
Stres jako bodziec relacja i reakcja
Istnieją trzy nurty w definiowaniu stresu w koncepcjach klasycznych i współczesnych: Stres jako bodziec (definiowanie bodźcowe)- odniesienie do okoliczności zewnętrznych, adresowanych do nas wymagań, obciążeń, przykrych wydarzeń czy trudnych sytuacji, którym musimy stawić czoło. Jednym z pierwszych przykładów tej charakterystyki jest praca Irvinga Janisa (1958). Określił on stres psychologiczny jako taką zmianę w otoczeniu, która typowo, tj. u przeciętnego człowieka, wywołuje wysoki stopień napięcia emocjonalnego i przeszkadza w normalnym toku reagowania.
Istnieją trzy nurty w definiowaniu stresu w koncepcjach klasycznych i współczesnych: Stres jako bodziec (definiowanie bodźcowe)- odniesienie do okoliczności zewnętrznych, adresowanych do nas wymagań, obciążeń, przykrych wydarzeń czy trudnych sytuacji, którym musimy stawić czoło. Jednym z pierwszych przykładów tej charakterystyki jest praca Irvinga Janisa (1958). Określił on stres psychologiczny jako taką zmianę w otoczeniu, która typowo, tj. u przeciętnego człowieka, wywołuje wysoki stopień napięcia emocjonalnego i przeszkadza w normalnym toku reagowania. Niejasność stanowi sama sytuacja, która dla jednych może być stresująca, a dla innych nie np. wystąpienie publiczne. Współcześnie nie sprowadza się stresu do określonych okoliczności zewnętrznych, które Seley (1956/1960) nazwał stresorami, ale które uznawane są za ważne składowe zjawiska stresu. Stres jako reakcja (definiowanie reakcyjne)- odniesienie do przeżywanego napięcia, przykrych reakcji, nieprzyjemnych przeżyć emocjonalnych. Rozumienie stresu jako reakcji wywodzi się z nauk medycznych. Decydującą rolę odegrało tu stanowisko Selye’go. Wczesnym przykładem jest ujęcie Davida Mechanica (1962), określające stres jako reakcję dyskomfortu. Podobnie ujmuje stres jeden z jego pierwszych polskich badaczy Tomasz Kocowski (1970). Definiowanie to obecnie uważa się za nietrafne i niewystarczające. Wewnętrzne przeżycia stanowią jednak istotną składową stresu i nazywane są stanem stresu. Podejście relacyjne (systemowe) wobec stresu- stres jako zakłócenie równowagi między możliwościami jednostki a stojącymi przed nią wymaganiami: zewnętrznymi (stawiane przez otoczenie) oraz wewnętrznymi (własne standardy) Przed upowszechnieniem się terminu „stres” podobny obszar zjawisk określany był mianem „sytuacja trudna”. Tadeusz Tomaszewski (1963, 1966, 1975) ujmuje sytuację trudną w ramach ogólnej, opracowanej przez siebie psychologicznej teorii człowieka w sytuacji. Punktem wyjścia jest sytuacja normalna, charakteryzująca się równowagą między wymaganiami wynikającymi z wykonywanych zadań, struktura czynności zmierzających do ich wykonania, warunkami, w jakich przebiega aktywność i cechami podmiotu. Sytuacje trudne to takie, w których następuje naruszenie równowagi wymienionych, podstawowych elementów konstruujących każdą sytuację. W tym ujęciu na pierwszy plan wysuwa się więc moment zakłócenia równowagi, a elementy, między którymi owo zakłócenie następuje, lokowane są zarówno w człowieku wykonującym czynność, jak i w otoczeniu. Podział sytuacji trudnych przez Tomaszewskiego: sytuacje deprywacji- brakuje warunków do normalnego życia i funkcjonowania sytuacje przeciążenia- zawierają zadania lokujące się pod względem trudności na granicy możliwości podmiotu sytuacje utrudnienia- następuje zmiana polegająca na pojawieniu się elementów zbędnych lub braku elementów potrzebnych sytuacje konfliktowe sytuacje zagrożenia- zwiększa się prawdopodobieństwo naruszenia wartości cenionej przez podmiot W Polsce już w pierwszej połowie lat 60 XX wieku rozpoczęto psychologiczne badania nad stresem. Ich inicjatorem i autorytetem był Janusz Reykowski z UW. Przedstawił on oryginalną, rozwiniętą koncepcję stresu psychologicznego (1966) i odznaczył się wnikliwością analiz oraz konsekwencją i dążeniem do precyzji sformułowań. Określa on stres jako: „obiektywny stosunek czynności zewnętrznych do cech człowieka, tak że ustalenie, czy stres wystąpił, czy nie- nie wymaga badania reakcji człowieka na dany czynnik; przez stres psychologiczny rozumieć się będzie przede wszystkim czynniki stanowiące zagrożenie i zakłócenie, które ingerują w istniejący tok aktywności, zmuszając osobnika do nowej koordynacji”. W poznańskim zespole kierowanym przez Kocowskiego rozpoczęte zostały badania nad psychologicznymi aspektami stresu i ukazały się pierwsze publikacje na ten temat (Kocowski 1965). Problem konceptualizacji stresu podjął także Jan Strelau (1996): „stres psychologiczny to stan charakteryzujący się negatywnymi eemocjami o dużym natężeniu (np. strach, lęk), któremu towarzyszą zmiany fizjologiczne i biochemiczne wyraźnie przekraczające poziom charakterystyczny dla spoczynkowego poziomu pobudzenia”.
We współczesnej psychologii stres nie jest lokalizowany ani w jednostce, ani w otoczeniu, ale dotyczy określonego rodzaju relacji (interakcji, transakcji) między nimi. Zwykle ujmowana jest ona jako zakłócenie lub zapowiedź zakłócenia równowagi między zasobami czy możliwościami jednostki a wymaganiami. Większą uwagę badaczy przyciągają wymagania zewnętrzne, ale należy pamiętać, że przyczyną trudnych do spełnienia wymagań mogą być też nasze wewnętrzne standardy.
Zagraniczne koncepcje stresu: Poznawczo- transakcyjny paradygmat stresu i radzenia sobie Lazarusa i Folkman- istotne znaczenie ma ocena poznawcza Środowiskowy model stresu Hobfolla- opierający się na zasobach Zmodyfikowana wersja modelu Lazarusa i Folkman, opracowana przez Folkman – uwzględnienie emocji pozytywnych i ich roli w radzeniu sobie ze stresem Wyróżniamy: Stres życiowy- powodowany przez sytuacje związane z egzaminem, chorobą, trudnościami życia codziennego, pracą zawodową i życiem rodzinnym Stres informacyjny (infostres)- wpływ negatywnego zalewu informacji, płynących w nadmiarze, często w agresywnej formie, z różnych środków przekazu i powodujących przeciążenie informacyjne (Ledzińska 2009) O stresie informacyjnym: Globalizacja, jako proces przemian ogólnoświatowych, oceniana jest ambiwalentnie (np. McLuhan 1992): skutki korzystne nazwano „prawem wzmocnienia i odzyskania” skutki negatywne nazwano „prawem zanikania oraz odwrócenia” – nieracjonalne korzystanie z nowoczesnej techniki Ograniczenia poznawcze ludzkiego umysły wiążą się z funkcjonalnymi właściwościami uwagi i pamięci. Nasz mózg jest stymulowany licznymi, szybko emitowanymi informacjami. Istotna jest nie tylko liczba informacji i tempo transmisji, ale także stosunek do treści. Nadprodukcja informacji to jeden z przykładów efektu odwrócenia, egzemplifikacja stwierdzenia, że nieracjonalne użytkowanie techniki obraca się niekiedy przeciwko człowiekowi. Podstawową zasadę życia stanowi wymiana energii, materii i informacji (metabolizm energetyczno- informacyjny). Infostres rodzi się w sytuacjach zakłócenia cyklu metabolicznego, gdy faza pobierania informacji jest zbyt wydłużona w stosunku do etapu przetwarzania. Stres informacyjny powstaje w sytuacjach deprywacji potrzeby orientacyjnej, jednej z odmian potrzeby poznawczej. Nieporządek, panujący w obieranych informacjach chaos i brak możliwości scalenia zbyt licznych danych wywołuje stan rozdrażnienia, niepokoju. W badaniach na infostresem stworzono KSI- Kwestionariusz Siły Doznać stresu informacyjnego. Uznano, że istnieje zróżnicowanie międzyosobnicze, a o natężeniu jednostkowych doznać decyduje konfiguracja właściwości poznawczych (preferowany sposób przetwarzania informacji), metapoznawczych (kontrola) i energetycznych (temperamentalnych). Sposoby radzenia sobie z infostresem wiążą się z opanowaniem umiejętności poznawczych (strategia selekcji i redukcji danych) oraz metapoznawczych (precyzyjne formułowanie celu w stosunku do poszukiwanych informacji, kontrolowanie myśli-działań-emocji).
