Śmierć, cichy towarzysz każdego człowieka, z którym wszystkim nam przyjdzie kiedyś zatańczyć. Nic więc dziwnego, że zajmuje istotne miejsce w naszej egzystencji jak i w literaturze każdej z epok. Już będąc dzieckiem słowo śmierć robiło na nas duże wrażenie, choć nie do końca pojmowaliśmy jego znaczenie. I tak spotykając się ze śmiercią innych ludzi, posiadliśmy świadomość nieuchronności własnej. Mimo upływu setek lat człowiek pozostaje wobec śmierci tak samo bezradny - toteż problem ów pozostaje stale aktualny, mimo zmieniających się warunków życia, wierzeń religijnych i kierunków filozoficznych. Z tematyką śmierci w utworach spotykamy się już w starożytności, jednak to właśnie wieki średnie rozwinęły go, w obliczu epidemii i długotrwałych, wyniszczających wojen. Prezentację chciałbym rozpocząć od Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, jest to dość sztampowy wybór, ale świetnie wprowadzi nas do tematu.

Rozmowę Mistrza Polikarpa ze Śmiercią z pewnością możemy zaliczyć do najcenniejszych zabytków polskiej literatury średniowiecznej. Nieznany autor wykazał się wielkimi zdolnościami doskonale parafrazując XIV wieczny tekst łaciński pisany prozą, w taki sposób, że powstały utwór znacznie przewyższa pierwowzór. Stworzył najdłuższy ze znanych średniowiecznych wierszy polskich, 500 wersowy dialog. Rozmowę Mistrza Polikarpa ze Śmiercią rozpoczyna apostrofa do Boga, w której autor prosi Go o pomoc, a także zwraca się do czytelnika, bądź widza z prośbą o wysłuchanie. Dalszą część utworu możemy podzielić na trzy części. Pierwsza poświęcona jest biologizmowi głównej bohaterki utworu – Śmierci. Ukazana jest ona w sposób odrażający, budzący lęk i przerażenie. Objawia się Polikarpowi jako nagi kobiecy rozkładający się trup. Reszta ciała Śmierci opisana jest mniej dokładnie, Wiemy, że była ona nagą kobietą, więc nie mogła być szkieletem, gdyż można rozróżnić cechy płciowe. Była także Chuda, blada żołte lice (…), czyli musiała posiadać skórę w niezbyt zaawansowanym stopniu rozkładu skoro autor precyzyjnie określił jej barwę. Kolejną częścią Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią są pytania zadawane przez Mistrza.

Miejscem spotkania dwójki bohaterów jest kościół. Na widok Śmierci, Polikarpa paraliżuje strach, nie potrafi prowadzić inteligentnej rozmowy, zadaje dość naiwne pytania i oczekuje na nie odpowiedzi. Chce poznać pochodzenie swej rozmówczyni, dowiedzieć się dlaczego jest ona tak bardzo zaciekła wobec ludzi a także czy można ją w jakikolwiek sposób przekupić i czy on sam może coś zrobić by jej uniknąć. Nieumiejętność prowadzenia rozmowy i naiwne pytania irytują Śmierć. W swych odpowiedziach, które stanowią główny temat utworu, ukazuje ona swą wszechwładność. W pewien sposób stara się wzbudzić w Polikarpie grozę i strach, dlatego swą władzę przedstawia w subiektywnym, korzystnym dla siebie świetle. Jej ręka dotyka wszystkich, bez względu na płeć, pochodzenie czy stan majątku. Jej taniec zamienia się w korowód, w skład którego wchodzą młodzi i starzy, bogaci (kupcy, tłuste panie) i ubodzy (żebracy), duchowni (kardynałowie, biskupi) i ludzie świeccy. Oprócz tego jednak jej wypowiedzi można też traktować jako satyryczny i wyolbrzymiony obraz ówczesnego społeczeństwa. Opisuje życie karczmarzy oszukujących przy nalewaniu piwa, plebańców pogrążonych w nałogu pijaństwa, sędziów biorących łapówki. Najdłuższy jest opis mnichów, podzielonych na dobrych, którzy umierają, ale bez lęku, oraz złych, którzy za życia uciekają z klasztorów i wiodą rozpustne życie. W Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią przewija się popularny wówczas motyw vanitas pochodzący z księgi Koheleta. Mówi on o marności życia na ziemi i traktuje je jako etap, drogę wiodącą do śmierci, która jest dla wszystkich przejściem do wieczności.

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią obfituje w wiele związków stylistycznych, językowych. W naturalistycznym opisie Śmierci pojawia się wiele epitetów i obrazów: chuda, blada, nie było warg u jej gęby, upadł jej koniec nosa. Natomiast wypowiedzi samej bohaterki pozwalają nam poznać szerzej dziedziny i sposoby jej działalności. Potrafi ona wypędzić duszę, morzyć, zabić, udusić, szkodzić w żywocie, ściąć czy zsunąć królom koronę. Uwagę odbiorcy przyciąga także ironiczny, nieco humorystyczny i nie do końca pasujący ze średniowiecznymi wyobrażeniami sposób wypowiedzi Śmierci.

Przykładem przedstawiania Śmierci w sztuce średniowiecznej jest 41 drzeworytów Hansa Holbeina. Wyobrażenia Holbeina o Śmierci znacznie różnią się od obrazu przedstawionego w Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. Artysta przedstawił ją w postaci szkieletu pozbawionego jakichkolwiek cech ludzkich, w przeciwieństwie do autora wspomnianego wcześniej utworu, który nadał jej płeć i wyposażył w skórę, odzież, twarz. Szkieletom na drzeworytach towarzyszą liczne atrybuty. Motyw danse macabre był bardzo popularny, być może dlatego właśnie artysta często ukazywał „Władczynię cmentarzy” z instrumentami. Towarzyszyły jej między innymi: gitara, trąbki, bęben a także dzwon i cymbały. Ich dźwięki poprzedzały taneczny korowód śmiertelników, budząc jednocześnie zachwyt i grozę. Śmierć rzadko posługiwała się bronią, używała jedynie kosy lub miecza. Jej wszechwładność i zwycięstwo nad żywymi symbolizował wieniec laurowy.

W drzeworytach przeważają odcienie czerni. Na pierwszym planie eksponowane są postaci przedstawione w sposób dynamiczny. Wykonują pełne ekspresji ruchy. Podejmują z góry skazaną na niepowodzenie walkę lub ucieczkę. Próbują uniknąć przeznaczenia i nie dać się poprowadzić w śmiertelnym korowodzie. Holbein pokazał także ludzi, którzy są bierni. Ich statyczna postawa symbolizuje poddanie się. W głębi widać czyhającą Śmierć. Tło drzeworytu jest różne, charakterystyczne dla danej grupy ludzi.

Drzeworyty Hansa Holbeina i Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią są charakterystycznymi dziełami przedstawiającymi powszechność i równość Śmierci wobec wszystkich ludzi. Występują wprawdzie niewielkie różnice, głównie w naturalistycznym przedstawieniu postaci, bądź sposobie działania. Jednak motyw danse macabre pozostaje niezmienny. Przytoczone dzieła są nie tylko przedstawieniem średniowiecznej Śmierci, są także źródłem ukazującym życie ludzi w tej ciemnej epoce.