Bohaterką średniowiecznego wiersza Lament świętokrzyski jest Maryja, matka Jezusa Chrystusa, Syna Bożego. Ukazana została w momencie, gdy stoi pod krzyżem, na którym cierpi jej syn, zbawiciel świata. Kobieta żali się zgromadzonym osobom, jak bardzo czuje się nieszczęśliwa. Zwraca się po kolei do ludzi, Jezusa, anioła Gabriela i innych matek, aby ukazać bezmiar swojego bólu, cierpienia i poczucia niesprawiedliwości. Autor szczegółowo opisuje mękę Chrystusa – używa obrazowych, wręcz dosadnych sformułowań: „krwawe narodzenie”, „męczy i bije”, „krew spływa”, podkreślających boleść zarówno matki, jak i jej syna. Maryja wini anioła Gabriela za to, że na emocje, których doznaje, nie była przygotowana. Posłaniec zwiastował jej przecież wielką radość – nazwał ją matką Boga, oznajmił, że urodzi zbawiciela, a zamiast spodziewanego szczęścia życie doświadczyło ją bólem i rozpaczą. Matka Boska nie skupia się wyłącznie na sobie, zwraca się również do innych kobiet, starając się uchronić je przed podobnym losem. Strata ukochanego dziecka wywołuje bowiem ogromny ból u każdej matki.