Tematem, który chciałabym dziś przedstawić jest motyw śmierci w literaturze i sztuce. Od wieków każdego zastanawiało, ciekawiło a zarazem przerażało pytanie ‘czym jest śmierć?’. Tradycyjną definicją śmierci jest moment ustania wszelkich czynności oddechowych i krążenia, czyli ostateczne zatrzymanie funkcji życiowych człowieka. Medycznie rzecz ujmując śmierć człowieka jako jednostki zintegrowanej stanowi definitywne i nieodwracalne ustanie krążenia i czynności mózgu. Kolejny punkt widzenia śmierci mogą nam ukazać teolodzy. Dla chrześcijanina jest to moment, w którym nieśmiertelna dusza opuszcza swą cielesną powłokę, natomiast osoba wyznająca hinduizm odpowie, że jest to przejście z jednego stanu bytu do drugiego. Niezależnie od wyznawanej religii, czy wykonywanego zawodu, śmierć jest tematem dotykającym nas wszystkich, naszych osobistych uczuć i lęków. Dla ludzi śmierć jest nieznanym, tajemnicą, której nie przenikniemy, dopóki nie przekroczymy jej wrót, dopóki nasza ziemska wędrówka nie dobiegnie końca. Z pewnością ta niewiedza jest źródłem strachu, który przenika na wskroś naszą kulturę. Jest to strach przed ostatecznością, przed samym momentem śmierci, jak i przed tym, co nas po niej czeka. Nic zatem dziwnego, że lęk idący w parze z fascynacją spowodował tak silną obecność śmierci w kulturze, co za tym idzie w literaturze i sztuce. Motyw śmierci w literaturze i sztuce przewijał się poprzez wszystkie epoki literackie, a jej obraz i znaczenie ewoluowały wraz z rozwojem szeroko rozumianej kultury. Epoką, która ze śmierci uczyniła jedną z głównych bohaterek, darząc ją ogromną fascynacją, graniczącą z obsesją, było średniowiecze. Trudno mówić o średniowieczu unikając tematu śmierci, ponieważ jest to epoka o wielkiej umieralności, która była wynikiem licznych epidemii, wojen, a także głodu. Świadomość bliskości śmierci, jej nieuchronności, motywowała do przeżycia i kierowania własnym życiem tak, aby zasłużyć na nagrodę życia wiecznego. Popularnym hasłem wielu pisarzy stało się memento Mori, to znaczy pamiętaj o śmierci. Akcentowało ono przelotność, przejściowość i kruchość egzystencji oraz ziemską niestałość i bezradność wobec wszechwładzy Wielkiej Śmierci. Średniowieczne wyobrażenie śmierci ukazane zostało przez anonimowego autora w „Rozmowie mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. Utwór ten możemy zaliczyć do najcenniejszych zabytków polskiej literatury średniowiecznej. Nieznany autor wzorował się na XIV wiecznym tekście łacińskim pisanym prozą, jednak powstały utwór znacznie przewyższył pierwowzór. Stworzył on najdłuższy ze znanych średniowiecznych wierszy polskich, 500 wersowy dialog. W oryginale akcent pada na nauki moralne, tak w polskiej przeróbce, zupełnie samodzielnej i górującej nad oryginałem inwencją poetycką, na czoło wysuwają się ustępy satyryczne adresowane do przedstawicieli różnych stanów i zawodów. Jak sam tytuł wskazuje, utwór napisany jest w formie dialogu, toczącego się między mistrzem Polikarpem a Śmiercią. Wiersz rozpoczyna apostrofa do Boga, w której autor prosi Go o pomoc, a także zwraca się do czytelnika, czy też widza z prośbą o wysłuchanie. Dalsza część utworu przedstawia cielesny, biologiczny aspekt śmierci. Ukazanie jej fizycznej postaci budzi grozę, lęk i obrzydzenie. Śmierć została pokazana jako rozkładające się nagie zwłoki kobiety. Takie upostaciowienie było odejściem od konwencji symbolizowania śmierci przez szkielet ludzki. Cały opis wyglądu śmierci służy wytworzeniu dość jednoznacznego nastawienia do jej postaci. Czytelnicy mają wyobrazić sobie odstraszającą maszkarę, będąca chodzącym trupem w początkowym stanie rozkładu, tak że można rozróżnić cechy płciowe czy nawet barwę cery , która jest żółta. Kolejną częścią Rozmowy mistrza Polikarpa ze Śmiercią są pytania zadawane przez Mistrza. Jest to człowiek wykształcony, który boi się Śmierci, tym samym chciałby jej uniknąć. Prosi Boga, by pozwolił mu poznać Śmierć jeszcze za życia, jednak gdy ona do niego przychodzi, paraliżuje go strach. Miejscem spotkania tej dwójki bohaterów jest kościół. Mistrz Polikarp zadaje naiwne pytania i oczekuje odpowiedzi. Chce poznać pochodzenie swej rozmówczyni, dowiedzieć się dlaczego jest tak zaciekła wobec ludzi, a także czy można ją przekupić. Nieumiejętnie prowadzona rozmowa irytuje Śmierć. W swych odpowiedziach, które stanowią główny temat utworu, ukazuje ona swą wszechwładność. W pewien sposób stara się wzbudzić w Polikarpie grozę i strach. Jej ręka dotyka wszystkich, bez względu na płeć, pochodzenie czy stan majątku. Jej taniec zamienia się w korowód, w skład którego wchodzą młodzi i starzy, bogaci i ubodzy, duchowni i ludzie świeccy. Opisuje życie karczmarzy oszukujących przy nalewaniu piwa, plebańców pogrążonych w nałogu pijaństwa, sędziów biorących łapówki. Najdłuższy jest opis mnichów, podzielonych na dobrych, którzy umierają, ale bez lęku, oraz złych, którzy za życia uciekają z klasztorów i wiodą rozpustne życie. W Rozmowie mistrza Polikarpa ze Śmiercią przewija się popularny wówczas motyw vanitas. Mówi on o marności życia na ziemi i traktuje je jako drogę wiodącą do śmierci, która jest dla wszystkich przejściem do wieczności. Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią obfituje w wiele związków stylistycznych i językowych. W naturalistycznym opisie Śmierci pojawia się wiele epitetów i obrazów. Natomiast wypowiedzi samej bohaterki pozwalają nam poznać szerzej dziedziny i sposoby jej działalności. Uwagę odbiorcy przyciąga także ironiczny, nieco humorystyczny i nie do końca pasujący ze średniowiecznymi wyobrażeniami sposób wypowiedzi śmierci. W utworze mamy do czynienia z egalitaryzmem, czyli zrównaniem ludzkości wobec śmierci, oraz z groteską, czyli połączeniem w sztuce śmiechu i przerażenia, komizmu i tragizmu, stylu wysokiego i niskiego. Głównym motywem w Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią jest motyw ‘dance macabre’- taniec śmierci. Szkielet prowadzący makabryczny korowód przedstawicieli różnych stanów i ras, a alegoryczność tego zjawiska miała uzmysłowić ludziom wzajemną równość w godzinie zakończenia życia, wywołać lęk i smutek. Odrażający obraz śmierci spełniał także funkcje parenetyczne, czyli pouczenie i ostrzeżenie, więc zachęcał ludzi do bogobojnego życia i przestrzegał przed grzechem.