Odpowiedzialność może podjąć tylko ten, kto jest świadomy, kto rozumie, co to jest odpowiedzialność .

Roman Ingarden - (ur. 5 lutego 1893 w Krakowie, zm. 14 czerwca 1970 w Krakowie), polski filozof, profesor Uniwersytetu Lwowskiego (1925-1944), po wojnie toruńskiego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (1945-1946) i Uniwersytetu Jagiellońskiego (1946-1950 i 1956-1963)

Pośród różnorodnych stanowisk teoretycznych dotyczących kategorii odpowiedzialności zwraca uwagę jej wymiar ontyczny, czyli bytowy, odnoszący się do bytu, w jakiś sposób związany z bytem oraz integracyjny. Występuje ona zawsze w konkretnym odniesieniu i dotyczy różnych sfer rzeczywistości, stad nie dziwi fakt, iż występuje taka wielość pojmowania odpowiedzialności. Myślę, że najbardziej trafne jest ujęcie odpowiedzialności według Romana Ingardena. Podjął on próbę filozoficznej analizy pojęcia odpowiedzialności z perspektywy fenomenologicznej (Fenomenologia zaakcentowała indywidualne, subiektywne postrzeganie konkretnej sytuacji społecznej przez każdą jednostkę jako predyktor jej zachowania). Ingarden pisze, że odpowiedzialność może występować w czterech sytuacjach (4 typy doświadczeń):

1. ktoś ponosi odpowiedzialność za coś, czyli jest za coś odpowiedzialny Ponoszenie odpowiedzialności (bycie odpowiedzialnym) jest stanem faktycznym, znoszonym pasywnie przez sprawcę, który albo jest winny – jeśli w wyniku jego działania powstał negatywnie wartościowy stan faktyczny, albo też – jeśli wartość była pozytywna – zdobywa zasługę. Dokonane działanie i jego wynik wchodzą w rachubę przy powstaniu określonej odpowiedzialności sprawcy dopiero wtedy, gdy są nosicielami jakiejś pozytywnej albo negatywnej wartości. W przypadku pierwszym – przed sprawcą staje żądanie usunięcia wyrządzonych szkód, dania odszkodowania i wymazania negatywnej wartości. To, za co sprawca jest odpowiedzialny, jest dwojakiego rodzaju: „jest to jakieś zachowanie się lub to co ono wywołuje, a zwłaszcza realizuje, tzn. jego wynik”. Sprawca jest odpowiedzialny za spełniony przez siebie czyn i jego wynik wtedy i tylko wtedy, gdy jest to jego własny czyn. Także odpowiedzialność wspólnoty jest w pewnym sensie podzielona na poszczególnych jej członków, którzy „w swoim własnym zakresie są tylko „współodpowiedzialni”. Kiedy wszystko jest wymuszone i w niczym nie przyzwolone, wtedy to zachowanie człowieka nie jest jego własnym czynem. Tam gdzie wszystko jest wymuszone znika też odpowiedzialność danego człowieka.

2. ktoś podejmuje odpowiedzialność za coś Podejmowanie odpowiedzialności (branie jej na siebie) jest aktem psychicznym, polegającym na uznaniu obciążenia siebie samego przez swój czyn. Prowadzi to do gotowości wewnętrznej do spełnienia wymagań wynikających z odpowiedzialności (podjęcia kroków wiodących do odciążenia sprawcy).

3. ktoś jest za coś pociągany do odpowiedzialności Pociąganie do odpowiedzialności jest aktem mającym swoje źródło poza sprawcą, ale skierowanym na niego i mającym na celu wywołanie w nim określonych zmian.

4. ktoś działa odpowiedzialnie Odpowiedzialne działanie to takie, które podejmowane jest przez sprawcę świadomego zarówno wartości motywów, które skłaniają go do czynu, jak i związku podejmowanego działania z wartością negatywną lub pozytywną jego następstw. Sprawca działa nie na ślepo, lecz z uwzględnieniem wartości, które poprzez jego działanie zostaną zrealizowane. Ingarden obrazuje ów stan, mówiąc o utrzymującym się spojrzeniu działającego – spojrzeniu na realizujących się lub unicestwiających podczas jego działania wartościach .

   Między tymi sytuacjami występują pewne związki sensowe. „Można być odpowiedzialnym, a nie zostać pociągniętym do odpowiedzialności i również nie podjąć jej (odpowiedzialności). I odwrotnie, można być za coś pociągniętym do odpowiedzialności, nie będąc za to faktycznie odpowiedzialnym. Można też faktycznie brać za coś odpowiedzialność, przy czym nie jest się rzeczywiście za to odpowiedzialnym. Skoro jest się za coś odpowiedzialnym, powinno się również wziąć za to odpowiedzialność i zostać pociągniętym do odpowiedzialności” .

Drugim fundamentem odpowiedzialności jest ścisła identyczność (tożsamość) działającego podmiotu. Musi ona być zakorzeniona w istocie i strukturze osoby ludzkiej. Ingarden wyraża pogląd, że osoba jest realnym, trwającym w czasie i przestrzeni podmiotem i równocześnie cielesnym przedmiotem, który ma specjalna, charakterystyczną formę. Umożliwia mu działanie w świecie realnym i specyficzne sposoby postępowania przy ponoszeniu i podejmowaniu odpowiedzialności.

Trzecią podstawą odpowiedzialności w koncepcji R. Ingardena jest pewien rys osobowości jednostki – jej wolność. Człowiek musi być wolny w swoich decyzjach i czynach. Filozof analizuje różne koncepcje człowieka i dochodzi do wniosku, że odpowiedzialny może być tylko człowiek rozumiany jako względnie izolowany system, zbudowany z wielu podsystemów, który ma możliwość realizacji własnych, niezależnych od świata zewnętrznego, działań. Odpowiedzialność jest przyczynowo uwarunkowana w samym człowieku. Chociaż jednostka podlega determinizmowi otoczenia, to jednak znajduje wewnętrzną silę samookreślenia się. Człowiek jest zarazem istota cielesna i duchowa, egoistyczna i świadoma swych ograniczeń. Wszystkie te warstwy odbijają się w jego zachowaniach. W rzeczywistości występują podsystemy o różnym stopniu wolności. Nie istnieje czysty determinizm, bo inaczej nie byłoby można mówić o odpowiedzialności. Człowiek jest tylko do pewnego stopnia poddany determinizmowi, stad może w pewnych warunkach działać odpowiedzialnie.

Czwartym warunkiem odpowiedzialności jest czasowość. Warunek ten dotyczy sprawcy czynu, który po jego dokonaniu nadal pozostaje odpowiedzialny. Oznacza to, że odpowiedzialność trwa w jakimś czasie, nadal, że ze względu na związek odpowiedzialności z wartościami istnieje pewna waga (znaczenie) tych wartości w świadomości społecznej. Trwają one zatem równie" w czasie. Działania ludzkie wynikają z dwóch przesłanek: z przyczynowego istnienia świata, zakładającego czasowa strukturę, w której jednostka musi się dookreślić, i z własnej woli. R. Ingarden podjął próbę określenia znaczenia czasu w procesie podejmowania odpowiedzialności. Przyjął on realistyczna koncepcje czasu do wyjaśnienia fenomenu odpowiedzialności. Według tej koncepcji można mówić o trzech formach istnienia czasu: dotyczących tego, co przeszłe; tego, co się realizuje w jakiś „teraz”; tego, co przyszłe.

Podsumowując „odpowiedzialność” odnosi się zarówno do rzeczy, procesów, jak i do wartości. Jednostka, która realizuje albo unicestwia wartości (a wiec są one określone w czasie), ponosi za swoje czyny odpowiedzialność. Wartości same w sobie nie maja struktury czasowej, ale odnosi się je zawsze do działań ludzkich, które trwają w czasie.

O odpowiedzialności można zatem mówić wówczas, gdy spełnione zostaną cztery warunki:

1. podmiot ma możliwość dokonania wyboru wartości spośród wartości pozytywnych i negatywnych ontycznie powiązanych,
2. podmiot musi być identyczny z sobą, to znaczy w każdym działaniu odnajdywać osobową tożsamość
3. człowiek musi być odpowiedzialny tylko za takie czyny, które wypływają z jego wolnej woli – on jest podmiotem tego działania,
4. działania ludzkie, za które ponosi się odpowiedzialność, usytuowane są w czasie i tylko poprzez czasowość można je określić . Reasumując, zatem – odpowiedzialność ujawniająca różne konteksty i sensy nigdy nie zapomina o tym, że najistotniejszym jej elementem jest człowiek. To on jako podmiot odpowiedzialności jest źródłem oceny moralnej własnych czynów, wypowiedzi, zachowań oraz uczestnikiem sytuacji i zdarzeń, w których uczestniczą też inne osoby . Postrzegając człowieka jako kreatora odpowiedzialności, wymaga się od jednostki świadomego i przemyślanego działania, zdolności przewidywania skutków swego działania oraz działania innych ludzi. Człowiek jako istota zdolna do odpowiedzialności potrafi kontrolować zachowania w różnych sytuacjach i etapach życia. Tworzy on system wartości integralnie wtopiony w uniwersalny kanon moralny grupy i społeczeństwa, ale również ma zawsze możliwość wyboru i wolna wole. Ów człowiek buduje swoja podmiotowość i tożsamość, ustawicznie wzbogaca system wartości raz potrafi radzić sobie z różnorodnymi kryzysami. Wykorzystuje wtedy nade wszystko własne siły, często głęboko skrywane, może dotychczas nieuświadomione. Człowiek zdolny do odpowiedzialności stale siebie poznaje, a wynikiem tego procesu są osobiste plany życiowe: krótko- i długoterminowe, marzenia oraz system wewnętrznej kontroli nad emocjami i impulsami. Zna swoje wady, ale też potrafi wskazać walory i zdolności osobiste. Jest to człowiek obdarzony empatia oraz inteligencja emocjonalna, która bardzo pomaga każdemu w życiu. Znamienną cechą człowieka odpowiedzialnego jest zdolność do kontroli swojego zachowania wobec samego siebie i innych ludzi, a także kontroli własnych myśli i schematów poznawczych.

Istotne jest, aby człowiek zdolny do odpowiedzialności potrafił świadomie budować autorski system wartości w sposób zintegrowany z ogólnie uznawanym systemem moralnym społeczeństwa. Musi on umieć dokonywać hierarchizacji wartości według kategorii obiektywnych i subiektywnych. Taka osoba świadomie dokonuje wyborów biorąc pod uwagę siebie i otaczających ludzi.

Zaprezentowane wyżej znamienne cechy człowieka zdolnego do odpowiedzialnego działania, tzw. odpowiedzialności jednostkowej, są integralna częścią odpowiedzialności rozumianej w sensie szerokim. Jest to odpowiedzialność społeczna za innych ludzi, za ich losy, za cały otaczający świat. Można tak pojmowana odpowiedzialność nazwać zintegrowana, ponieważ w jej skład wchodzi zarówno odpowiedzialność jednostki, jak też i odpowiedzialność zbiorowa.

Omawianej powyżej odpowiedzialności jednostkowej człowiek uczy się przez całe życie, niezależnie od fazy życia. Rzecz jasna, ów proces najbardziej intensywnie następuje w okresie dzieciństwa i młodości. Głównymi kreatorami w tymże procesie są rodzice .