Często zadajemy sobie pytania dlaczego ludzie tak bardzo różnią się między sobą. Dlaczego niektórzy z nich maja łagodne usposobienie a drudzy wybuchają często złością i są agresywni? Wiadomo , że znaczący wpływ ma na to wychowanie, wzorce zachowań jakie przekazane były osobnikowi przez rodziców, warunki w jakich dorastał a także jego odporności na stres. Współcześni naukowcy doszukują się genetycznego podłoża agresji. Każdego dnia słyszy się o okrucieństwie jakie spotyka naszych bliźnich. Co więcej z pewnością każdy z nas w swoim życiu choć raz był ofiarą agresji bądź wcielił się w rolę agresora. Agresja towarzyszy nam na co dzień, wkrada się w każdy zakamarek naszego życia, wdziera się niespostrzeżenie w wiele aspektów ludzkiego życia . Do źródeł agresji można zaliczyć wiele przyczyn, jednak, po pierwsze, nie wszystkie można w łatwy sposób zidentyfikować, a po drugie opinie na ten temat, pomiędzy badaczami, zajmującymi się tym problemem są podzielone. Zdaniem J. Surzykiewicza można mówić o przejawach agresji już w wieku niemowlęcym, kiedy wrodzone tendencje agresywne przejawiają się w pierwszym roku życia i wynikają ze spontanicznej aktywności dziecka, zmierzającej do poznania otaczającej go rzeczywistości. Nie zgadzają się z tym M. Przetacznik-Gierowska i G. Makiełło-Jar twierdząc, że przejawy złości u niemowląt są przypadkowe. Źródłem zachowania agresywnego może być również specyficzne funkcjonowanie osobowości człowieka. Dla osób agresywnych reagowanie agresją na określoną sytuację lub bodziec jest nawykiem. Można wyróżnić charakterystyczne mechanizmy psychologiczne stosowane przez jednostki, których cechą osobowości jest agresywność. Osobą agresywną jest ktoś, kto:

1. W sposób szczególny spostrzega sytuację zewnętrzną. Dostrzega w niej więcej niż inne osoby sygnałów wywoławczych agresji jak i interpretuje ja jako szczególnie frustrująca lub zagrażającą.
2. Uczy się agresji za pomocą naśladowania i obserwacji oraz uzyskuje gratyfikacje w wyniku agresywnych zachowań. Utrwalony w ten sposób nawyk reakcji agresywnej ujawnia się w sytuacji emocjonalnego gniewu, jak i w sytuacji instrumentalnej dążenia do celu lub zaspokojenia potrzeby.
3. Słabo kontroluje agresję. Ujawnia braki więzi społecznej, brak akceptacji ze strony innych i słabo rozwinięte poczucie norm i wartości społecznych. W wyniku tego nie jest w stanie kontrolować swego agresywnego zachowania w sposób inny niż obawa przed karą i zewnętrzna presją.
4. Ma zdolność do szczególnego natężenia ujemnych, negatywnych emocji tj. gniewu wściekłości złości w określonych sytuacjach. Problemem agresji zajmowali się także twórcy psychoanalizy. S Freud uznawał początkowo agresję, jako jeden z elementów „ego", ale później traktował ją jako ciemną, wewnętrzną siłę w człowieku, będącą wzorem konfliktu pomiędzy instynktem życia, a instynktem śmierci. Agresorami są również osoby, których wrodzone cechy charakterologiczne sprawiają, iż stały się one bardziej wrażliwe na presję otoczenia. Do indywidualnych przyczyn agresji można zatem zaliczyć indywidualne cechy osobowości każdego człowieka jak: poziom emocjonalnej dojrzałości, odporność psychiczną, czynniki zdrowotne, typ osobowości, w tym temperament. Innymi czynnikami, które wpływają na to, że człowiek jest agresywny są: grupa rówieśnicza, środowisko, w którym człowiek się wychowuje i dorasta, a także współczesne media. W przypadku badania przyczyn agresji, znaczną rolę odgrywają grupy rówieśnicze (formalne i nie formalne) i uznawane w nich standardy. Inne przy tym mogą być standardy grup rówieśniczych funkcjonujących w środowisku zamieszkania, a inne - grup istniejących np. w szkole lub w instytucjach poza szkolnych (np. w klubach, zespołach artystycznych czy kołach zainteresowań młodzieży itp.). Agresja wyzwala agresję, dlatego młodzież, która czuje się anonimowa, a w większości tak jest, pozwala sobie na zrekompensowanie własnych porażek, czy to w szkole czy w domu, przejawami wzmożonej agresywności na zewnątrz w stosunku do swoich rówieśników. Nie mogąca sobie poradzić z własnymi problemami nie zwraca się do osób dorosłych, bardziej doświadczonych, lecz próbuje sobie sama poradzić we własnym gronie i skłania się ku ucieczce w „świat brutalny", gdzie problemy rozwiązuje się siłą, wspólnie ze swoimi kompanami. Wpływ rówieśników na działania agresywne widoczne jest szczególnie w subkulturach młodzieżowych. Fakt przynależności do określonej grupy (np. etnicznej, religijnej, subkulturowej) jest często głównym elementem tożsamości człowieka, pozwala odpowiedzieć sobie na pytanie „kim jestem". Silne poczucie przynależności do grupy łączy się zwykle z podkreślaniem jej odrębności, spostrzeganiem otoczenia społecznego przez pryzmat „swoich" i „obcych" oraz faworyzowaniem członków własnej grupy społecznej. Oprócz rówieśników, wpływ na działania agresywne człowieka mają rodzina, szkoła, praca, czyli środowiska, w których człowiek spędza najwięcej czasu w ciągu swojego życia. Młodzież jest bardzo wyczulona na wszelkie próby pouczania, formy zakazów, nakazów czy naruszanie jej prywatności. Dotyczy to prawie wszystkich osób, wśród których przebywają dorastający. Młodzież przyznaje, że źródłem ich zachowań agresywnych są wypowiedzi i działania dorosłych. Równie często powodem agresji uczniów są wypowiedzi i działania nauczycieli, nieco rzadziej działania i wypowiedzi rodzeństwa oraz rówieśników. Działania podejmowane przez inne osoby, szczególnie dorosłych, prowokują znaczną ilość zachowań agresywnych młodzieży. Dotyczy to zachowań zarówno rodziców, nauczycieli, jak i osób spoza rodziny czy szkoły. Dużym problemem społeczeństwa jest małe zainteresowanie dorosłych, którzy nie poświęcają odpowiednio dużo ilości czasu dorastającej młodzieży, co w efekcie powoduje, iż ta młodzież czuje się bezkarna i anonimowa. Prowadzi to do zwiększenia agresywności młodzieży, która chce wyrazić przez to swoje miejsce w rzeczywistym świecie. Zachowania takie przenoszą się w końcu na teren szkoły. Szkoła jest skupiskiem wielu środowisk. Nie jest trudno o to, aby w szkole spotkali się kibice dwóch zwaśnionych klubów, o czym już wspominano wcześniej, co może doprowadzić do wystąpień agresywnych w formie bójek. Ale nie tylko takie zachowania mogą prowadzić do wybuchu agresji, mogą to być równie dobrze takie powody jak: głupie kawały typu naklejanie czegoś komuś na plecy, chowanie rzeczy, plecaków, popychanie na korytarzu, dmuchanie w twarz dymem papierosowym, służalczość wobec nauczycieli, niewłaściwe zachowanie uczniów starszych i silniejszych wobec uczniów młodszych. Natomiast nauczyciel może spowodować wybuch agresji takim zachowaniem jak: faworyzowanie określonych uczniów, niedocenianie pracy włożonej przez uczniów, niesprawiedliwe ocenianie wyników pracy szkolnej, stosowanie kar fizycznych wobec uczniów. Ważnym źródłem zachowań agresywnych młodzieży są niepowodzenia szkolne we własnym działaniu. Stanowią one istotny czynnik deprymujący; prowadza do zniechęcenia, obniżają poczucie własnej wartości. Nie mobilizują do wysiłku, przeciwnie - powodują, że młodzi porzucają podjęte działania uważając, że nie są nic warci i niczego nie potrafią. Niepowodzenia prowadzą do samoagresji emocjonalnej, czasami również fizycznej, co posuwa młodych do samookaleczeń, także do przejawów agresji przemieszczanej. Oprócz szkoły, instytucją, która wpływa na agresję jest także rodzina. Przyczyn agresji w rodzinie można doszukiwać się w przeobrażeniach rodziny i jej malejącego znaczenie dla dzieci i młodzieży. Wiadomo, że najbardziej wychowawczo oddziaływuje rodzina oraz bezpośredni kontakt rodziców z dziećmi i przykład dawany przez rodziców. Można tu stwierdzić, że ostatnie lata to lata kryzysu rodziny który jest spowodowany przez: zanik rodziny wielopokoleniowej i zapracowanie rodziców, pogoń za pieniędzmi, czego efektem jest brak czasu dla dzieci. Jeśli chodzi o rodzinę, należy powiedzieć, że charakterystyczną cechą wieku dorastania jest dążenie do autonomii, emancypowania się spod kontroli dorosłych, w tym głównie rodziców. Młodzież zaczyna dostrzegać ich błędy, słabości i niedociągnięcia. Zauważa niekonsekwencje w ich postępowaniu, rozbieżność między głoszonymi ideami a tym, co robią w rzeczywistości. Wiele działań i wypowiedzi dorosłych, rodziców, rodzeństwa, nauczycieli, a także rówieśników denerwuje i irytuje młodzież prowadząc do zadrażnień konfliktów, na które reaguje ona agresją. W dzisiejszych czasach młodzież ucieka do różnych nieformalnych grup, w których prym wiedzie alkohol i narkotyki, które zaspokajają potrzeby dziecka. Na zaspokojenie tego rodzaju potrzeb potrzebne są oczywiście pieniądze, i to niemałe. Aby je zdobyć młodzież dopuszcza się do różnych czynów przestępczych takich jak rozboje, kradzieże, włamania. Co „obrotniejsi" zarabiają poprzez rozprowadzanie tych narkotyków, zwłaszcza na terenie szkół. W rodzinie dziecko uczy się, w jaki sposób wyrażać swoje uczucia, radzić sobie z konfliktami. Rodzina stanowi źródło określonych norm, wartości, które mogą się przydać dziecku w jego interakcjach ze środowiskiem. Rodzice nie zdają sobie jednak sprawy, że i sami mogą być przyczyną agresywnych zachowań u swoich dzieci. Gniew w stosunkach między dorosłymi oddziałuje na poziom pobudzenia i agresję u dzieci. Często agresywni rodzice mogą podżegać i wzmacniać agresję swoich dzieci. Istotna przyczyną buntowniczych zachowań u dzieci jest odtrącenie ich przez rodziców. Brak czułości, miłości i pozytywnych wzorców wytwarza postawy wrogości i agresji. Na czyny agresji wpływają również mass media. Są one bowiem dla każdego człowieka głównym źródłem informacji o otaczającym świecie i jednym z podstawowych czynników edukacyjnych: „… to one kreują obraz współczesnej kultury, wytyczają zakres kontaktów z nią, kształtują upodobania i postawy”. Atrakcyjna forma przekazu powoduje, że procesy zdobywania wiedzy, przyjmowania wzorów zachowania, rozwijania zainteresowań i kształtowania postaw społeczno-moralnych są przyjemne i skuteczne, dokonują się bez wysiłku - najczęściej okazjonalnie i mimowolnie. Łatwość i mimowolność docierania do odbiorcy to jednocześnie główne zarzuty przeciwników szeroko rozumianej edukacji prowadzonej za pośrednictwem mass mediów. Dodatkowymi argumentami „przeciw" jest to, że media w pogoni za największą liczbą odbiorców schlebiają niskim gustom obniżając i spłycając poziom prezentowanej treści. Kolejnym zauważalnym zagrożeniem jest możliwość manipulowania świadomością odbiorców, w czym najbardziej celuje telewizja. Sceny z przemocą które pokazywane są w telewizji wywołują określone zmiany w osobowości dziecka. Agresję powoduje również rywalizacja w sporcie, gdzie jeden zawodnik chcąc być lepszy od drugiego, potrafi go unieszkodliwić w brutalny sposób. Sport, zwłaszcza piłka nożna wpływa na zachowania agresywne kibiców, którzy chcą aby ich idole byli najlepsi, a jak nie są to wyładowują swoją złość w różnorodny sposób. Również reklamy telewizyjne mogą mieć wpływ na zachowanie agresywna. Brak posiadania reklamowanej zabawki może być przyczyną pojawienia się u dziecka frustracji i poczucia niższości. Frustracja może z kolei przejawić się w agresję w kierunku do dzieci posiadających te zabawki. Rozpowszechnianie gier komputerowych i korzystanie z nich ma nieodpowiednie oddziaływanie na psychikę dzieci, które korzystają z nich. Gry te są przepojone nienawiścią, strzelaniną, przemocą ł zniszczeniem. Media zmieniły styl życia, system wartości i wzorce zachowań ludzi, grup społecznych i całych społeczeństw. Wywarły i nadal wywierają ogromny wpływ na pracę, wypoczynek, życie publiczne i polityczne, na system kształcenia i wychowania. To nie wszystkie źródła, które powodują, że człowiek jest agresywny. Można wymienić przyczyny natury społecznej czy społeczno-ekonomicznej, które wpływają na zachowania agresywne, np. brak pieniędzy i możliwości utrzymania siebie i swojej rodziny. Rodzi to frustrację, obawę przed przyszłości, złość przed niemożnością rozwiązania swoich problemów. Oczywiście nie wszyscy reagują na to agresją, bo to zależy od każdego człowieka. Można stwierdzić, że najważniejsze przyczyny agresji tkwią w człowieku, jego osobowości, wrodzonych cechach, a także nabytych w drodze wychowania, w zrozumieniu oraz tolerancji dla innych. Bibliografia:

1. „Wprost" z dn. 24 sierpnia 2003, nr 1082: www.wprost.pl
2. Brown K., Zastraszanie. Co na to rodzice? Katowice 2003.
3. Grochulska J., Agresja u dzieci, Warszawa 1988.
4. Haith R., Miller S., Psychologia dziecka, Warszawa 2000.
5. Heitzman J., Stres w etiologii przestępstw agresywnych, Kraków 2002.
6. Huget P., Zaburzenia zachowania w środowisku szkolnym, w: A. Janus-Sitarz (red.),Doskonalenie warsztatu nauczyciela polonisty, Kraków 2005.
7. Hume M., D. Wiśniewski, Przyczyny współczesnej terapii, „Opieka-Wychowanie- Terapie", Warszawa 2000, nr 1.
8. Kałużyński Z., Telewizja zabija człowieka, „Polityka" nr 27, z dn. 4.07.1998: www. polityka, onet. pl
9. Piotrowski P., Subkultury młodzieżowe, Warszawa 2003. 10)Przetacznik-Gierowska M., Makiełło-Jarzą G., Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego, Warszawa 1992.
10. Tatarowicz J., Atrakcyjność - „wstydliwy" atrybut agresji, „Problemy Opiekuńczo Wychowawcze" 1999, nr 10.