Praca konspiracyjna wielu wywiadów i służb specjalnych stała się tematem wielu powieści i filmów sensacyjnych. Siatki i afery szpiegowskie, przygody agentów i superagentów usiłujących wykraść lub w inny sposób zdobyć tajemnice innych państw, prawdziwe, czy też wymyślone przez autorów książek oraz scenarzystów filmów sensacyjnych, cieszą się dużym zainteresowaniem szerokiej publiczności. Pomimo zalewu literatury sensacyjnej, stan dzisiejszej wiedzy historycznej na temat działalności i walki wywiadów jest bardzo ubogi. Bowiem archiwa służb specjalnych większości państw udostępniane są badaczom niechętnie i na ogół z wielkim opóźnieniem. W archiwach dyplomatycznych i wojskowych znaleźć można wprawdzie liczne opracowania i ekspertyzy na temat sytuacji politycznej, gospodarczej i militarnej innych, zwłaszcza sąsiednich państw, ale przede wszystkim brak w nich danych o sposobie zdobywania informacji przez wywiady i służby specjalne oraz samej pracy wywiadów. Działania owych służb pozostają więc długo tajemnicami, często nigdy do końca niewyjaśnionymi, bywają też przedmiotem spekulacji i domysłów dziennikarzy i łowców sensacji. W rezultacie wiele spraw zakulisowych, dotyczących historii najnowszej, nie zostało ostatecznie wyjaśnionych, a opublikowane dotąd prace, poświęcone historii, wywiadów zawierają wiele nieścisłości, białych plam, przeinaczeń i niedomówień. Funkcjonowanie wielu państw bez względu na to, czy są to państwa demokratyczne czy totalitarne uzależnione jest od sprawnego działania służb specjalnych. Działalność tajnych służb związana jest ściśle z bezpieczeństwem każdego państwa i jest utożsamiana z niejawną sferą aktywności ludzkiej. Służby specjalne to ogólna nazwa instytucji, która prowadzi działania operacyjno rozpoznawcze o charakterze niejawnym. Tym mianem określa się wywiad i kontrwywiad, jednak termin ten nie jest zbyt często definiowany w literaturze przedmiotu. Cechą charakterystyczną tego terminu jest to, że „ustawodawstwa większości państw unikają nie tylko ścisłego definiowania, ale nawet używania pojęcia „służby specjalne”. Jakkolwiek pojęcie to ugruntowane jest mocno w języku potocznym oraz używane w doktrynie i terminologii fachowej, nie występuje ono jednak w języku prawnym, to jest w sformułowaniach aktów normatywnych ” . Domeną służb specjalnych jest pozyskiwanie i ochrona informacji kluczowych dla zapewnienia wewnętrznego i zewnętrznego bezpieczeństwa państwa. W państwach demokratycznych działania służb specjalnych wymykają się niekiedy spod kontroli organów nadzorczych. Prowadzą one także operacje poza swoim macierzystym krajem, łamiąc nieraz miejscowe prawo. Służby specjalne reżimów totalitarnych i państw niedemokratycznych stosują nieraz techniki niedozwolone przez prawo ich państwa macierzystego, takie jak przekupstwo, szantaż, skrytobójstwo oraz nielegalny handel bronią i narkotykami . Służby specjalne można podzielić na dwie zasadnicze grupy służby informacyjnowywiadowcze oraz służby policyjno-prewnecyjne. Podstawowym zadaniem służb informacyjno-wywiadowcze jest pozyskiwanie cennych informacji o strategicznym znaczeniu oraz dezinformowanie analogicznych służb wrogich państw. Wśród służb informacyjno-wywiadowczych wyróżniamy między innymi wywiad wojskowy, służbę opartą na strukturze militarnej, która gromadzi i przetwarza informacje wywiadowcze dotyczące obcych sił zbrojnych; wywiad polityczny, służbę cywilną np. CIA, której zadaniem jest gromadzenie informacji dotyczących sytuacji politycznej, poszczególnych państw lub ugrupowań; wywiad wewnętrzny – działalność wywiadowcza prowadzona wobec przedmiotów krajowych, których funkcjonowanie stwarza sytuację zagrażającą bezpieczeństwu wewnętrznemu państwa; wywiad techniczny – działalność wywiadowcza prowadząca do zdobycia materiałów z obcych źródeł, dotyczących wyposażenia technicznego i możliwości technicznych danego państwa, wywiad operacyjny – gromadzenie danych wywiadowczych następnie wykorzystywanych w planowaniu operacyjnym na poziomie regionalnych teatrów działań wojennych, wywiad parapsychologiczny – gromadzenie danych wywiadowczych za pośrednictwem (pomocą), osób obdarzonych rzekomo zdolnościami percepcji pozazmysłowej. Zadaniem służb policyjno-prewencyjnych jest ochrona bezpieczeństwa wewnętrznego – zarówno w sensie bezpieczeństwa osobistego obywateli danego kraju, jak i zapewnianie bezpieczeństwa i stabilności władzy. W niektórych przypadkach funkcje te sprawuje w jednym państwie jedna służba specjalna. W Polsce do 2002 roku funkcję tę sprawowały Wojskowe Służby Informacyjne, rozwiązane w tymże roku, a po nich od 2002 roku Urząd Ochrony Państwa (UOP), który sprawował obie te funkcje naraz. W zakresie zwalczania terroryzmu wiodącą jednostką w Polsce jest Wojskowa Formacja Specjalna GROM, która jest jednostką antyterrorystyczną (Grupa Reagowania Operacyjno-Manewrowego). GROM im. cichociemnych – spadochroniarzy Armii Krajowej, został powołany 13 lipca 1990 r. Jest to wojskowa jednostka specjalna tzw. „ostatecznego wykorzystania”, mogąca działać poza granicami kraju. GROM jest jednostką całkowicie zawodową, odpowiednikiem amerykańskiej Delta Force i brytyjskiego SAS, na przykładzie i przy pomocy których była tworzona. Pierwszymi członkami jednostki zostali zawodowi żołnierze jednostek specjalnych oraz antyterroryści z Policji, wśród których przeprowadzono nabór chętnych do przejścia specjalistycznych testów według wzorców SAS. Ponadto jest to jednostka, która od początku była tworzona jako jednostka do zwalczania terroryzmu, najlepiej do tego w Polsce przygotowana, dysponująca najlepszym wyposażeniem i uzbrojeniem, przeznaczona do wykonywania tego rodzaju zadań – w tym poza granicami kraju i we współpracy z jednostkami sojuszniczymi. GROM nie jest jednostką stricte antyterrorystyczną, może także wykonywać typowe działania rozpoznawcze i dywersyjne, a oprócz tego jest wyszkolona w wykonywaniu skomplikowanych operacji ratowniczych, związanych z odbijaniem zakładników za granicą i w kraju. Szkolenie prowadzone według najwyższych zachodnich standardów pozwala żołnierzom GROM-u swobodnie współdziałać z podobnymi oddziałami sojuszniczymi z NATO. W odróżnieniu od pododdziałów antyterrorystycznych Policji, przeznaczonych do waliki z terroryzmem kryminalnym i w większości przygotowanych tylko do prostych akcji interwencyjnych, GROM szkolony jest nie do aresztowania terrorystów, lecz do ich błyskawicznej eliminacji, a siły i środki, jakimi dysponują żołnierze GROM-u pozwalają tej jednostce przygotować i przeprowadzić złożoną, militarną operację odbicia, a w razie potrzeby także ewakuacji zakładników . Obecnie Polska jest członkiem Sojuszu Północnoatlantyckiego – NATO. Dzięki temu nasze państwo zyskało mocną gwarancję bezpieczeństwa. Przynależność do wspólnoty euroatlantyckiej stawia jednak przed polskimi służbami specjalnymi nowe zadania. Ich skuteczna realizacja wymaga przede wszystkim profesjonalnego przygotowania, umiejętności podejmowania racjonalnego ryzyka, systematyczności, odwagi i aktywności w działaniu. Koniec okresu podziału świata na dwa bloki oraz przemiany, jakie towarzyszą procesowi kształtowania się nowego ładu międzynarodowego nie dezaktualizują zadań stojących przed służbami kontrwywiadowczymi. Niestety, wbrew oczekiwaniom wielu specjalistów, trudno jest mówić o nastaniu nowej ery w światowej polityce, która miałaby przynieść odejście od metod pracy służb specjalnych i marginalizację tych instytucji. Służby te, podobnie jak armie, ewoluują i zmieniają się, kierując się dążeniem do optymalnego realizowania polityki zagranicznej i bezpieczeństwa swoich krajów. W latach dziewięćdziesiątych miały miejsce (m.in. w Polsce) stosunkowo liczne przypadki ujawnienia działalności szpiegowskiej, a nagłośnione w mediach fakty wydalenia osób w nią zaangażowanych dają jedynie fragmentaryczny obraz zjawiska. Jest to dowód na to, że ochrona przed aktywnością obcych wywiadów pozostaje istotnym zadaniem instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo państwa. Po zamachach terrorystycznych w USA, we wrześniu 2001 r. ponownie w świadomości wielu społeczeństw pojawiła się konieczność posługiwania się służbami specjalnymi, jako środkiem zapewniającym bezpieczeństwo i skuteczność osiągania celów politycznych. Równolegle szybciej niż dotychczas zaczęła przebiegać przemiana tradycyjnych podziałów i tendencji sięgających swoimi korzeniami do okresu „zimnej wojny”. Trudno jest przewidzieć dalekosiężne skutki zmian, jakie dokonują się na naszych oczach, jak również to, w jakim stopniu wpłyną one na aktywność wywiadowczą i kontrwywiadowczą obcych państw. W Rzeczypospolitej Polskiej kontrwywiad jest służbą mającą delegację ustawową do realizacji jednej z ważnych funkcji państwa. Jego efektywne działanie nie jest jednak wyłącznie uzależnione od profesjonalizmu i zaangażowania oficerów. Jednym z ważnych warunków umożliwiających ochronę naszego kraju przed działalnością obcych służb specjalnych jest świadomość obywateli, że oni sami, jak i osoby z ich otoczenia, mogą być obiektem aktywnego zainteresowania zagranicznych wywiadów. Analiza sygnałów o takich zagrożeniach stanowi ważny element pracy kontrwywiadu. Niezwykle istotne znaczenie w pracy służb specjalnych ma dbałość o poszanowanie praw i swobód obywatelskich. Demokratyczne państwa dążą do godzenia sprzeczności pomiędzy ich przestrzeganiem a działaniami na rzecz bezpieczeństwa narodowego. Zgodnie z art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, która uznaje rolę służb dbających o bezpieczeństwo: każda osoba ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego oraz swojej korespondencji. Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa z wyjątkiem przypadków, które są zgodne z prawem i konieczne w demokratycznym społeczeństwie ze względu na interesy bezpieczeństwa narodowego, bezpieczeństwa publicznego lub dobrobytu gospodarczego kraju, zapobieganie zamieszkom lub przestępczości, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób. Obecnie w XXI wieku ludzkość po raz kolejny znalazła się w punkcie zwrotnym, ponieważ następują gruntowne zmiany systemowe, które obejmują wszystkie sfery życia – w tym także dziedziny bezpieczeństwa – zarówno samych jednostek, jak i społeczeństw i całych państw. Bezpieczeństwo to dziedzina, która odnosi się do całej działalności człowieka i związana jest z odpowiedzialnością i obowiązkami, co pośrednio ma wpływ na rozwój regionu, bądź też kraju. Każdy człowiek oczekuje od swojego państwa gwarancji bezpieczeństwa i możliwości życia w poczuciu bezpieczeństwa, dlatego zadaniem władzy zarówno rządowej, jak i samorządowej jest zagwarantowanie ludności bezpieczeństwa oraz spokojnego rozwoju w granicach regionu lub kraju. Powyższe odnosi się zarówno do czasów pokoju, jak i panowania kryzysu lub nawet stanu wojny. Dlatego też najważniejszym celem każdej władzy jest zapewnienie warunków nie tylko przetrwania ludności, ale także jej swobodnego bytu . W okresie „zimnej wojny” bezpieczeństwo było zapewnieniem obrony przed agresorem i jego interwencją zbrojną. W obecnych czasach o poziomie i kreowaniu bezpieczeństwa w pewnym stopniu decydują przede wszystkim media, ponieważ w wyniku znacznego oddalenia zagrożenia militarnego bezpieczeństwo zaczęto pojmować jako zapewnienie spokojnego rozwoju społeczeństwa przed zagrożeniami niemilitarnymi, takimi jak różnego rodzaju katastrofy oraz terroryzm, które mogą destabilizować sytuację w danym państwie lub regionach i prowadzić do kryzysów. Pod koniec XX, jak i na początku XXI wieku terroryzm stał się nową plagą większości krajów świata. Codziennie prasa, radio i telewizja donosi o kolejnych atakach terrorystycznych i ofiarach terroryzmu. Terroryzm wywiera wpływ na politykę wewnętrzną i zewnętrzną państw, które podejmują przedsięwzięcia dążące do przeciwdziałania temu zjawisku i zwalczania go. Praktycznie w każdym kraju istnieją grupy, które poprzez przemoc chcą przeciwstawiać się istniejącemu porządkowi. Z terroryzmem należy walczyć, ponieważ wywiera on wpływ na sytuację polityczną państw, podejmujących przedsięwzięcia dążące do przeciwdziałania temu zjawisku. Dlatego aby skutecznie zapewnić bezpieczeństwo państwa i obywateli tworzone są jednostki, takie jak GROM. Reasumując, służby specjalne w relacji do polityki bezpieczeństwa państwa pełnią rolę instrumentalną, której istotą jest integracja celów funkcjonowania służb z celami strategicznymi bezpieczeństw a narodowego, a interesów służb z interesami państwa.