metody badań

Czemu służy nauka? Zrozumieniu świata i gromadzeniu wiedzy. Teoria ułatwia realizację tych celów. Teoria powinna być abstrakcyjna, uniwersalna, empirycznie sprawdzalna – dopóki teoria nie zostanie zweryfikowana przez doświadczenie, pozostaje tylko hipotezą. Teorie średniego zasięgu – nie spełniają wymogu uniwersalności. Dotyczą głównie ograniczonej przestrzeni i czasu. Nauka gromadzi w sposób systematyczny dane podlegające analizie. Najczęściej wystawia się „hipotezy na obalenie” – jeśli okaże się, że dana teoria wytrzymuje krytykę, to w danym miejscu i czasie uznaje się ją za obowiązującą.

Kup dostęp do treści Dodaj artykuł aby odblokować treść

Czemu służy nauka? Zrozumieniu świata i gromadzeniu wiedzy. Teoria ułatwia realizację tych celów.

Teoria powinna być abstrakcyjna, uniwersalna, empirycznie sprawdzalna – dopóki teoria nie zostanie zweryfikowana przez doświadczenie, pozostaje tylko hipotezą. Teorie średniego zasięgu – nie spełniają wymogu uniwersalności. Dotyczą głównie ograniczonej przestrzeni i czasu. Nauka gromadzi w sposób systematyczny dane podlegające analizie. Najczęściej wystawia się „hipotezy na obalenie” – jeśli okaże się, że dana teoria wytrzymuje krytykę, to w danym miejscu i czasie uznaje się ją za obowiązującą. Skąd czerpiemy wiedzę o życiu społecznym?

jest dostarczana przez naukę;
potoczna wiedza o życiu społecznym;
wiedza zawarta w religii, sztuce, filozofii, ideologiach oraz innych formach ludzkiej ekspresji;

Różnice wiedzy potocznej i naukowej

WIEDZA POTOCZNA WIEDZA NAUKOWA

(socjalizacja itd.) – wiedza zindywidualizowana, subiektywna, różna, zależna od doświadczeń życiowych. Jednolita, systematyczna. Sądy należące do tzw. korpusu wiedzy w danym momencie, uznawane są za prawdziwe, zmierzające do obiektywizacji.
Ma charakter konkretny i praktyczny. Ludzie posługują się nią w życiu społecznym. Zawiera (na ogół) sądy jednostkowe, uogólnienia sprowadzane są do pewnych klas zachowań człowieka, stosowane do określonych sytuacji. Ma charakter abstrakcyjny; sądy zawarte w niej nie są jednostkowe, lecz ogólne. Odnoszą się do zbiorów ludzi i mają charakter generalizacji historycznych lub praw naukowych.
Język – wiedza potoczna operuje językiem potocznym. Jest to język mało precyzyjny (niejednoznaczny), nie jest wolny od ocen, posiada komponenty emocjonalne. Język nauki jest wolny od ocen. Jest, jak mówi Osowski, „językiem treści pojęciowych”.
Nie jest systematyczna. Wiedza pełna wewnętrznych sprzeczności, mało spójna; a w związku z tym sądy jej są wewnętrznie sprzeczne i niespójne Immanentną cechą nauki jest systematyczność jej wiedzy. Jest uporządkowana, w sposób świadomy dąży do eliminacji sprzeczności weń się pojawiających.
Nie troszczymy się o jej uzasadnienie – działa ona na zasadzie pewnej oczywistości. Jest to produkt naszych doświadczeń, życia, naszych bliskich. Empiryczne uzasadnienia sądów są sprawą zasadniczą. Uzasadnienie musi być uzasadnieniem intersubiektywnym, procedura badawcza jawna, określony stopień pewności i generalizacji sądów.

KOMENTARZ: język treści pojęciowych - według Osowskiego, to taki, który posiada jednoznaczną i ostrą aparaturę pojęciową, z którego korzysta się w sposób operatywny – tzn. że każda definicja daje możliwość decyzji, czy dowolny przedmiot jest desygnatem definiowanego terminu, czy nie. Każde zdanie musi posiadać sens empiryczny – wiemy na czym polegałoby stwierdzenie że jest ono prawdziwe, jak też i fałszywe.

PODSUMUJMY: Wiedza naukowa jest zawsze wiedzą abstrakcyjną, sformułowaną w języku treści pojęciowych, uporządkowaną, spójną i empirycznie uzasadnioną. Jest gromadzona systematycznie, z przestrzeganiem zasad jawności procesu badawczego i intersubiektywnej kontroli, oraz z dbałością o określenie stopnia ogólności wypowiadanych sądów i twierdzeń, oraz stopnia ich pewności.

TYPOLOGIE BADAŃ NAUKOWYCH • Eksploracyjne i weryfikacyjne:  eksploracyjne – (badania formulatywne); zwykle celem tych badań jest sformułowanie problemu badawczego;  weryfikacyjne – celem ich jest szukanie odpowiedzi weryfikujących hipotezy, odpowiedzi na pytania problemowe; • Diagnostyczne i odkrywcze:  diagnostyczne – celem ich jest zaliczenie zjawisk do kategorii teoretycznych;  odkrywcze – pozwalają odkryć nowe, nieopisane zjawiska i twierdzenia; • Opisowe i eksplanacyjne:  opisowe – celem ich jest stwierdzenie występowania jakichś zjawisk i ich opisanie;  eksplanacyjne – mają wyjaśnić, dlaczego te zjawiska występują, jak przebiegają, jakie czynniki nimi rządzą. W nauce ceni się je bardziej od opisowych. • Z intencją sprawozdawczą i badania zmierzające do generalizacji (uogólnień):  z intencją sprawozdawczą – wnioski nie wykraczają poza objęte badaniem przypadki, jedynie je relacjonują;  zmierzające do generalizacji – wnioski z nich wykraczają poza bezpośrednio objęte badaniem przypadki. • Prognostyczne i nie wysuwające prognoz:  prognostyczne - wycelowane na przewidywanie przyszłych zdarzeń, z intencją pragmatyczną;  nie wysuwające prognoz – mówią o stanie aktualnym; • Ewaluacyjne i deskryptywne:  ewaluacyjne – oceniające;  deskryptywne – opisowe; • Jakościowe i ilościowe - istotny jest tutaj sposób uzasadniania twierdzeń; • Teoretyczne i aplikacyjne:  teoretyczne – wyrastają z hipotez w celu ich weryfikacji;  aplikacyjne – nakierowane są na praktyczne działanie;

W NAUCE WYSTĘPUJĄ DWA RODZAJE OCEN: • właściwe • utylitarne – nakierowane na cel; coś jest dobre lub złe ze względu na cel X. Do nich odnoszą się badania ewaluacyjne. Najwięcej badań w socjologii ma charakter weryfikacyjne, eksplanacyjny i eksploracyjny

Typologia badań socjologicznych: TYP A - BADANIA PROWADZONE W OBRĘBIE JEDNEGO SPOŁECZEŃSTWA.

Case studies – studia pojedynczych przypadków, badania monograficzne grup, instytucji, zbiorowości terytorialnych.
Badania oparte na organizowanym materiale biograficznym:  Metoda dokumentów osobistych – konkursy pamiętników.  Wywiad narracyjny
Badania opinii oparte o zogniskowane wywiady grupowe (fokusowe).
Jednorazowe badania surveyowe – np. sondaże, badania opinii publicznej.
Badania eksperymentalne
Badania działań społecznych za pomocą interwencji socjologicznej i interakcji strategicznej TYP B - BADANIA PROWADZONE WEDŁUG PODOBNYCH ZASAD BADANIA WIELU SPOŁECZEŃSTW – NP. MIĘDZYKULTUROWE BADANIA PORÓWNAWCZE. TYP C - BADANIA OPARTE NA WYNIKACH INNYCH BADAŃ; NASTAWIONE NA TWORZENIE SYNTEZ ODNOSZĄCYCH SIĘ DO JEDNEGO SPOŁECZEŃSTWA, PROCESU SPOŁECZNEGO ITP. TYP D - BADANIA OPARTE NA WYNIKACH INNYCH BADAŃ; NASTAWIONE NA SFORMUŁOWANIE BARDZO SZEROKICH GENERALIZACJI, WZGLĘDNIE PRAW OGÓLNYCH. TYP E - BADANIA HISTORYCZNO – SOCJOLOGICZNE, SOCJOLOGICZNO – ETNOGRAFICZNE; SOCJOLOGICZNO – ETNOLOGICZNE, ITP. – BADANIA Z POGRANICZA RÓŻNYCH DZIEDZIN NAUK.

Funkcje badań: • Wpływ wyników badań na zjawiska: społeczno – kulturowe w ramach pewnych układów; mogą mieć wpływ na naukę, społeczeństwo, życie codzienne. • Badania pełnią funkcję:

Funkcja naukowa;
Funkcja praktyczno-użytkowa;
Funkcja humanistyczno-obywatelska; Funkcja naukowa: wyniki badań pełnią tę funkcję wówczas, gdy przyczyniają się do rozwoju socjologii jako dyscypliny naukowej; gdy wnoszą wkład w rozwój dyscypliny; dostarczają uzasadnionych twierdzeń. Badanie może zwracać uwagę na nowe zagadnienia, dotąd nie dostrzegane; wnoszą wkład w aparaturę pojęciową, a także w rozwój metod i technik. Wkład badań w dziedzinę socjologii oceniany jest przez grono naukowe, realizowany w układzie nauki. Funkcja praktyczno – użytkowa: Funkcjonuje w układzie badacz  praktyk życia społecznego. Wyniki badań pełnią tę funkcję, jeżeli są one wykorzystywane jako przesłanki, które prowadzą praktyka życia społecznego do podejmowania praktycznych decyzji. Funkcjonuje także w układzie ekspert praktyk życia społecznego. Ekspert potrafi podjąć decyzję bez odwoływania się do badań. Funkcja humanistyczno-obywatelska: • wpływ wyników badań na tzw. „czytającą publiczność”; • uświadamiają nam one nasze miejsce w życiu społecznym w stosunku do innych; • dzięki wynikom badań możemy poznać obszary życia społecznego, których jeszcze nie znamy; • mogą one ułatwić nam ocenę tego, co dzieje się w świecie i zająć określone stanowisko.

• są impulsem do dyskusji społecznych.

Należy odróżniać funkcje założone badań od funkcji zrealizowanych, gdyż one nie muszą się pokrywać. Badanie może spełniać jednocześnie wiele funkcji, w tych sytuacjach na plan pierwszy wysuwa się funkcja założona.

HISTORIA BADAŃ SPOŁECZNYCH:

Mówi się o niej od XVIII wieku.

Okres od XVIII wieku do początku I wojny światowej: badania nad rozmaitymi problemami społecznymi; • kontynuacja działalności spisowej, która przekształciła się w rutynę. • nurt krajoznawczy: monograficzne opisy miast • monografie współczesnych problemów społecznych zaowocowały powstaniem ruchu społecznego – tzw. ruchu surveyowego. Prekursorem monografii był J. Howard; monografii dotycząca więziennictwa w Anglii i Walii oparta na obserwacji. Była stworzona celu reformowania więziennictwa w Anglii. • Przedmiotem zainteresowania ruchu surveyowego były warstwy społeczeństwa upośledzone społecznie. • Przedstawiciele: F. de Play, Ch. Booth, P. Kellog. F. le Play zajmował się rodziną. Stworzył ramy opisu rodzin (nomenklatura); jest twórcą metody monograficznej. Ch. Booth zajmował się miastem, podzielił ludzi na pewne warstwy według danych ze spisu powszechnego (w odniesieniu do poszczególnych dzielnic) i prowadził w nich badania pogłębione. Do pomocy wykorzystał ludzi, mogących posiadać informacje dotyczące badanych przez niego ludzi – np. inspektorów szkolnych, poborców podatkowych, administratorów domów. Wyniki badania zaprezentował na mapie. Był to wówczas nowatorski sposób zaprezentowania wyników badań. W ruchu surveyowym ukształtowały się podstawy metod zbierania danych, a także podstawy ich analizy; połączenie danych jakościowych z ilościowymi. Badacze tego okresu z pełną świadomością odwoływali się do metod empirycznych (w celu podjęcia działalności reformatorskiej).
Okres międzywojenny - badania prowadzone w powiązaniu z socjologią jako dyscypliną akademicką i dla realizacji jej celów. • Socjologowie amerykańscy przejęli od ruchu surveyowego warsztat badawczy i podjęli badania w celach badawczych – naukowych. • R.E. Park (szkoła chicagowska): badania podejmowane z intencją czysto naukową (miasta). • Thomas, F. Znaniecki: wykorzystali materiały autobiograficzne (listy i autobiografie polskich emigrantów), stworzyli oni metodę dokumentów osobistych, czyli metodę biograficzną. • Wykorzystywanie danych empirycznych w celu stworzenia ogólnych teorii: koncepcja community, teorie rozwoju struktury przestrzenno-społecznej i rozwoju miast, koncepcja zmiany społecznej. • W tym okresie narodziły się pierwsze podręczniki metod badawczych. • Główne zainteresowania: patologie społeczne, przyczyny emigracji. • Badania biograficzne: wizytówka polskiej socjologii. • Steinmetz: socjografia; miała się zajmować problemami społecznymi, socjologia miała tworzyć teorie.
Od II wojny światowej: od II wojny światowej; badania prowadzone w obrębie socjologii i innych dyscyplin społecznych; powiązanie badań z potrzebami praktyki życia społecznego, badania prowadzone dla celów naukowych oraz badania prowadzone w celu „oświeceniowym” społeczeństwa (edukacji socjologicznej społeczeństwa).
TENDENCJE DO REALIZACJI BADAŃ W CELACH KOMERCYJNYCH: • w dziedzinie stosunków przemysłowych; • w dziedzinie badań rynkowych; • w dziedzinie stosunków politycznych; • w dziedzinie wojskowości (w związku z II wojną światową). Z tym okresem związane jest powstanie wielkich instytucji badawczych – np. ośrodki badania opinii publicznej, pojawienie się majętnych sponsorów i inwestorów, chętnych finansować badania. Praktyczna funkcja badań powodowała wzrost metod ilościowych w badaniach (model pozytywistyczny). Było to związane również z pewną modą w metodologii – modą pozytywistyczną. BADANIA SPOŁECZNE W KRAJACH REALNEGO SOCJALIZMU: • Okres w którym były zupełnie zaniechane (do przełomu październikowego); • Po tym okresie doszło w Polsce do reaktywowania studiów socjologicznych; • Badania zostały podjęte według wzorów amerykańskich, ale nie były one w pełni niezależne: problemy z uzyskaniem środków finansowych, „cenzura prewencyjna”; • Wiedza na temat socjologii była zerowa u respondentów;

CHARAKTERYSTYKA PROCESU BADAWCZEGO: Badanie jest procesem złożonym z etapów:

Przygotowanie koncepcji badania;
Przygotowanie technik badawczych: • techniki doboru zjawisk do badania, • techniki otrzymywania materiałów, • techniki opracowania materiałów; • sprawdzenie pytań w badaniu pilotażowym; (na przykład: trzeba przygotować schemat losowania próby, przygotować ankietę, ułożyć pytania i sprawdzić je)
Dobór zjawisk z którymi badacz lub jego wysłannicy wchodzą w kontakt przy zbieraniu materiałów – dobór respondentów (losowanie próby), wybór źródeł;
Zbieranie materiałów;
Krytyka, selekcja i wstępne opracowanie materiałów;
Właściwe opracowanie materiałów – otrzymanie wyników łącznie z ich interpretacją;
Przygotowanie elaboratu zawierającego opis przebiegu badania i udokumentowane wyniki

1 – 3 faza przygotowania badania; 4 faza terenowa; 5 - 7 faza opracowania materiałów; • Ten schemat badawczy pasuje do badań surveyowych i eksperymentalnych; • Etapy badania muszą być zrealizowane wszystkie, ale nie muszą przebiegać w tej samej kolejności; • Ten schemat badania należy traktować jako schemat logiczny; Rozwinięcie:

Ad 1. Koncepcja badania: Ustalenia badacza, po co robi badania, jakimi metodami i technikami zamierza zbierać materiały; ustalenia odnoszą się do:

Problematyki;
Aparatury pojęciowej;
Przedmiotu badań;
Technik otrzymywania materiałów i źródła:
Innych technik badawczych:

techniki doboru zjawisk do badania
techniki właściwego opracowania materiału – np. kodowania, budowy skal;
techniki oceny wartości zebranego materiału - techniki kontroli pracy ankietera, techniki weryfikacji danych;  Metody badań oraz stopnia ich uzasadnienia (ocena wniosków i ich uzasadnienie);  Sposobu prezentacji przebiegu badania i jego rezultatów; Projekt badań jest pojęciem szerszym niż pojęcie koncepcji. Pojęcie koncepcja badań zawiera się w pojęciu projektu badań, który ponadto zawiera pojęcie harmonogramu badań oraz kosztorysu. a) Problematyka to tyle, co zbiór pytań problemowych, które stawia sobie badacz. • Celem badania jest uzyskanie dobrze uzasadnionych odpowiedzi na te pytania. • Badane obiekty mogą być bardzo różne. • Ważne jest uzasadnienie wyboru danego zagadnienia do badania. b) Terminologia: • Terminy teoretyczne (abstrakcyjne) • Terminy empiryczne • Procedura konkretyzacji – nadawanie sensu empirycznego terminom teoretycznym • Operacjonalizacja – wskazanie metod badawczych, za pomocą których będziemy stosować skonkretyzowane pojęcia. c) Przedmiot badania – ogół konkretnych zjawisk oznaczonych przez terminy (empiryczne) w pytaniach problemowych. • Mówiąc o przedmiocie badań, mówimy nie tylko o badanych zjawiskach, ale także o tych zjawiskach, na które chcemy rozciągnąć swoje wnioski. • Określając przedmiot badania wskazujemy ramy czasowo-przestrzenne występowania danego zjawiska. d) Źródła – zjawiska z którymi badacz lub jego wysłannicy wchodzą w bezpośredni zmysłowy kontakt i skąd czerpie się informacje o badanych zjawiskach.
oparte na obserwacji techniki oparte na procesie komunikowania się bezpośredniego pośredniego niestandaryzowane techniki obserwacji niekontrolowanej techniki wywiadu swobodnego (wolnego) Techniki otrzymywania wypowiedzi pisemnych niestandaryzowanych (pamiętniki) standaryzowane obserwacja kontrolowana wywiad kwestionariuszowy Ankiety, autorejestracja Ogół czynności i środków badawczych ujętych w reguły to technika otrzymywania materiałów Jeżeli czynności i środki badawcze, jakie stosujemy w kontakcie z innymi osobami są takie same (przynajmniej zbliżone) to mówimy, że dana technika charakteryzuje się wysokim stopniem standaryzacji . Formularz jest kryterium oceny standaryzacji danej techniki e) Metoda badawcza – ogół zastosowanych w badaniu technik i sposobów badawczych. Uzasadnienie metody – wykazanie, że w stosunku do danego przedmiotu badań na podstawie źródeł i materiałów dobranych, otrzymanych i opracowanych przy pomocy takich, a nie innych technik i sposobów badawczych można udzielić odpowiedzi na pytanie problemowe; i to odpowiedzi w wystarczającym stopniu uzasadnionych. Uzasadnienie metody pośrednio informuje nas o wartości wniosków. Kryteria doboru zjawisk z którymi badacz wchodzi w kontakt:

Łączy się to z wyborem:

• Przedmiotu badania; • Źródeł materiałów; • Problem doboru źródeł pojawia się tam, gdzie okazuje się, że [badana] populacja jest wewnętrznie zróżnicowana. Badanie przyrodnicze: Badanie społeczne: Do badania dobiera się jednostki, którymi nie możemy manipulować; Jednostki zobligowane badaniem podlegają manipulacji; Jednostki do badania pochodzą „z życia” – są brane bezpośrednio ze środowiska’ Jednostek do badania nie dobiera się „z życia”, tylko z operatów losowania; Jednostki dobrane do badania same są przedmiotem badań – one to bezpośrednio są przedmiotem zainteresowania; Jednostki dobrane do badania są generalizatorami źródeł. Same rzadko są badanymi obiektami; Obiekt badań jest stały; Obiekt badań jest bardzo często płynny i wyróżnienie jednostek do badania jest bardzo trudne;

Dobór losowy (probabilistyczny): Posiada mocne uzasdadnienie w rachunku prawdopodobieństwa i statystyce. Prawdopodobieństwo wejśćia do próby jednakowe i > 0. Badacz nie ma wpływu na to, jakie jednostki dostana się do próby, bo selekcja odbywa się według pewnego automatycznego planu, który jest oparty na zasadach losowych, tzn. każda jednostka w populacji ma jednakowe szanse wejścia do próby. • Losowanie dokonuje się z kartotek, spisów, planów, czyli z tzw. operatów losowania; czasami socjolog musi sam takie operaty stworzyć. • Dobry operat musi spełniać warunki:

warunek adekwatności – powinien odpowiadać całej populacji, którą chcemy badać;
warunek kompletności - powinien zawierać wszystkie jednostki wchodzące w skład danej populacji;
brak powtórzeń – każda jednostka musi w nim wystąpić tylko jeden raz;
warunek dokładności – nie może zawierać jednostek nie istniejących, bądź też nie należących do populacji;
warunek techniczny – łatwość korzystania z operatu; • Zaletą doboru losowego jest to, że przy przenoszeniu wniosków z próby na populację jesteśmy w stanie oszacować błąd i jego prawdopodobieństwo; oraz to, w jakich granicach mieści się wynik prawdziwy (taki, który uzyskać można jedynie przeprowadzając badania na całej populacji). • Błąd standardowy próby – tj. przedział ufności. Poziom ufności – prawdopodobieństwo wystąpienia błędu losowego. • Dla danej liczebności przedział ufności jest tym węższy, im niższy jest przyjęty przez badacza poziom ufności. • Podstawowym problemem tego doboru jest to, że próba zrealizowana różni się od próby zamierzonej. Wiele osób niechętnie bierze udział w badaniach, do wielu nie da się po prostu dotrzeć. • Błąd systematyczny: występuje wtedy, gdy z próby wypadają jednostki o zbieżnych cechach. Tego rodzaju błędy zniekształcają wyniki badań. • W sytuacji, gdy istnieją duże rozbieżności między próbą zamierzoną, a zrealizowaną, wówczas badacze stosują tzw. próby rezerwowe (nie są one jednak akceptowane przez statystyków, ponieważ nie są zgodne z zasadą prawdopodobieństwa zastępowanie osób w stosunku 1:1). • Wielkość próby nie zależy od stosunku liczebności grupy do liczebności populacji. • Wielkość błędu standardowego próby zależy od zastosowanej procedury doboru. Istnieją wzory pozwalające obliczyć niezbędną wielkość próby, przy danym poziomie ufności.

Dobór celowy: Badacz ma wpływ na to, jakie jednostki dostaną się do próby. DOBÓR KWOTOWY (PRÓBA UDZIAŁOWA) – JEDNOSTKI SĄ DOBIERANE DO BADANIA, A NIE LOSOWANE. • Za punkt wyjścia w konstrukcji próby przyjmuje się założenie, że pod względem cech próba będzie stanowiła miniaturę populacji. Wybór tych cech jest zwykle arbitralny, co stwarza możliwość popełnienia błędów. • Próba kwotowa - badacz musi mieć pewną wiedzę wstępną o populacji, tzn. musi znać jej strukturę ze względu na wybrane do badania cechy (nie zawsze można tę wiedzę uzyskać, dane statystyczne mogą być przecież nieaktualne, nieadekwatne itd.). Jeśli konstruuje się próbę kwotową w oparciu o kilka cech, badacz musi znać ich rozkład w badanej populacji. Jeżeli mamy już te rozkłady, to w próbie te proporcje muszą zostać odwzorowane. • Każdy ankieter otrzymuje kwotę, czyli przydział osób dla wywiadów, które ma przeprowadzić. • Ankieter będzie szukał respondentów na zasadzie „chybił – trafił”. Jest to oczywiście jedynie założenie badacza. Nie zawsze będzie tak w rzeczywistości. • Nie występuje tutaj problem odmów – nie są one rejestrowane.

DOBÓR LOSOWO – KWOTOWY - POŁĄCZENIE DOBORU LOSOWEGO Z KWOTOWYM. Jest to dobór wielostopniowy; można na pierwszym etapie zastosować dobór losowy albo dobór kwotowy. Na przykład na początku dobiera się losowo okręgi wyborcze. Wybiera się jakieś cechy, a następnie opracowuje według metody postępowania j.w. a) Dobór jednostek przeciętnych – wnioski uogólnia się nie statystycznie, na podstawie prawdopodobieństwa, lecz przez podobieństwo; przyjęcie założenia, że podana grupa (populacja) jest typowa dla społeczeństwa. b) Dobór jednostek o cechach krańcowych - zakłada się, że cechy krańcowe są cechami różnicującymi. c) Dobór jednostek parami – odbywa się w warunkach eksperymentalnych. Dokonuje się wyboru cech, które będą badane. d) Dobór lawinowy – każdy kolejny respondent jest badany za sprawą uzyskania o nim informacji od poprzednika. e) Dobór ekspertów – stosowany jest w badaniach eksperymentalnych, gdzie badacz nie dysponuje wystarczającą wiedzą o populacji. • Dobór samorzutny – jednostki same dobierają się do badania; np. ankieta prasowa. Występuje często, kiedy brak jest środków finansowych na badania. • Dobór przypadkowy - bada się jednostki, do których badacz ma dostęp. O dostępności respondentów decyduje najczęściej przypadek.

OBSERWACJA Jest to proces polegający na dokonywaniu spostrzeżeń w celu odpowiedzi na dane pytania. Osobą dokonującą spostrzeżeń jest oczywiście badacz. Nie mniej istotną rzeczą w tym procesie jest sam obiekt obserwacji. Obserwacja to proces postrzegania, który jest celowy, planowy i krytyczny. • Celowość obserwacji – ma nam dostarczyć informacji, które są nam potrzebne do rozwiązywania problemów. • Planowość obserwacji – są z góry określone zjawiska, które należy postrzegać, a także czas i okoliczności w których obserwowane zjawisko zachodzi. • Krytyczność obserwacji – jej rezultaty powinny poddane być krytyce albo ścisłej kontroli. Te trzy cechy obserwacji pozwalają uniknąć błędów, które powstają na drodze przypadkowych postrzeżeń. Do dokonywania obserwacji potrzebna jest obserwatorowi spostrzegawczość oraz uwaga (koncentracja). Ponad to wymaga się od badacza umiejętności selekcji spostrzeżeń, czyli zestawiania wyników obserwacji z interesującymi go zagadnieniami. TYPY BADACZY:

Analitycy – postrzegają szczegóły i mają problemy z wiązaniem ich w całość.
Syntetycy – dostrzegają problemy ogólne, przy jednoczesnym niedostrzeganiu szczegółów. PRZEDMIOT SPOSTRZEŻEŃ: • Ludzie, ich zachowania i wytwory; • O przeżyciach psychicznych można wnioskować pośrednio na podstawie introspekcyjnych zeznań jednostek; • Obserwowane zachowania są symboliczne, dlatego od obserwatora wymaga się wiedzy o danej kulturze – po to, by móc zrozumieć sens zachowań i symboli; • Większa początkowa wiedza o badanych zjawiskach ułatwia nam ich obserwację; W źródłowych badaniach społecznych bardzo rzadko stosuje się aparaturę specjalistyczną do dokonywania obserwacji; niemniej jednak, jeśli jest ona stosowana, to wzmacnia lub zastępuje zmysły, ale nie jest w stanie uchwycić tego, co zmysłom niedostępne. W czasie jednej obserwacji przyrodniczej zdobywa się niewiele informacji, a ich charakter jest z góry określony. Dlatego jednocześnie prowadzi się wiele obserwacji w określonych interwałach czasowych. W badaniach społecznych w ciągu jednej obserwacji zdobywa się wiele informacji, które nie zawsze są z góry określone. Obserwacje tego samego zjawiska stosunkowo rzadko są powtarzane, zwłaszcza periodycznie. W badaniach społecznych bardzo rzadko przeprowadza się obserwacje w warunkach laboratoryjnych, zwłaszcza eksperymentalnych, co z kolei jest bardzo powszechne w badaniach przyrodniczych. W badaniach społecznych nie wywołuje się zjawisk po to, by je obserwować. Nie tylko ze względów technicznych, ale i etycznych.

PODZIAŁ TECHNIK OBSERWACJI:

Standaryzowane – opracowywanie wyników w sposób ilościowy; Niestandaryzowane – opracowywanie wyników w sposób jakościowy; Sytuacje sztuczne, czynności wywołane Sytuacje naturalne, czynności nie wywołane Ukryte Jawne:

obserwacja jawna z ukrycia;
obserwacja jawna nie z ukrycia; Uczestnicząca – badacz uczestniczy w sytuacjach, które są przedmiotem badania Quasi-uczestnicząca – badacz posiada wiedzę wstępną o badanych zjawiskach Zewnętrzna – badacz zachowuje swą „anonimowość” dla badanych Ciągłe – obserwacja zjawisk nie dających się łatwo wyodrębnić Jednorazowe –obserwacja zjawisk łatwych do czasowo – przestrzennego wyodrębnienia. Jednoosobowe – obserwacje prowadzone przez jednego obserwatora Wieloosobowe – obserwacja prowadzona przez wielu niezależnych obserwatorów. Technika obserwacji zwykłej: • przedmiotem jej zainteresowania są zjawiska naturalne; • obserwacja jednorazowa; • może być ukryta, albo jawna; • obserwacja nie uczestnicząca – zewnętrzna; • przedmiotem takiej obserwacji może być np. demonstracja uliczna; PRZYGOTOWANIE DO PRZEPROWADZENIA OBSERWACJI ZWYKŁEJ:

Ustalenie celu i przedmiotu obserwacji – uświadamiamy sobie problemy, które chcemy badać, oraz wyznaczamy zagadnienia do badania oraz środki badania tych problemów;
Wybór sytuacji w której będzie dokonywana obserwacja - wybór miejsca i czasu – określamy sytuacje, które będziemy badać oraz sposoby, za pomocą których do nich dotrzemy;
Przygotowanie szczegółowych wytycznych do przeprowadzenia obserwacji (dyspozycje obserwacji) – lista (możliwie szczegółowo sporządzona) zjawisk, na które trzeba zwracać uwagę podczas obserwacji. Jest to rozsądne uszczegółowienie problematyki dążące do sporządzenia listy. Dyspozycje mają ukierunkować obserwatora, informować go o kierunku w jakim ma on dokonywać selekcji spostrzeżeń. Dyspozycje zawierają dyrektywy dotyczące szczegółowych elementów, które trzeba włączyć do obserwacji.
Przemyślenie sposobu zachowania się obserwatorów w danej sytuacji – zachowania zależą od tego, czy obserwacja jest jawna, czy ukryta. Przemyślenia wymaga sytuacja wyjścia, zakończenia obserwacji, a także momentu odkrycia przez badanych faktu bycia obserwowanym. Trzeba się zastanowić nad sposobem i miejscem robienia notatek.
Przygotowania techniczne, problem działania w terenie – przygotowanie sobie sprzętu, np. magnetofonu, przemyślenie sposobu dokonywania opisu, robienia notatek.

SPRAWOZDANIE Z OBSERWACJI: Podstawą sprawozdania mogą być notatki sporządzane z pamięci, notatki prowadzone na bieżąco lub różnego rodzaju rejestracje. Każde sprawozdanie składa się z części:

Część ewidencyjno-informacyjna: • Ogólny problem badawczy; • Cel i przedmiot obserwacji; • Dyspozycje do obserwacji; • Opis sytuacji, w której obserwację przeprowadzono; • Szkic sytuacyjny z zaznaczeniem osób, przedmiotów, osób i miejsca; miejsce w którym znajdował się obserwator; • Kto był obserwatorem i kiedy sporządzono sprawozdanie, a także kiedy obserwacja była przeprowadzona;
Część zasadnicza: • Opis zaobserwowanych wydarzeń. Najczęściej jest to opis chronologiczny lub opis według dyspozycji; • Opis dokładny, w którym posługujemy się tzw. zdaniami spostrzeżeniowymi; • Interpretacje zachowań emocjonalnych badanych osób muszą zawierać gruntowne uzasadnienie w przesłankach do tych zachowań prowadzących;
Część oceniająca: • Z jednej strony jest to ocena merytoryczna, a z drugiej strony metodologiczna;

ocena merytoryczna: czy udało się nam osiągnąć cel obserwacji, czy uzyskaliśmy dostateczną ilość informacji na badane problemy; musimy ocenić, czy z jakichś powodów wystąpiły braki informacyjne.
ocena metodologiczna: czy dyspozycje były dobrym narzędziem do prowadzenia obserwacji, czyli czy obserwator nie miał wątpliwości co badać; czy dobrze wybrano sytuacje do obserwacji; czy zaplanowany sposób zachowania obserwatora okazał się skuteczny; opinia, ocena obserwatora na temat tego w jakim stopniu opis jest adekwatny do rzeczywistości; wnioski i sugestie co do dalszych obserwacji podobnego typu.
sprawozdania muszą być pisane jednostronnie, z dużym marginesem.

Obserwacja kontrolowana: • Jest prowadzona z użyciem karty obserwacji, która pełni funkcję dyspozycji do obserwacji, a jednocześnie spełnia rolę sprawozdania z obserwacji. • W pewnym momencie dyspozycje się ujednolicają. Warunkiem uznania obserwacji za kontrolowaną jest karta obserwacji. • Obserwacja tego rodzaju jest najczęściej obserwacją zjawisk wywołanych w warunkach laboratoryjnych. • Bodźce wywołujące zachowania obserwowane również muza być ujednolicone.

• Kartę obserwacji zastosowano początkowo do badania dzieci (Ch. Buchler – badania nad behawiorem dzieci głodnych i sytych w powiązaniu z poziomem agresywności).

Funkcje karty obserwacji: • Instruuje obserwatora, jakie zjawiska podlegają obserwacji; • Służy za miejsce zapisu uzyskanych rezultatów obserwacji; KAŻDA KARTA ZAWIERA NASTĘPUJĄCE ELEMENTY: a) Określenie jednostek obserwacji; b) Kategorie, do których te jednostki obserwacji można zaliczyć; c) Sprecyzowane zasady doboru jednostek obserwacji i podlegających obserwacji zachowań; d) Ujednolicony sposób zapisu; zapis jest najczęściej uproszczony – stosuje się zwykle kody. BADANIA CH. BÜCHLERA: • Były to badania nad zachowaniami małych dzieci. Hipoteza brzmiała następująco: dzieci głodne są bardziej agresywne niż najedzone. • Każda kategoria teoretyczna była opisana w kategoriach konkretnych – np. zachowania typu: kopanie, gryzienie, plucie, siedzenie w siadzie skrzyżnym („po turecku”), dawanie lalki, głaskanie po głowie sąsiada itp.

Kategorie zachowań Jednostki obserwacji A B C D E F G altruistyczne neutralne agresywne • Obserwacja prowadzona była przez niezależnych obserwatorów, co umożliwiało weryfikację wyników. • Wyliczenie musi mieć postać klasyfikacji i musi posiadać cechy podziału logicznego – musi być rozłączny i wyczerpujący. • Zasadą doboru była obserwacja określona w czasie.

PRZYGOTOWANIE OBSERWACJI: • Przygotowanie karty obserwacji; • Sprawdzenie karty w badaniu próbnym oraz zanotowanie wszelkich uwag na jej temat; • Dobór i przeszkolenie obserwatorów; • Przeprowadzenie obserwacji próbnej i eliminacja „słabych obserwatorów”; ZALETY OBSERWACJI KONTROLOWANEJ: • Dostarcza ścisłych danych; • Pozwala usunąć nadmiar (niepotrzebnych) danych; • W przypadku obserwatorów niezależnych mamy pewność co do rzetelności i pewności danych; WADY OBSERWACJI KONTROLOWANEJ: • Rola pełniona przez obserwatora w obserwacji uczestniczącej wyznacza pole obserwacji, co może spowodować ograniczenia dostępu do innych zjawisk. • Im dłuższa jest obserwacja, tym silniej obserwator identyfikuje się z celami grupy. Powodować to może, że obserwator będzie przeprowadzał selekcję spostrzeżeń, aby nie pokazać grupy w złym świetle. • Im dłużej obserwator przebywa w grupie, tym silniej przyswaja sobie jej wzory zachowań, co powoduje pominięcie wielu istotnych zjawisk jako oczywistych, banalnych – a które mogą być ciekawe dla obserwatora zewnętrznego. • Niemożliwa jest kontrola obserwacji przez osoby, które w niej nie uczestniczyły. • Obserwacja uczestnicząca powinna być ukryta. Jeśli jest ona ukryta i prowadzona w obrębie własnej zbiorowości, to może ona dostarczać dylematów natury moralnej. • Prowadzenie obserwacji uczestniczącej i quasi-uczestniczącej przebiega w ten sam sposób co obserwacji zewnętrznej. • Ważne jest opracowanie strategii zbierania danych. Z reguły obserwacja uczestnicząca jest prowadzona za pomocą dzienniczka obserwacji.

WYWIAD Wywiad swobodny Wywiad swobodny jest podobny do rozmów codziennych, mających charakter informacyjny (nie należy tutaj zapominać o tym, że są rozmowy do niczego nieprzydatne, mające jednak ważną funkcję potwierdzania wspólnych treści społecznych). Jedna osoba pyta, druga odpowiada. Wywiad społeczny Przeprowadzany w obrębie instytucji pomocy społecznej (jest to połączenie obserwacji i wywiadów różnego rodzaju). Jest on przeprowadzany w celu podjęcia decyzji o skutkach praktycznych; rodzajem wywiadu społecznego jest tzw. wywiad środowiskowy. Wywiad antropologiczny Zbliżony do wywiadu socjologicznego, wymaga kilkakrotnego kontaktu z badanymi. Wywiad antropologiczny obejmuje szerokie spektrum poszukiwań; jest on silnie ustrukturalizowany, zbliża się do wywiadu standaryzowanego lub swobodnego ze standaryzowaną listą informacji. Wywiad psychologiczny Najczęściej jest to wywiad kliniczny, do którego respondent sam się zgłasza. Zdobywa się w nim informacje w celu wykorzystania ich do leczenia. Podejmuje się wiele kontaktów z badanym. Dotyczy: motywacji, osobowości, rozmaitych zaburzeń. Wywiad socjologiczny Jest dobrowolny i jawny. Najczęściej jest wywiadem indywidualnym, jest skoncentrowany na przeżyciach, opiniach i poglądach respondenta (skupia się na osobistych doświadczeniach). Jest on również nazywany wywiadem ekspresyjno – biograficznym, jest krótkotrwały. Ważne jest tutaj wzbudzenie motywacji respondenta do udzielania odpowiedzi szczerych, zgodnych z prawdą. CZYNNIKI UJEMNIE WPŁYWAJĄCE NA ODPOWIEDZI RESPONDENTA • Całkiem nowa sytuacja społeczna • Drażliwa tematyka wywiadu • Osoby mogą nie lubić „się wysilać” • Rozmówcy mogą podejrzewać, że udzielenie wywiadu może mieć dla nich negatywne konsekwencje • Zasłanianie się, że nie jest się kompetentnym w danym temacie • Badacz może być traktowany jako osoba zdolna nas potępić, pomyśleć coś złego • Respondent chce się pokazać z jak najlepszej strony CZYNNIKI DODATNIO WPŁYWAJĄCE NA ODPOWIEDZI RESPONDENTÓW • Ciekawość poznawcza • Ciekawość danego tematu • Chęć udzielenia „pomocy” badaczowi • Szansa na własną ekspresję • Traktowanie wywiadu jako wyróżnienie własnej osoby

Przygotowanie wywiadu swobodnego ustrukturalizowanego • Badacz samodzielnie musi przeprowadzić kilka wywiadów • Należy dobrać współpracowników, ich szkolenie nie ma charakteru standardowego • Badacz jest zaangażowany w badanie od początku do jego końca (badania, a nie badacza) TOK DZIAŁAŃ:

przemyślenie celu wywiadu – w związku z problematyką badań i innymi celami koncepcji badawczej: • celem wywiadu jest zdobycie informacji; • wyodrębnia się te pytania problemowe, które mogą być zrealizowane i opisywane z wykorzystaniem materiału z wywiadu swobodnego; • można przeprowadzać badania o charakterze eksploracyjnym;
wybór rozmówców, określenie czasu i miejsca wywiadu, określenie warunków w jakich wywiad powinien być prowadzony • wywiad nie powinien być przeprowadzany w obecności osób trzecich;
ustalenie wytycznych do prowadzenia wywiadu: • w wywiadzie ustrukturalizowanym te wytyczne nazywamy dyspozycjami, w nieustrukturalizowanym planem wywiadu. • dyspozycje to lista informacji, które trzeba zdobyć podczas wywiadu, nie ma ona nigdy charakteru zamkniętego, informacje mają charakter szczegółowy. Listy te należy konstruować tak, aby było jasne dla ankietera, że sposób zdobywania odpowiedzi nie jest z góry określony. • Niekiedy obok dyspozycji pokazuje się tzw. wzory pytań, z którego jednak ankieter nie ma obowiązku korzystać.
Ustalenie ogólnego toku wywiadu, czyli kolejności poruszanych zagadnień. Kolejność nie ma charakteru koniecznego, toteż niekoniecznie musi być przestrzegana.
Określenie taktyki postępowania wobec respondentów: • Jak zaaranżować spotkanie • Jak prowadzić wywiad • Jak stworzyć dobrą atmosferę • Jak zakończyć wywiad REGUŁY PROWADZENIA WYWIADU SWOBODNEGO
Zaaranżowanie wywiadu: • Po zidentyfikowaniu i dotarciu do respondenta badacz się prezentuje • Określa się następnie cel rozmowy (przedmiot) • Wyjaśnia się cel wywiadu • Określa się czas rozmowy • Wyjaśnia się przyczynę zwrócenia się do tej właśnie osoby • Zapewnia się o konfidencjalności tej rozmowy • Uprzedza się, że rozmowa jest nagrywana (rejestrowanie w różny sposób) • Należy zwracać uwagę na normy panujące w danym środowisku
Zasadnicza część wywiadu: • należy wiedzieć od czego chce się zacząć (gdybym to wiedział, moje życie wyglądałoby zupełnie inaczej); • tematy i zagadnienia, co do których można spodziewać się niezbyt ciekawej reakcji respondenta, należy umieszczać w środku wywiadu; • w przypadku braku ciągłości wywiadu, wprowadza się wstawki beletryzacyjne, czyli wypowiedzi umożliwiające przejście z jednego tematu na drugi; ROZWIJANIE TEMATU POJEDYNCZEGO

Zaczyna się od zadawania pytań filtrujących (wprowadzających do tematu).
Nie wolno stosować schematu „jedno pytanie – jedna odpowiedź”. Odpowiedź na pytanie może wymagać dłuższej rozmowy.
Pytając o fakty najpierw ustala się fakty, a dopiero później pyta się o ich ocenę. Reguła ta nie dotyczy badania stereotypów.
Najpierw zadaje się pytania ogólne, a potem szczegółowe, co zmniejsza szansę sugestii. Powinny to być pytania otwarte. Od ogółu do szczegółu.
Ważną rolę odgrywają tzw. pytania pogłębione. Mówi się wówczas o sondowaniu, czyli o dopytywaniu respondenta.
Należy motywować respondenta do udzielenia odpowiedzi w sytuacjach gdy nie pamięta on o pewnych faktach
Indagowanie respondenta kończymy w momencie zrealizowania dyspozycji i upewnieniu się, że respondent nie ma już w tym temacie nic do powiedzenia. JĘZYK WYWIADU • Należy unikać sztuczności języka, a także socjomowy; • Należy unikać stwierdzeń drażliwych; PODZIAŁ WYWIADÓW ZE WZGLĘDU NA ATMOSFERĘ
wywiad neutralny
wywiad nieneutralny WYWIAD NEUTRALNY: atmosfera neutralna, bezosobowy charakter wywiadu, respondent jest pozytywnie nastawiony do badania, jest skłonny do ujawniania prawdy (bez dalszych warunków. Mówiąc krótko – jest nasz) WYWIAN NIENEUTRALNY: respondent nie jest neutralnie nastawiony; skłonny jest do ukrywania informacji o sobie, atmosfera jest napięta, ze strony respondenta wyczuwa się opór, a zadaniem ankietera jest jego przełamanie. Ze względu na strategię przełamywania oporu wyróżniamy:
Wywiad twardy (antagonistyczny)
Wywiad miękki Kilka dobrych rad: • Ankieter powinien zachowywać się tak, by respondent odczuwał pozytywne wobec siebie nastawienie; • Ankieter nie powinien oceniać i krytykować; • Ankieter musi uważnie i z zainteresowaniem słuchać wypowiedzi respondenta (nie może spać, ani dłubać w nosie. makabra!) • Ankieter nie może wykazywać wprost sprzeczności w wypowiedziach respondenta; • Ankieterowi nie wolno ujawniać własnych poglądów i opinii; • Wywiad kończymy w momencie, gdy uzyskamy informacje i kiedy upewnimy się, że respondent nie ma już nic do dodania na dany temat; • Respondentowi trzeba podziękować za rozmowę i trzeba zapewnić sobie możliwość powrotu lub dalszego kontaktu; OCENA UZYSKIWANYCH INFORMACJI Ocenie podlegają zarówno dane z obserwacji zachowań respondenta i jego otoczenia, jak i uboczne wypowiedzi respondenta w czasie wywiadu i po wywiadzie. Dane z obserwacji zachowań respondenta – z reakcji niewerbalnych respondenta można wnioskować o drażliwości pytań. Obserwacje otoczenia służą weryfikacji wypowiedzi respondenta. Komentarze respondenta służą ocenie wywiadu i ankietera. REJESTRACJA DANYCH
rejestracja z użyciem magnetofonu: • rejestrowanie odbywa się za zgodą respondenta; • usunąć sprzęt z pola widzenia respondenta;
sporządzanie notatek na bieżąco: • umiejętność podziału uwagi u ankietera; • notatki mają charakter skrótowy, lecz istnieje konieczność notowania dosłownego specyficznych wypowiedzi; • notatki należy przeglądać po skończeniu wywiadu i uzupełniać „na gorąco” z pamięci;
zapamiętywanie informacji: Jest to najmniej (z metodologicznego punktu widzenia) korzystna forma rejestracji. Jest wykorzystywana w sytuacjach, gdy stosowanie rejestracji magnetofonowej lub sporządzania notatek jest niemożliwe. • konieczne jest wykorzystanie notowania po zakończeniu wywiadu; • czasami wprowadza się tzw. tandem ankieterski, tzn. jeden ankieter rozmawia, drugi słucha i zapamiętuje; Materiały dla badacza Ad 1. Oddaje się taśmę lub zapisane na papierze informacje z taśmy; Ad 2. Piszemy klasyczne sprawozdanie z wywiadu; najszybciej jak się da po wywiadzie;

ZAWARTOŚĆ SPRAWOZDANIA

część ewidencyjno – informacyjna
część właściwa (merytoryczna)
część oceniająca CZĘŚĆ EWIDENCYJNO – INFORMACYJNA • podajemy problem wywiadu; • wykazujemy cel wywiadu; • charakteryzujemy rozmowę; • umieszczamy datę wywiadu, miejsce, czas jego trwania, warunki w jakich przebiegał; • informujemy, kto prowadził wywiad i który to (w badaniu) z kolei był wywiad; • podajemy datę sporządzenia sprawozdania CZĘŚĆ WŁAŚCIWA • relacjonujemy sens wypowiedzi respondenta w porządku chronologicznym lub według dyspozycji; • nie przytaczamy pytań zadawanych respondentowi; • należy posługiwać się językiem prostym, a ścisłym; CZĘŚĆ OCENIAJĄCA • jest to tzw. ocena merytoryczna, tzn. czy uzyskaliśmy wszystkie zaplanowane w dyspozycjach informacje; • jeśli występują braki, to należy uzasadnić ich wyniknięcie; • jest to tzw. ocena metodologiczna, czyli oceniamy wiarygodność uzyskanych danych • opisujemy atmosferę wywiadu; W wywiadzie mało ukierunkowanym ankieter jest mniej aktywny, zadaje mniej pytań. Pytania mają wówczas bardzo ogólny charakter. Są one bodźcem dla respondenta do wypowiadania dłuższych opinii, kwestii. ROLA WYWIADU SWOBODNEGO W BADANIACH a) Może on występować w roli techniki głównej (jedyna technika zastosowana w badaniach); b) Może on być jedną z wielu technik stosowanych w badaniu, ale jest techniką równorzędną (część problemów jest rozstrzygana przez wywiad, część przez obserwację itd.) c) Może on być jedną z wielu technik stosowanych w badaniu, ale jest tutaj techniką podporządkowaną, pełniącą funkcję pomocniczą wobec pozostałych technik; Wywiady swobodne obok obserwacji pełnią ważną rolę w badaniach monograficznych społeczności lokalnych;

BADANIA MONOGRAFICZNE Badania monograficzne to specjalny przypadek badań typu „case study”. Obiektem badania jest zawsze jeden niepowtarzalny przypadek, czyli społeczność lokalna która w tym podejściu traktowana jest jako całość składająca się z różnorodnych powiązanych ze sobą elementów. Celem badania monograficznego jest opis i zrozumienie tej całości. Takie podejście do badania społeczności lokalnych zgodne jest z antropologią kulturową i etnologią. W badaniach tych wykorzystuje się wypracowaną przez antropologię koncepcję kultury. Społeczność lokalną traktuje się tutaj zatem jako nosiciela i reprezentanta tej kultury. REGUŁY PROWADZENIA BADAŃ MONOGRAFICZNYCH

jest badaniem terenowym, badacz przez dłuższy czas musi pozostawać w terenie i osobiście prowadzić pracę badawczą;
ponieważ badany obiekt jest wewnętrznie złożony i niejednorodny, to konieczne jest zastosowanie różnorodnych technik zbierania i gromadzenia danych; Techniki prowadzące do ujęć jakościowych pełnia w tym typie badań funkcję bardziej znaczącą, niż techniki prowadzące do ujęć jakościowych. ROLA BADAŃ MONOGRAFICZNYCH
Dzięki nim mamy całościowy obraz kultury;
Mamy możliwość zrozumienia zasad trwania i rozwoju tych społeczności;
Poznajemy historię tych społeczności;
obraz, który uzyskujemy przedstawiony jest w sposób trafiający do wyobraźni czytelnika; KRYTYKA BADAŃ MONOGRAFICZNYCH
brak jest intersubiektywnej kontroli badania;
brak reprezentatywności badań;

Badania typu „case study” • „Case study” to studium indywidualnego przypadku; • Jednostką analizy może być: konkretny pojedynczy człowiek, małżeństwo, rodzina, instytucja lub organizacja, ruch społeczny, społeczność lokalna, wydarzenia o niepowtarzalnym charakterze, konkretna decyzja i jej skutki; CHARAKTERYSTYCZNE CECHY „CASE STUDY” • Jest to w miarę kompletna, wyczerpująca badany problem, szczegółowa analiza jakiegoś konkretnego przypadku; • Przypadek ów to zjawisko społeczne dziejące się tu i teraz; • Przypadek ten może stanowić przykład działania jakichś społecznych zasad, czy reguł; może odznaczać się typowością dla szerszej klasy zjawisk (ale nie musi); może nas interesować właśnie ze względu na swoją nietypowość, wyjątkowość; • W obrębie tej strategii badawczej możliwy jest brak dążenia do generalizacji, co nie jest wadą tych badań; uogólnienia są wprawdzie możliwe, ale zależy to od charakteru badanego przypadku; • Dialogowość procesu badawczego to cecha szczególna tego badania. Ciągły dialog pomiędzy hipotezami, a procesem zbierania danych to przygoda intelektualna, co do której nie wiadomo, jak się skończy; jest to podejście bardziej elastyczne i podatne na rozbudowę hipotez i narzędzi badawczych (niż np. survey). W miarę jak poznajemy obiekt badania, wyjściowa koncepcja badawcza nie jest tak sztywna jak w innych technikach badawczych. • Bada się zjawiska w ich naturalnym społecznym kontekście; powiązania między badanymi zjawiskami można obserwować w warunkach naturalnych; • W tych badaniach analiza ma bardzo szczegółowy charakter; jest dla nich charakterystyczna. Specyficzną cechą jest tu głębia badania – badacz znajduje się w badanym zjawisku (obserwacja uczestnicząca); różne opisy zjawiska (techniki zbierania danych poddają nam właśnie tę „głębię” (wywiady swobodne, badania dokumentów osobistych). • Obiektem badania mogą być zjawiska w toku, w trakcie rozwoju; zmiany dynamiczne; • W tym typie techniki możliwe jest wnioskowanie statystyczne – jest to cecha odróżniająca case study od monografii terenowej; • Raport jest trudny do napisania – dużo danych jakościowych; jest to sztuka a nie rutyna; często bywa tak, że pisanie o obiekcie case study jest prowadzone z perspektywy osoby zaangażowanej. • Często case studies zorientowane są na rozwiązywanie istotnych problemów społecznych. Mają one zwrócić uwagę na pewne kwestie społeczne.

Materiały zastane Są to źródła nie wywołane przez badacza, utrwalone. Są one wytworem społeczeństwa.

Źródła ze względu na miejsce ich pochodzenia dzielimy na: • Źródła znajdujące się w archiwach rodzinnych: metryki urodzenia, albumy ze zdjęciami, kasety wideo, listy, dzienniki, pamiętniki. Korzystanie z nich wymaga zgody dysponentów. • Dane znajdujące się w różnych urzędach: statystyki urzędowe, ustawy, rozporządzenia, akty normatywne, dokumenty policyjne i sądowe, dokumenty będące w dyspozycji służby zdrowia, dokumenty handlowe, dokumenty personalne będące w gestii urzędów, sprawozdania z działalności instytucji. • Dokumenty ogólnodostępne i okolicznościowe: książki telefoniczne, książki adresowe, informatory, ulotki i afisze dotyczące wydarzeń społecznych, prasa i inne środki masowego przekazu, dane archiwalne.
Źródła, w oparciu o które chcemy rekonstruować, opisywać fragmenty życia społecznego (odtwarzanie zjawisk społecznych): • Źródła te powinny być wiarygodne – dlatego muszą być poddawane należytej ocenie (pod kątem tendencyjności).
Źródła traktowane jako ślad rzeczywistości społecznej – np. co pisała prasa przed rokiem na jakiś temat? Ten podział pokrywa się z podziałem stosowanym w historycznej analizie źródeł: • Źródła pośrednie: rekonstruujemy rzeczywistość społeczną na ich podstawie. Należy sprawdzać ich wiarygodność; • Źródła bezpośrednie: polegają na badaniu fragmentów rzeczywistości społecznej, należy oceniać ich autentyczność; STOPIEŃ STANDARYZACJI ŹRÓDEŁ
wysoki – np. ankiety personalne
niski – gdy możliwa jest już tylko wtórna standaryzacja; • Źródła zastane pierwotne: np. protokół z zebrania pisany przez bezpośredniego uczestnika; • Źródła zastane wtórne: powstałe na bazie innych źródeł; DYNAMIKA ŹRÓDEŁ
Źródła będące wynikiem ciągłej rejestracji zdarzeń – np. dane o samobójstwach;
Źródła będące zapisem zdarzeń mających miejsce w pewnych okresach, różnych interwałach czasowych – np. dane z wyborów, spisów powszechnych;
Źródła będące zapisem zdarzeń powtarzalnych w sposób nieregularny;

TEMATYKA DANYCH ZASTANYCH Dane zastane mogą dotyczyć różnych poziomów analizy socjologicznej:

poziom indywidualny – nie musi to być jednostka ludzka; indywiduum to jednostka zbiorowości – mamy informacje o elementach danego zbioru;
poziom grupowy – dane dotyczą danego zbioru, a nie jego elementów; np. diecezja, województwo; CECHY ZBIOROWOŚCI WEDŁUG LAZARSFELDA
Analityczne, czyli agregatowe – orzeka się o nich w wyniku agregacji cech elementów tych zbiorowości; np. procent osób z wyższym wykształceniem.
Globalne, czyli integralne – orzeka się o nich nie na podstawie właściwości jej elementów, ale skądinąd z badań zbiorowości ujętych jako pewne całości np. dochód narodowy, poziom służby zdrowia mierzony liczbą łóżek na 100 osób Powiadają, że źródła zastane są obiektywne – tzn. rejestrują pewne fakty, cechy, zdolności, wyjątkowo mogą rejestrować stany psychiczne – np. wyniki wyborów. Na podstawie danych faktualnych możemy wnioskować o stanach subiektywnych; jednak może to być jedynie wnioskowanie uprawdopodobniające. TRZY POZIOMY INTERPRETACJI ŹRÓDEŁ ZASTANYCH
treści przekazane explicite
treści przemilczane
treści wynikające z formy przekazu TREŚCI PRZEKAZYWANE EXPLICITE Polega jedynie na rejestracji informacji zawartych w źródłach. Z tych informacji możemy dokonywać interpretacji pewnych zjawisk, których informacje te dotyczą. Często też chcemy uruchamiać wnioskowania wskaźnikowe  zbieranie odpowiednich danych - np. badania J. Bielickiego nad wzrostem liczby poborowych – wnioski dotyczą tutaj rozwarstwienia społecznego. TREŚCI PRZEMILCZANE Mogą one być źródłami do wnioskowania o zjawiskach społecznych w źródłach, w których o tych zjawiskach powinna być mowa (założenie badania); są wskaźnikiem (w sytuacji braku danych), że jakieś zjawiska w rzeczywistości nie zaszły; wnioskujemy wówczas z przemilczenia (jest to sensowne, jeśli założenie jest prawdziwe); W węższym sensie: w sytuacji świadomego powstrzymywania się od pewnych wypowiedzi można wnioskować o powodach tego przemilczenia; o zjawiskach które powodują to milczenie – np. badanie mechanizmu wypierania. TREŚCI WYNIKAJĄCE Z FORMY PRZEKAZU Najogólniej rzecz ujmując, chodzi tu o język – „papier” na którym zapisane są informacje. Papier posiada swoją fakturę, kolor, jakości zmysłowe (forma). Każdemu aspektowi formalnemu można nadać określoną interpretację; potwierdzają one wnioskowania z treści; WYKORZYSTANIE ŹRÓDEŁ
Dane traktowane jako źródło do formowania problemów i hipotez – np. badania Lazarsfelda z okresu Wielkiego Kryzysu: bezrobocie;
Wykorzystanie danych zastanych do opisu zjawisk historycznych – np. badania nad studentami UJ i ich pochodzeniem;
Wykorzystanie dla opisu pewnych procesów społecznych; proces społeczny rozumie się tutaj jako zmianę wartości jakiejś zmiennej w danym okresie – np. zmiana trendu;
Sprawdzanie hipotez o zależnościach między zmiennymi.
Opis normatywnych ram życia społecznego; Socjologowie, niestety, bardzo rzadko korzystają z tych materiałów; OGRANICZENIA I TRUDNOŚCI W KORZYSTANIU Z DANYCH ZASTANYCH
brak istotnych danych zastanych – statystyka państwowa słabo ujmuje ważne dla socjologa aspekty życia społecznego;
socjologowie mają niewielką wiedzę odnośnie tego, co zawarte jest w materiałach zastanych, a czego w nich nie ma;
instytucje, urzędy itp. dysponują materiałami, ale opatrują je klauzulami; dostęp do nich jest zatem znacznie utrudniony;
wiele z tych materiałów produkowanych jest przez urzędy i ma urzędowy charakter kategoryzacji; kategorie te nie muszą być zgodne z kategoriami w których socjologowie formułują swoje problemy badawcze; czasami ten problem daje się rozwiązać poprzez wtórną kategoryzację;
na ogół nie są znane dla socjologów okoliczności powstania, zapisu materiałów;
dane zastane mają selektywny charakter (mogą one być niereprezentatywne); nie każda jednostka ma jednakową szansę uwzględnienia w danych i nie wszystkie dane mają jednakową szansę przetrwania, przechowania; AUTENTYCZNOŚĆ I WIARYGODNOŚĆ ŹRÓDEŁ ZASTANYCH (zbieżność badań socjologicznych i historycznych) W badaniach historycznych wyróżnia się:
krytykę zewnętrzną źródeł – polega to na badaniu ich autentyczności;
krytykę wewnętrzną źródeł – polegającą na badaniu wiarygodności; stosowaną w odniesieniu do źródeł opisowych; • Na szczególną uwagę zasługuje tutaj koncepcja wiarygodności informatora Jerzego Giedymina. Można ją traktować jako eksplikację sposobów postępowania naukowców przeprowadzających wewnętrzną krytykę źródeł; • Giedymin mówi o dwóch wiarygodnościach informatora: a) wiarygodność typu W1 - wiarygodny jest ten informator, który dostarcza dużo wiadomości z jednej dziedziny. Przyjmuje się tu założenie że, jeśli to wiadomo na podstawie innych źródeł, jego opisy okazały się prawdziwe, to i w pozostałych sprawach traktuje się go jako informatora wiarygodnego; b) wiarygodność typu W2 – wiarygodność informatora ocenia się biorąc pod uwagę to, czy miał on bezpośredni dostęp do informacji; czy chciał je przekazać rzetelnie; jakie mogły działać czynniki działające na niekorzyść tej rzetelności