Scjentyzm- kierunek wg. którego wiedza jest źródłem poznania świata. Za jego twórcę uważa się Augusta Comte. Ewoloucjonizm-przekonanie, że wszystkie formy bytu podlegają nieustannemu rozwojowi od form prostych w bardziej złożone. Twórcą Herbert Spencer, Karol Darwin. Organicyzm- przekonanie że społeczeństwo jest jak organizm, tzn. wszystkie grupy społeczne powinny współpracować we wszystkich dziedzinach życia. Herbert Spencer. Utylitaryzm- Twórcą JS.Mill. Można osiągnąć szczęście tylko dając je innym. Utylitarny to użyteczny społecznie. Skutki powstania styczniowego-śmierć wielu ludzi, zesłania, konfiskaty majątków, wysokie kontrybucje, stan wojenny, rusyfikacja i germanizacja, cenzura. Język ezopowy-system metafor i przemilczeń czytelny tylko dla polskiego odbiorcy. Program młodych pozytywistów- praca(organiczna i u podstaw), emancypacja kobiet, asymilacja Żydów, utylitaryzm, kult wiedzy i nauki, idea bogacenia się, realizm polityczny. Realizacja postulatów w NN: praca-wszyscy pozytywni, praca u podstaw jako element pracy organicznej w działaniach Witolda i Justyny, kult wiedzy i nauki(Witold, Leonia), emancypacja kobiet-Justyna, praca Bohatyrowiczów jest użyteczna społ, realizm polityczny cechuje Benedykta. skutki powstania: śmierć wielu ludzi, Andrzej Korczyński, Jerzy Bohatyrewicz, symbolem powstania mogiła powstańców a także jest symbolem patriotyzmu, pamięci, równości społecznej, groźba konfiskaty majątków-zmagania Benedykta o utrzymanie domu, rozdział między dworem a zaściankiem, kosmopolityzm Zygmunta i Różyca, moskiewska kariera brata Benedykta. LALKA :Stanisław Wokulski- 40 kupiec warszwski. Zajmuje się handlem, choć ma szlacheckie pochodzenie. Jako młody człowiek kształtuje się na uniwersytecie, a fascynacja nauką i jej dokonaniami przetrwa wiele lat. Brał udział w powstaniu styczniowym, potem trafił na zesłanie, a po powrocie z Warszawy dzięki bogatemu ożenkowi wyszedł w posiadanie sporego majątku. Niedługo po śmierci żony zakochał się nieszczęśliwie w arystokratce Izabeli Łęckiej, a historia tej dramatycznie zakończonej miłości to główny wątek powieści. Nie wiadomo, jak toczą się losy Wokulskiego po rozstaniu z narzeczoną- bohater wyjeżdża z Wawy i nieznane są jego dalsze losy. Pozytywista ( praca organiczna i u podstaw, realizm, fascynacja nauką, postęp techniczny, tolerancja wobec poglądów i postaw innych, idea bogacenia się, potrafi racjonalnie ocenić rzeczywistość). Romantyk (romantyczna biografia okresu młodości, miłość do Izabeli, próba samobójcza, analiza własnych myśli, skrajne emocje, indywidualizm, niechęć do ulegania, samotność. Izabela Łęcka- 25 letnia piękna kobieta, arystokratka, pochodząca z podupadłej finansowo rodziny. Przyzwyczajona do życia w luksusach w świecie wiecznej wiosny, otoczona wielbicielami, wyobraża sobie że została stworzona do przyjmowania hołdów.Jest zapatrzoną w siebie egoistką. Wąsowska- wdowa, wyszła za mąż, aby zapewnić sobie dobrobyt, nie kochała męża. Ona sama nazywa siebie kobietą, która straciła złudzenia. Jest samodzielna, niezależna, bogata, a jej jedynym zmartwieniem jest wszechogarniająca nuda. Mocnych wrażeń szuka w związkach z mężczyznami. Jest przebiegła i niebezpieczna, wie, że otaczający ją mężczyźni nie deklarują prawdziwych, głębokich uczuć. Dlatego tak pociąga ją Wokulski, przeczuwa, że to wielki indywidualista i szczery, zdolny do prawdziwej miłości mężczyzna. On zresztą także wyczuwa w niej kobietę niepospolitą, spragnioną miłości, czekającą na wielkie porywy uczuć. Helena Stawska- wraz z matką i córką zajmuje mieszkanie w kamienicy, kupionej przez Wokulskiego. Mąż pani Stawskiej, Ludwik, od kilku lat nie daje znaku życia. Dzięki pomocy Wokulskiego zostaje odnaleziony w Albanii. Stawska ma córkę, Helunię. Opuszczona przez męża jest zmuszona pracować na utrzymanie rodziny i dzielnie sobie z tym radzi. To niezależna, odpowiedzialna, wyemancypowana kobieta. Jest bardzo pracowita, serdeczna. wraz z matką i córką zajmuje mieszkanie w kamienicy, kupionej przez Wokulskiego. Mąż pani Stawskiej, Ludwik, od kilku lat nie daje znaku życia. Dzięki pomocy Wokulskiego zostaje odnaleziony w Albanii. Stawska ma córkę, Helunię. Opuszczona przez męża jest zmuszona pracować na utrzymanie rodziny i dzielnie sobie z tym radzi. Ochocki- kuzyn Izabeli, pasjonat nauki, wynalazca, badacz, bez reszty poświęca się swym zainteresowaniom i, jak każdy indywidualista, pozostaje nierozumiany przez swe środowisko, ale sam także nie przywiązuje wagi do tego, co się wokół dzieje. To najmłodszy, przedstawiony przez Prusa idealista (idealista nauki). Wierzy w postęp, rozwój ludzkości, ufa w potęgę nauki, sam chce wznieść się w powietrze, dać ludziom skrzydła. Jest roztargniony, potrafi się skupić tylko nad swoją pracą. Całkowicie oddał się swojej idei. Szuman- Żyd, lekarz, Posiada dość pokaźny majątek i leczy za darmo, a obserwacje swoich pacjentów wykorzystuje do studiów antropologicznych. Jest także myślicielem, po trosze filozofem. Z nim Wokulski prowadzi rozmowy w chwilach największych wewnętrznych rozterek. Szuman trafnie ocenia ludzi, doskonale wie, jak jałowa i nieszczęśliwa jest miłość Stanisława do Izabeli. Szuman kiedyś zamierzał się ochrzcić, czego powodem była wielka miłość do chrześcijanki. Kobieta zmarła, a doktor usiłował się otruć z rozpaczy. Dobrze więc rozumie porywy uczuć i cierpienie Wokulskiego, którego zna od dawna i który zwierza mu się z największych tajemnic. Zasławska- Starsza kobieta, bardzo mądra, inteligentna, wrażliwa, jako jedyna spośród arystokracji darzy Wokulskiego niekłamaną sympatią i szacunkiem. Z jego stryjem łączyło ją kiedyś mocne uczucie. To wzorowa przedstawicielka arystokracji, społeczniczka i patriotka, w pełni rozumie idee pozytywistyczne. Jej gospodarstwo w Zasławku jest wzorowo prowadzone. Prezesowa troszczy się także o los chłopów.Cechy powieści realistycznej: narrator(3os. wszechwiedzący, doskonale zna swoich bohaterów i otoczenie, obiektywny), świat przedstawiony jest iluzją rzeczywistości, akcja osadzona w konkretnym miejscu, ściśle określonym topograficznie i konkretnym czasie, czasz zdarzeń jest ograniczony, bohaterowie typowi ale indywidualni, brak bohaterów fantastycznych, język bohaterów zindywidualizowany, styl powieści jednorodny