Wielkopolska

Generał Dezydery Chłapowski, nazywany ojcem nowoczesnego polskiego rolnictwa, w książce “O rolnictwie” pisał w 1835 roku, że „kraj nasz płaski jest i pozbawiony pięknych widoków”. Ten wlaściciel majątku w Turwi w Wielkopolsce, zachęcał jednocześnie, by ten krajobraz zmieniać „ozdabiając go roślinnością”. I sam te zalecenia znakomicie wprowadzał w życie. Trudno się jednak zgodzić z generałem, iż wielkopolski krajobraz jest „pozbawiony pięknych widoków”. Bo choć to krajobraz nizinny, to przecież jednak nie monotonny. Urozmaicają go rzeki, naturalne jeziora polodowcowe, morenowe wzgórza, a także ogromne obszary lasów, zajmujące jedną czwartą powierzchni regionu. Trzeba tylko umieć patrzeć. I pamiętać, że o charakterze krajobrazu w największym stopniu decydują ukształtowanie powierzchni oraz formy użytkowego zagospodarowania terenu. Współczesną Wielkopolskę wyrzeźbił lodowiec, który na te ziemie po raz pierwszy nasunął się około miliona lat temu. Największy wpływ miało jednak ostatnie, trzecie zlodowacenie, którego koniec datuje się na 10-12 tysięcy lat temu. To jego zasięg podzielił Wielkopolskę na dwa odmienne krajobrazowo regiony. Północ urozmaicają morenowe wzgórza i polodowcowe rynny wypełnione wodą czyli jeziora. Nie ma ich na południu, gdzie ostatni lodowiec już nie dotarł. Tu tereny są bardziej rozległe, płaskie, pozbawione naturalnych jezior i lasów. Lodowcowi zawdzięczają swoje ukształtowanie także największe doliny w regionie. Topniejące wody lądolodu, zgodnie z niewielkim spadkiem podłoża, płynęły ku zachodowi rzeźbiąc Pradolinę Noteci – Dolnej Warty (wchodzącej w skład wielkiej Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej) oraz Pradolinę Środkowej Warty – Obry (wchodzącej w skład wielkiej Pradoliny Warszawsko-Berlińskiej). W Wielkopolsce występują dwa typy krajobrazu naturalnego: równinny i falisty krajobraz nizinny oraz krajobraz dolin i obniżeń.Według podziału fizyczno-geograficznego Polski (układ dziesiętny opracowany przez prof. Jerzego Kondrackiego) Wielkopolska leży na Niżu Środkowoeuropejskim i wchodzi w obszar dwóch podprowincji: Pojezierzy Południowobałtyckich i leżących na południe od ich granicy Nizin Środkowopolskich. Te podprowincje dzielą się z kolei na różniące się krajobrazowo makroregiony. W skład Pojezierz Południowobałtyckich na terenie Wielkopolski wchodzą następujące makroregiony:

1. Pojezierze Południowopomorskie obejmuje północną część Wielkopolski. Tutejszy krajobraz zdominowany jest przez lasy i śródleśne jeziora na piaszczystych terenach zlewni Gwdy i Łobżonki. Zalesieniom ulegają coraz nowe połacie słabszej ziemi, wyłączane z upraw. Tylko lepsze gleby wykorzystywane są do celów rolniczych. Dla tej części Wielkopolski charakterystyczne są wielkoobszarowe gospodarstwa rolne, co jest konsekwencją przejęcia przez państwo po II wojnie światowej gruntów poniemieckich.
2. Krajobraz Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej to szerokie, płaskie dna dolin Warty i Noteci (wielkopolski odcinek tej Pradoliny to Pradolina Noteci – Dolnej Warty) pokryte terenami zielonymi, w dużej części nie wykorzystywanymi. Międzyrzecze Warty i Noteci to z kolei porośnięte borami sosnowymi wydmy, których wysokość sięga 40 m. To najrzadziej zaludniony rejon Wielkopolski.
3. Pojezierze Wielkopolskie (obejmujące na terenie województwa Pojezierze Poznańskie, Poznański Przełom Warty, Pojezierze Chodzieskie, Pojezierze Gnieźnieńskie i Równinę Wrzesińską) rozciąga się między doliną Górnej Noteci a doliną Dolnej Obry. To przeważnie płaski lub lekko falisty krajobraz rolniczy, ale nie brak mu atrakcyjnych przyrodniczo i widokowo terenów, które w większości objęte są ochroną jako parki krajobrazowe. To także rejon bogaty w jeziora, których jest tu ponad 1000. Piaszczyste tereny między Wartą i Notecią porasta największy kompleks leśny w Wielkopolsce i jeden z największych w Polsce – Puszcza Notecka. Jej lasy ciągną się ponad 100-kilometrowym pasem o szerokości dochodzącej miejscami do 24 km, zajmując obszar około 1350 kilometrów kwadratowych. Centralną część makroregionu obejmuje aglomeracja Poznania, która wciąż rozrasta się wzdłuz dróg wylotowych z miasta. Znacząco na zmiany krajobrazu w tym rejenie wpływa też biegnąca równoleżnikowo autostrada A2. Przy jej węzłach ciągle powstają nowe inwestycje, zwłaszcza usługowe.
4. Wielkopolski odcinek Pradoliny Warszawsko-Berlińskiej (Pradolina Środkowej Warty – Obry) to szeroka terasa zalewowa, która na niektórych odcinkach została sztucznie zwężona wałami przeciwpowodziowymi. Obwałowań nie wykonano w okolicach Konina i Kotliny Pyzdrskiej. I właśnie w tym rejonie, między Pyzdrami i Goliną , w okresie wiosennych i letnich wezbrań rozlewiska Warty obejmują całe dno doliny, łagodząc największe przepływy w dalszym biegu rzeki oraz zasilając wody podziemne. Okresowo zalewane łąki przeważają w krajobrazie rozciągającym się pomiędzy wałami.
5. Pojezierze Leszczyńskie to najmniejszy makroregion Wielkopolski, będący jednocześnie najdalej na południe wysuniętym zespołem jezior polodowcowych w Europie. To słabo zalesiony teren, któremu charakter nadaje intensywnie rozwijane tu rolnictwo. W krajobrazie przeważają tereny rolnicze i jeziora. W większości tutejsze jeziora są trudno dostępne, bowiem ich brzegi porasta bujna roślinność, której rozwój jest wynikiem dopływu zanieczyszczeń rolniczych.
   W skład Nizin Środkowopolskich na terenie Wielkopolski wchodzą następujące makroregiony:
6. Krajobraz Niziny Południowowielkopolskiej ukształtował się poza zasięgiem ostatniego zlodowacenia i w związku z tym jest odmienny od tego, który dominuje na wielkopolskich ziemiach rozciągających się na pólnoc od niego. Nizina ta to obszar rozległy, przyrodniczo mało zróżnicowany i pozbawiony jezior. Jego monotonną rzeźbę terenu urozmaicają jedynie doliny rzeczne Warty, Prosny, Lutyni i Orli. Dominuje bezleśny krajobraz rolniczy, a lasy można tu spotkać na zachód od Prosny - kompleks Lasów Rychtalskich.
7. Fragmenty południowej Wielkopolski leżą na terenie Obniżenia Milicko-Głogowskiego. Ten kawałek wielkopolskiej ziemi zajmuje część Kotliny Milickiej i Kotliny Żmigrodzkiej, których oś stanowi dolina Baryczy (w województwie wielkopolskim leży tylko 17.000 spośród 87.040 ha Parku Krajobrazowego Dolina Baryczy – reszta w dolnośląskim).
   Łąkowo-stawowy krajobraz kotlin wykształcił się już w średniowieczu. Tutejszy krajobraz tworzą płaskie tereny wzdłuż koryta rzeki, pagórkowe na obrzeżach doliny, rozległe i różnorodne gatunkowo lasy, ogromne stawy rybne zakładane już w XIV wieku oraz pola i łąki rozciągające się wzdłuż Baryczy i jej dopływów. To bardzo urozmaicony krajobrazowo teren będący ostoją ptaków wodnych.
8. Wał Trzebnicki jest najdalej na południe wysuniętym makroregionem, którego wschodnia część leży w granicach historycznej Wielkopolski. Wielkopolską część Wału Trzebnickiego tworzą Wzgórza Ostrzeszowskle, na terenie których leży najwyższe wzniesienie Wielkopolski - Kobyla Góra (284 m n.p.m.). Cały ten teren ma charakter wzgórzowy, a najwyższe wzniesienia sięgają nawet 200-250 m. Dominuje krajobraz leśno-rolny, choć lasy nie stanowią tu zwartych kompleksów. Występowanie tu dość licznych buczyn z jodłą i świerkiem czyni tutejsze lasy podobnymi do lasów wyżynnych.Choć jedną czwartą obszaru Wielkopolski pokrywają lasy, to jednak w regionie dominuje krajobraz rolniczy. Tereny rolnicze zajmują aż 63,7% jego powierzchni, przy czym grunty orne to 52,6%, a łąki i pastwiska zaledwie 10,4% . Na kształt rolniczego krajobrazu wpływa struktura i wielkość pól. Dominujące gospodarstwa rodzinne (80%), głównie o powierzchni od od kilkunastu (południowa i wschodnia Wielkopolska) do kilkudziesięciu hektarów (na północy) są często poszatkowane na mniejsze pola, poprzedzielane drogami i rowami, przy których rosną urozmaicające krajobraz drzewa i krzewy. Natomiast wielkoobszarowe gospodarstwa to zwarte kompleksy, w których jedno pole często obejmuje obszar powyżej 100 ha. Takie podziały mają swoje historyczne uwarunkowania. Większe są gospodarstwa w centralnej i południowej Wielkopolsce, której ziemie wchodziły w skład zaboru pruskiego. To wynik obowiązującego tam zakazu podziału gospodarstw, zwłaszcza w drodze spadku. Tereny na wschód od linii Strzałkowo- Skalmierzyce, które były pod zaborem rosyjskim, są rozdrobnione, bo tu podziały spadkowe gospodarstw były dopuszczalne. Wielkoobszarowe gospodarstwa na północy regionu, w których wielkość pojedynczych pól przekracza nawet 100 ha, to z kolei rezultat przejęcia terenów poniemieckich po II wojnie światowej. W zdecydowanej większości przekształcone zostały po wojnie w państwowe gospodarstwa rolne. O krajobrazie w znacznej mierze decyduje osadnictwo. Wielkopolska wieś jest zwarta i składa się zazwyczaj z kilkunastu do kilkudziesięciu zagród rodzinnych. Rzadko w tym regionie można spotkać pojedyncze zagrody położone wśród pól. Krajobraz wiejskiego osadnictwa zmienia się w ciągu ostatnich 20 lat przystosowywaniem wielu zagród od celów rekreacyjnych. Szczególnie widoczne jest to w regionach obfitujących w lasy i jeziora, o urozmaiconej rzeźbie terenu. Natomiast w pobliżu miast, rolniczy krajobraz szybko się urbanizuje - wzdłuż dróg powstają osiedla domów jednorodzinnych. Wielkopolska to region pokryty gęstą siecią miast – jest ich tu 135. Dominująca jest stolica województwa Poznań, ale ważną rolę odgrywają też duże ośrodki regionalne – Gniezno, Kalisz, Konin, Leszno, Ostrów Wielkopolski i Piła.