środowisko społeczne i kultura.

Nauka o poznaniu (nauka poznawcza): Zajmuje się badaniem systemów poznawczych (człowieka, robota, komputera…) Pozwala wykryć ogólne prawa, które rządzą procesami poznawczymi.

Ruchy umysłowe (kulturowe): System ogólnych idei i wizji, które wychodzą poza granice nauki, wpływają decydująco na mentalność dużych zbiorowości i ich funkcjonowaniu w społeczeństwie.

2. STRUKTURY POZNAWCZE. METABOLIZM INFORMACYJNY *L. Caroll „Alicja i Kot” – wymiana informacji, diagnoza medyczna

Struktury poznawcze (reprezentacja poznawcza, schematy poznawcze): System informacji wewnętrznych utrwalonych w pamięci. Centralny składnik osobowości jednostki. Źródło informacji o otoczeniu, o własnym „ja” oraz o programach działania, które umożliwiają osiągniecie celów. Dzięki informacjom zakodowanym, jednostka ma poczucie własnej tożsamości oraz orientuje się w świecie zewnętrznym.

Środowisko zewnętrzne = źródło informacji

Metabolizm informacyjny: Odbiór i przemiana danych zewnętrznych (człowiek nieustannie przyjmuje i przetwarza informacje płynące ze środowiska naturalnego i społecznego). Bez metabolizmu inf. jednostka nie mogłaby się przystosować i rozwijać. Składniki treści informacyjnych zakodowanych w strukturach poznawczych: • Sądy o środowisku naturalnym • Wiedza o kulturze • Dane o świecie społecznym • Wiedza o sobie – samowiedza – struktura „ja”

Wiedza jednostki:

1. Deklaratywna (narracyjna)  „wiem, że…” Dane o faktach. Można przekazywać ją słownie. Erudyta - człowiek bogaty w wiedzę deklaratywną
2. Proceduralna (operacyjna)  „wiem jak…” Dane o metodach, strategiach, programach działania. Wymaga zademonstrowania umiejętności. Nauka wymaga poświecenia czasu i energii.

Charakterystyka systemu struktur poznawczych:

1. Cechy formalne: procesy intelektualne i zachowanie jednostki. Złożoność : skala „proste – skomplikowane” Im więcej człowiek wie o otaczającym go świecie, im lepiej rozumie swoje możliwości i aspiracja, im bogatsza jego wiedza proceduralna, tym ma on bardziej rozwiniętą osobowość.
2. Abstrakcyjność – konkretność • System liniowy: U człowieka, którego struktury poznawcze cechuje wysoki stopień KONKRETNOŚCI. Ujmuje on świat jako ciąg spostrzeganych przedmiotów. Nie umie tworzyć pojęć o najwyższym stopniu ogólności. • System hierarchiczny: U człowieka, którego struktury są w wysokim stopniu ABSTRAKCYJNE. Jest zdolnego do stworzenia systemu o wzrastającym stopniu ogólności (odkrywa konkretnie rzeczywistość i manipuluje ogólnymi pojęciami).
3. Otwartość • Struktury zamknięte – człowiek nie zmienia swoich poglądów pod wpływem nowych informacji. • Struktury otwarte – człowiek modyfikuje swoje przekonania pod wpływem nowych informacji. Najczęściej struktury są częściowo otwarte i częściowo zamknięte.
4. Aktywność – bierność Duże znaczenie pedagogiczne i społeczne. Struktury bierne – minimalna rola w sterowaniu zachowaniem.

Deprymacja umysłowa: eksperyment z izolacją. Wnioski: stymulacja zewnętrzna jednostki jest warunkiem jej sprawnego działania.

Nadmiar informacji: Problem współczesnego człowieka. Stwarza rzeczywiste problemy psychologiczne i społeczne. Przeciążenie informacyjne – ludzkie możliwości asymilacji nowych danych z otoczenia są ograniczone. Zjawisko selekcji – asymilacja danych, które są użyteczne z punktu widzenia realizowanych celów i odrzucanie informacji zbędnych. Filtr informacji – decyduje o tym jakie dane są przyjmowane, a jakie nie. Utrudnienia w poprawnej selekcji: • Zbyt surowe i rygorystyczna selekcja informacji. • Tendencyjna selekcja informacji wybór nie wartościowych, tylko korzystnych informacji).

Deficyt informacji: brak ważnych danych niezbędnych do skutecznego działania w środowisku. Czynności eksploracyjne – aktywne poszukiwanie istotnych wiadomości. Może zmniejszać skuteczność działania. 3. MYŚLENIE TWÓRCZE TYPU P. I TYPU H. WKŁAD DO KULTURY Człowiek to podmiot twórczy i innowacyjny. Umie „wychodzić poza dostarczaną informację i wiedzę”. Rozwija kulturę i przekracza granice.

Procesy twórcze zależą od czynników wewnętrznych i zewnętrznych.

M. Boden – 2 rodzaje twórczości i innowacji: • Technika psychologiczna (typu P.) W umyśle człowieka powstają pomysły, idee i hipotezy, które są nowe z punktu widzenia jego indywidualnego życia. • Technika historyczna (typu H.) Prowadzi do odkryć, które dotychczas nie były znane ludzkości. Procesy myślenia typu P. i H. są podobne, ale ich rezultaty mają inną wartość dla kultury.

Co jest zasadniczym źródłem działania człowieka? • Model konfliktowy Źródłem twórczości są konflikty motywów, frustracje i wewnętrzne sprzeczności. Nowe formy = metoda rozwiązywania konfliktów Twórczość = obrona przed skutkami konfliktu i frustracji. Przymus dla człowieka. • Model spełnienia Twórczość = metoda aktualizacji naturalnych potencji jednostki. Rodzaj spełnienia Zdolność do działalności twórczej – naturalna cecha człowieka.

Motywacja poznawcza: Zaspokaja ciekawość świata, pozwala lepiej go zrozumieć i wyjaśnić zjawiska nieznane. Uruchamiają ją: • Zdarzenia nowe • Sprzeczności i konfliktowe sytuacje • Ciekawość i niepewność

Proces myślenia twórczego i innowacyjnego: Spontaniczny, nieprzewidywalny. Trudno go zaplanować.

Nieciągłość procesu twórczego: występują w nim przerwy, skoki i powroty trudne do przeanalizowania.

Olśnienie (iluminacja): nagłe odkrycie, któremu towarzyszą emocje estetyczne. Satori – rodzaj iluminacji. Odkrycie prawdziwej struktury rzeczy (mnisi, psychotycy) Teoria inkubacji: Iluminacja jest możliwa dzięki uprzedniemu myśleniu nieświadomemu.

Wyobrażenia – rodzaj obrazów umysłowych Intuicja – swobodne przetwarzanie wyobrażeń

Język abstrakcyjny: forma przekazywania treści konwencjonalnych i stereotypowych. Odgrywa zasadniczą rolę w rozwiązywaniu problemów logicznych.

Teorie procesu twórczego zależne od środowiska i kultury: • Teoria zeitgeistu - twórczość, odkrycia zależą od fazy rozwoju społecznego i kulturalnego. • Odkrycie, innowacja dzieło – twórczość to uzewnętrznienie osobowości twórcy. Zwykle teorie te są łączone: „twórca” i „duch epoki” Badania nad zewnętrznymi uwarunkowaniami twórczości:

1. Badanie zwracające uwagę na negatywną rolę zmiennych środowiska
2. Badania podkreślające znaczenie roli zmiennych środowiska jako stymulatorów.
3. Badania negujące rolę parametrów środowiska, tradycyjnie uważanych za doniosłe.

Hamulce zewnętrzne: klasa zmiennych środowiskowych, które udaremniają osiągniecie nowych celów (może nim być np. system nagród)

Stymulatory twórczości: jedna z ról środowiska. Średni stres stymuluje twórczość.

Swoboda zewnętrzna: pobudza twórczość. Rywalizacja idei, możliwość prowadzenia sporów i dyskusji.

Osiowa wartość ludzkiego umysłu: Wrodzone koncepcje twórcze i innowacyjne stymulowane przez wpływ środowiska społecznego i kulturę.

4. ŚWIAT INDYWIDUALNYCH WARTOŚCI Człowiek wartościuje rzeczy i formułuje przekonania o wartości indywidulanej.

Wartość indywidualna: Pozwala wyjaśniać dlaczego jednostka dąży do pewnych stanów i unika innych. Niezbędna do zrozumienia rzeczywistości. Wyznacza drogę życia. Ma funkcję postępową.

Ocena wartości: czynniki społeczne + biologiczne Czynniki oceny wartości rzeczy: • osobowość • środowisko – aktualne informacje • mity, iluzje i abstrakcje poznawcze • inklinacje

Wartości pozytywne: zdarzenia, do których dąży człowiek wywołują dodatnie stany emocjonalne. Wartości negatywne: bodźce awersyjne, wzbudzające uczucia ujemne.

Wartości utylitarne (typu „mieć”): niezbędne dla utrzymania życia o zachowania gatunku. Wartości symboliczne (typu „być”): intelektualne, estetyczne, moralne i duchowe.

Np. zyski – ocena konserwatywna; straty – ocena radykalna

Iluzje walentne: Dotyczą wartości indywidualnej „to, co jest trudne do osiągnięcia i mało prawdopodobne staje się bardziej wartościowe” „to, co nieznane, jest wartościowe” „moje osiągnięcia są bardziej wartościowe niż analogiczne wyczyny innych”

W zależności od tego, co jest ważne dla jednostki, można wyróżnić kilka kategorii ludzi. Ich specyficzne hierarchie wartości:

1. Wartości dionizyjskie: konsumpcja, komfort, wygoda życia i dążenie do satysfakcji. Styl egoistyczny.

2. Wartości heraklesowe: dominacja, zdobycie władzy i sławy, „dążenie do mocy i zdarzenia”

3. Wartości prometejskie: człowiek widzi siebie jako cząstkę wspólnoty. Działania prospołeczne.

4. Wartości apollińskie: twórczość, poznanie świata, rozwój nauki i sztuki.

5. Wartości sokratyczne: poznanie i rozumienie samego sienie i doskonalenie własnej osobowości.

6. WIEDZA JĘZYKOWA: LOGIKA DYSKURSU

Przetwarzanie informacji językowych: Odbiór i produkcja zdań tworzących większą całość – tekst.

Funkcje języka:

1. Opisywanie i przedstawianie rzeczywistości
2. Porozumiewanie się

Kompetencja komunikacyjna: Zdolność ludzi do intencjonalnego wyrażania się, do mówienie do kogoś i po coś.

Dyskurs: Wypowiedzi determinowane przez intencję, kontekst społeczny (który pewne typy wyrażania się umożliwia, a inne blokuje) oraz przez wzajemne stosunki między mówcami. Zawiera sądy fragmentu rzeczywistości, intencje nadawcy oraz adresatów wypowiedzi. Akt mowy – podstawowa jednostka dyskursu.

Dyskurs w formie dialogowej: Odnosi się do świata zewnętrznego, do wiedzy o własnym „ja” i rzeczywistości wyimaginowanej. Zasady:

1. Zasada rzeczywistości
2. Zasada kooperacji

Wybrane zasady kooperacji wg Grice’a (zasady skutecznego prowadzenia dialogu): • Maksymalna ilość - wypowiedź ma być na tyle informacyjna na ile to potrzebne • Maksymalna jakość - mówić tylko to, w co wierzysz, jest prawdziwe • Maksymalna odpowiedzialność - mówić na temat, na który prowadzi się dany dyskurs • Maksymalizacja sposobu - unikać chaosu i niejasności

Formy dyskursu: • Konwersacja • Monolog - dłuższa wypowiedź skierowana do innych osób lub do siebie (ALTER EGO)

Platon „Menon”: Dzięki wprowadzaniu ucznia w błąd można czasem w późniejszym okresie łatwiej nauczyć go podręcznikowej wiedzy.

6. DYNAMIKA DZIAŁANIA: MOTYWACJE I EMOCJE

Kontrola poznawcza: Dominującą rolę odgrywają w niej informacje płynące ze środowiska, wiedza proceduralna oraz innowacyjne pomysły.

Człowiek: Sprawca. Podejmuje działania celowe, aby osiągnąć pewne wartości. Dzięki działaniom celowym likwiduje deficyt wartości (zaspokaja swoje potrzeby).

Działania zachowawcze (ochronne): Wypełniają codzienność i zachodzą w stałych granicach wyznaczonych przez naturę i kulturę. Są nawykowe, stereotypowe, powtarzalne i konwencjonalne. Pozwalają zachować status quo i przetrwać w nieprzyjemnym świecie. Osiągnięcie celu reakcja weta („nie chcę więcej”)

Działania transgresyjne: „transgresja” – przekraczanie, przełamywanie M. Foucault – wprowadził ten termin do psychologii. Celowe przekraczanie granic dotychczasowych osiągnięć i doświadczeń. Prowadzi to o zmiany osobistej i społecznej. (Np. plan Balcerewicza) „Uciekające cele” zwiększa się motywacja do postawienia sobie bardziej ambitnych zadań.

Motywacja: Informacje zakodowane w strukturach poznawczych i znajdujące się w środowisku. Wytwarzają napięcie energetyczne i ukierunkowują działanie . Główne źródła motywacji: rozbieżność i sprzeczność między informacjami.

Poziom aspiracji: Względnie stała właściwość człowieka. Określona wartość pozytywna, która daje mu satysfakcję. Standard stanu pożądanego, indywidualne kryterium działania. Kształtuje się w toku uczenia się i zdobywania doświadczenia.

Napięcie energetyczne i motywacyjne: Pobudza do działania. Tworzy się gdy powstaje rozbieżność między aspiracjami a rzeczywistym stanem rzeczy. (między informacjami o pożądanych wartościach a informacjami o wartościach posiadanych).

Rozbieżność wywołuje napięcie i nadzieję. Człowiek posiada pewną TOLERANCJĘ wobec rozbieżności między aspiracjami, a osiągnięciami. • Mała rozbieżność: człowiek nie podejmuje działań. • Zbytnia rozbieżność: lęk i panika • Optymalna różnica: siły napędowe działania są największe.

Procesy emocjonalne: Są wywoływane przez informacje zewnętrzne i wewnętrzne. Najpierw informacje, potem emocje. Proces wartościowania, podejmowania decyzji i wykonywania decyzji generuje stany emocjonalne. Ciekawość – wywołana jest niepewnością. Pobudza do poszukiwania informacji Lęk i niepokój – gdy człowiek nie jest zdolny postawić diagnozy lub prognozy. Wstyd i poczucie winy – gdy człowiek wytoczy niezgodne lub sprzeczne informacje o stanie rzeczy. Satysfakcja, zadowolenie – gdy człowiek poprawnie orientuje się w otoczeniu. Prawo Yerkesa – Dodsona: Wzrost pobudzenia emocjonalnego do pewnego stopnia zwiększa poziom wykonania zadania. Zbyt silne stany uczuciowe zakłócają i deformują ludzkie czynności.

Hipoteza Tichomirowa: Emocje powstają w procesie myślenia i działania. Pełnią rolę heurystyk. Heurystyki - reguły, zasady i metody decydujące o kierunku i strukturze czynności (szczególny rodzajinformacji)

7. OD WYCHOWANIA SPRAWCY DO AUTOKREACJI

Wychowanie: Cel: kształcenie wszechstronnie rozwiniętej osobowości. Kształcenie sprawcy, który zdolny jest do podejmowania czynności ważnych i innowacyjnych, który umie przystosować się do środowiska i zmieniać je. Zadania:

1. Ukształtowanie postawy badawczej i eksploracyjnej.
2. Nabywanie wiedzy o świecie i o samym sobie.
3. Kształcenie pożądanego systemu wartości.
4. Kształcenie sfery emocjonalnej.
5. Kształcenie poczucia kontroli nad zdarzeniami o poczucie sprawstwa.

Psychoterapia poznawcza: Cel: rozwiązanie problemów osobistych, zmiana osobowości pacjenta. Terapia oparta na modelu badań naukowych. Problemy tworzą się przez to, że człowiek ulega iluzjom.

Samorozwój i autokreacja: Punkt wyjścia: samowiedza jednostki (struktura poznawczo – afektywna „ja) – samoopisy i samooceny

Struktura „ja”:

1. „Ja realne” : system sądów o tym, jaki aktualnie jestem.

2. „Ja możliwe” – sądy dotyczące tego, jakim mógłbym być. „ja idealne” – opcja najlepsza „ja możliwe” Jednostka stara się zredukować rozbieżności między „ja realne” i „ja idealne”

3. SPOŁECZEŃŚTWO KOGNITARIUSZY

Kognitariusze - pracownicy wiedzy Ludzie zajmujący się tworzeniem, przechowywaniem, organizowaniem, upowszechnianiem, wykorzystywaniem, utajnianiem informacji oraz wiedzy. Nadawanie im wartości, znaczenia i sensu.

Kognitariat: zbiorowość kognitariuszy. Wyróżnik – czynności zawodowe (wiedza proceduralna) Charakterystyka: • Wysoki stopień indywidualizacji • Nieufność do hierarchicznego systemu wartości, znaczeń i norm. • Otwartość ich umysłów i wzorów zachowań.

Inteligencja: jej wyróżnikiem jest posiadanie wyższego wykształcenia. Wypierana przez kognitariuszy. KONCEPCJA HUMANISTYCZNA DĄŻENIE DO SAMOREAIZACJI

1. PSYCHOLOGIA HUMANISTYCZNA: POSZUKIWANIE NOWEJ KONCEPCJI CZŁOWIEKA

Psychologia humanistyczna – psychologia „ja” Przedstawiciele: Maslow, Rogers, Heath Zainteresowanie tym jaki staje się człowiek (a nie jaki jest). Założenia: • Człowiek jest unikatową całością. „ja” + „organizm” – podsystemy tworzące osobę. Człowiek powinien rozwijać się jako harmonijna całość, żyć zgodnie z naturą. Utrudniają to konflikty. • Podstawową właściwością natury ludzkiej jest rozwój (uwarunkowany przez czynniki wewnętrzne).

Rogers: Osoba = ciągły proces

Utrudnienia w kształtowaniu osoby: • Wrogie i napięte stosunki interpersonalne • Anachroniczne metody nauczania • Błędne wyobrażenie o samym sobie Zablokowany rozwój – osoba nie jest w pełni zdrowa.

Motywacja: Funkcja całego organizmu.

Samorealizacja: główna tendencja, która decyduje o działaniu człowieka. Proces niepowtarzalny i idiosynkratyczny. Źródło nowych doświadczeń i rozwoju własnej osoby. Życie poza samorealizacją nie jest w pełni ludzkie. Samorealizacja stanowi siłę napędową rzeczywistych działań.

Miłość – przejaw samorealizacji Podział miłości wg Maslowa: • Miłość typu B: autentyczny stosunek dwóch osób, akt rozwoju jednostki • Miłość typu D: egoistyczna potrzeba, rządzą nią prawa konsumpcji

Człowiek jest z natury dobry, jego dążenia są konstruktywne i pozytywne. Twórczość destruktywna jest niezgodna z naturą ludzką.

Teraźniejszość – aktualne przeżycia i doświadczenia: Główny wyznacznik ludzkich działań („pola fenomenologicznego”)

Techniki badań aktualnych doświadczeń: • Samoocena • Samoopis • Q-sort: Pozwala określić autoportret osoby i porównać go z porterami innych ludzi oraz stwierdzić jaka jest rozbieżność między „ja realnym” a „ja idealnym”

Najważniejsze źródła wiedzy o człowieku: wypowiedzi o samym sobie Jak ułatwić i przyspieszyć rozwój jednostki?

1. Terapia skoncentrowana na pacjencie Twórca – Rogers. Poprawna postawa terapeuty: • Jego zachowanie musi być zgodne z jego prawdziwymi przekonaniami. Musi być sobą. • Musi bezwarunkowo akceptować pacjenta i stworzyć przyjemny klimat. • Powinien zrozumieć przeżycia pacjenta i czynniki, które blokują jego rozwój. Nie powinien ich oceniać. Pacjent samodzielnie określa swoje problemy, terapia pozwala mu je zrozumieć i znaleźć drogę prowadzącą do samorealizacji.

2. Grupy spotkaniowe Zadanie – przyspieszenie osobistego rozwoju i poprawa stosunków interpersonalnych. Cel – rozwój autentycznych stosunków międzyludzkich. Facylitator – osoba stwarzająca odpowiedni klimat.

3. Trening wrażliwości ???

Wychowanie humanistyczne – nie zrealizowany projekt 5 głównych zadań wychowania humanistycznego wg Heatha:

1. Dążenie do wychowania ludzi, których myśli i działania byłyby zgodne – integracja osobowości.

2. Rozwój autonomii jednostki – uniezależnienie od bodźców zewnętrznych i od przeszłości.

3. Kształtowanie postaw allocentrycznych – koncentrowanie uwagi na innych, a nie na sobie.

4. Rozszerzenie świadomości – wychowanie ludzi zdolnych do refleksji nad życiem.

5. Formułowanie tożsamości, która jest względnie stabilnym układem w zmieniającym się świecie.

6. PRZEŁOM PSYCHOLOGII CZY WIĄZKA ORYGINALNYCH IDEI? Psychologowie humanistyczni sformułowali wiele pytań o silnych stronach człowieka.

Religia: doniosłą sprawa ludzka.

Szczytowe doświadczenie: moment zenitowy ekstazy, w której osoba czuje się zjednoczona z całym uniwersem. Doświadczenie planetau: cechuje je łagodny przebieg, trwałe zadowolenie i nadzieja. Przeżycie go wymaga pewnej dojrzałości.

3. DWA STANOWISKA WOBEC WIEDZY PSYCHOLOGICZNEJ

Stanowiska wobec różnorodności koncepcji człowieka:

1. Charater eklektyczny (Eklektyzm) Każdy kierunek badań psychologicznych wniósł coś nowego do wiedzy o człowieku i jedynie próby integracji tych osiągnięć pozwolą w przyszłości stworzyć ogólnie akceptowalną teorię psychologiczną. Behawioryści – zrozumienie roli środowiska. Psychoanalitycy – prawa rządzące osobowością, procesy emocjonalno – motywacyjne. Koncepcja poznawcza – procesy informacyjne. Psychologia humanistyczna – styl istnienia.

2. Stanowisko klasyczne Wszystkie koncepcje człowieka są wobec sienie konkurencyjne i tylko jedna z nich pozwala opisać i wyjaśnić ludzkie czynności.