1.Wprowadzenie  476-upadek zachodniego cesarstwa rzymskiego (atak barbarzyńskich plemion germańskich) 1453-zdobycie Konstantynopola przez Turków (zmierzch cesarstwa wschodniego)  Fazy:

1. Wczesna (V-X w.)
2. Dojrzała (XI-XIII w.)
3. Schyłkowa (XIV-XV w.)  Moment przełomowy dla kultury europejskiej: UPADEK CESARSTWA ZACHODNIEGO (kształtowanie się nowych form politycznych i państwowych na gruzach rzymskiej cywilizacji w wyniku wędrówek ludów)  Nazwa- łac. media aetas lub medium aevum – wieki średnie. Określenie nadane przez uczonych doby renesansu w XV/XVI w.  Rola Kościoła: Upadek cesarstwa zachodniegoprzejściowy okres chaosuduża rola Kościoła, który: 1.Przechowywał dużą część kultury świata starożytnego. 2.Przekształcił kulturę starożytną w duchu chrześcijaństwa. 3.Większość piśmiennych to duchowni. 4.Przekazał ludom barbarzyńskim kulturę, która stanowiła połączenie kultury antycznej i chrześcijańskiej. 5.Podporządkował filozofię, literaturę i naukę sprawom religii. 6.Stworzył średniowieczną koncepcję władzy – władca uważany za pomazańca bożego, którego prawa do rządzenia musi potwierdzić namiestnik Chrystusa – papież. (XI w.-konflikt papieża Grzegorza VII z cesarzem niemieckim Henrykiem IV – przejściowo zakończony umocnieniem pozycji papieskiej, jednak stopniowo władza świecka uniezależniała się od kościelnej)  UNIWERSALIZM (univesalis - powszechny) – podobna forma kultury; podejmowanie tych samych motywów przez filozofię, sztukę i literaturę. Sprzyjała temu jednolitość kulturowa i językowa.  Nauczanie: 1.Nadzorowane przez Kościół sprzyjało uniwersalizmowi. 2.Szkoły parafialne, przyklasztorne i przykatedralne. 3.Uczenie mnichów i księży, a później świeckich urzędników wg jednego modelu. 4.Podstawy nauczania: • TRIVIUM (trójdroże) –gramatyka, retoryka, dialektyka (biegłe posługiwanie się łaciną w mowie i piśmie). • QUADRIVIUM (czterodroże) – arytmetyka, geometria, astronomia, muzyka.  Uniwersytety – (universitas-związek nauczycieli i studentów). Miały cztery wydziały: sztuki wyzwolone, medycyna, prawo i teologia. Tytuł magistra (mistrza).

Włochy: • Bolonia (1088) – Mikołaj Kopernik w latach 1495-1499. • Padwa (1222) – Jan Kochanowski w XVI w. Anglia: • Oksford (1167). • Cambridge (1209). Francja • Sorbona w Paryżu (XII w.) – nazwa od imienia królewskiego kapłana Roberta de Sorbony, który w 1257 r. ufundował kolegium dla studentów teologii (studiował tam francuski poeta Francois Villon). Polska • Akademia Krakowska (1364r.-Kazimierz Wielki; 1400r.-odnowiona przez Władysława Jagiełłę i królową Jadwigę – stąd Uniwersytet Jagielloński) – studia: Kopernik i Kochanowski. Czechy: • Praga (1348) – najstarszy w Europie Środkowej.

 Epoka, w której doszło do pierwszej próby syntezy idei antyku z chrześcijaństwem. Okres rozwoju oryginalniej literatury, sztuki i filozofii.  Katedra gotycka – jeden z symboli średniowiecza – najdoskonalszy przykład architektury sakralnej (najwyższa katedra- sklepienie na wys. 50 m, wieże do 150m).

2.Czas modlitwy  TEOCENTRYZM EPOKI I ŚW. AUGYSTYN -Średniowieczne wizje świata i nauki podporządkowane teologii (koniec starożytności-narzucenie chrześcijaństwu TEOCENTRYZMU ( gr. Theos- Bóg; centrum-środek)-dowodził, że przyczyną, ośrodkiem i celem jest Bóg. -Pogląd św. Augustyna, który połączył filozofię Platona z chrześcijaństwem.

 SCHOLASTYKA I ŚW. TOMASZ -łac. Scholasticus – uczony, nauczyciel. -Oparcie wiedzy na zhierarchizowanych autorytetach. -Szukanie odpowiedzi na różne problemy w księgach, a nie zastanawianie się nad nimi. -Podporządkowanie wiedzy zasadom wiary.

 Literatura religijna: o Początkowo w języku łacińskim, potem w językach narodowych. o Wprowadzanie pieśni i modlitw w językach narodowych (najpierw we FRANCJI); w POLSCE - 1285 r. SYNOD W ŁĘCZYCY – nakaz głoszenia modlitw i kazań po polsku).  Pieśni religijne (związane z okresami roku liturgicznego i świętami religijnymi):  PASYJNE (temat: Wielki Tydzień, męka Jezusa – passio-cierpienie).  WIELKANOCNE (zmartwychwstanie).  KOLĘDY (cuda Bożego Narodzenia).  MARYJNE.  Poświęcone czynom i cnotom ŚWIĘTYCH.  Apokryfy: • Apokryphos – ukryty. • Wynikały z głodu szczegółów ludzi. • Proste, ale nie pozbawione kunsztu opowieści o historii świętych, której nie zawarto w Biblii. Uzupełniały opowieści biblijne, zachowując pozory autentyzmu. Autorstwo: uczestnicy historii świętej (oprócz 4 Ewangelii w średniowieczu istniały też m.in. ewangelia wg św. Tomasza i wg św. Piotra).

 Hagiografie:  SZTUKA ŻYCIA = UMIEJĘTNOŚĆ NAŚLADOWANIA WYPRÓBOWANYCH WZORÓW. Najdoskonalsze wzory: JEZUS I MARYJA.  HAGIOGRAFIE to opowieści o świętych naśladowcach Jezusa i Maryi.  Popularny gatunek hagiografii: LEGENDA-to, co powinno być przeczytane. • Historie do czytania. • Doskonalące ducha. • Literatura popularna. • Zaspokojenie tęsknoty to niezwykłego życia. • LEGENDA O ŚW. ALEKSYM z XV w.  BOGURODZICA

 Najstarszy znany utwór poetycki oraz pieśń religijna w Polsce.  Prawdopodobna data powstania: połowa XIII wieku (dawniej przypisywano autorstwo św. Wojciechowi, który zmarł w 997 r.).  Refren Kyrieleison wskazuje na śpiewanie jej podczas mszy.  I HYMN NARODOWY (bitwa po Grunwaldem-1410; koronacja Władysława Warneńczyka; Jan Długosz – carmen patrium – pieśń ojczysta.  Dwie zwrotki zakończone refrenem ( w XV w. dołączono fragmenty późniejszych tekstów).  1-modlitewna prośba do Maryi, by pozyskała ludziom Jezusa. 2-prośba do Jezusa, aby ze względu na Jana Chrzciciela, zapewnił ludziom dobrobyt na ziemi i życie w raju.  Refren wskazuje na stwierdzenie, że Bogurodzica była niezrozumiałym rozwinięciem greckiej formuły.  Idee epoki: o Hierarchiczne uporządkowanie świata. o Pośrednictwo między Bogiem a ludźmi. Tomasz z Akwinu: Bóg stworzył różnorodność, a potem nadał wszystkiemu pewien porządek, aby jedne rzeczy były ważniejsze od innych.  Pośrednictwo MARYI I JANA CHRZCICIELA (najwyżej stawiany święty).  Doskonałość formy:  PARALELIZM.  ANTYTEZY.  PARADOKSY.

 MODLITWA DO BOGARODZICY – Krzysztof Kamil Baczyński

o Forma podniosłej pieśni (jak Bogurodzica). o Wiele zwrotów do Marii – patronki życia, zmartwychwstania, ofiary i śmierci. o Bogaty i indywidualny język, odbiegający od języka tradycyjnych modlitw. o Przywoływane obrazy – zarówno piękne i straszne. o Dominacja niepokojących wizji natury, uzupełnianych elementami wojny i śmierci.

 POSŁUCHJCIE, BRACIA MIŁA…

 Inne nazwy: LAMENT ŚWIĘTOKRZYSKI lub ŻALE MATKI BOSKIEJ POD KRZYŻEM.  Powstał w XV w.  Monolog stojącej pod krzyżem Jezusowym MARII z elementami DIALOGU (powiązanie z teatrem średniowiecznym).  Scena bardzo popularna w sztuce średniowiecznej – głównie w rozwoju GOTYKU (w licznych APOKRYFACH; tylko w ewangelii św. JANA).  Apostrofy do: LUDZI, JEZUSA, ARCHANIOŁA GABRIELA, INNYCH MATEK.  Przypuszczalne pochodzenie:  Teatr średniowieczny.  Plankt (planctus-płacz)-wyrażały żal po zmarłym i wzywały wszystkich do przeżywania cierpienia. Częste wezwania o pomoc do Boga, aniołów, natury i ludzi.  Wczesny przykład średniowiecznego wiersza polskiego – ZDANIOWEGO (podziały wersyfikacyjne pokrywają się z podziałami składniowymi nieregularności rytmiczne i różnice w długości wersów).