Renesans- Nie tylko styl (w architekturze, malarstwie, poezji, muzyce), ale także cała epoka w histori Europy. Najważniejsze cechy literatury renesansowej:

• Umiar Znaleźć właściwa miarę w życiu i sztuce. Pamiętać, że w zyciu radości przeplataja się z cierpieniami. Być rozważnym, nie popadac w rozpacz ani w przesadę. Cieszyć sie z tego, co ofiarował nam los.

•Spokój Spokój sumienia i spokój ducha. Żyć umiejętnie, w zgodzie z porzadkiem natury, znajdujac pociechę w opiekuńczym Bogu. Tworzyć sztukę jasna i klarowna. Tworzac - uczyć albo dawać radosc.

•Prostota Zachowac prostote obyczaju- na przykład chroniac sie w zaciszu wiejskiego dworku. Przygladac sie naturze, pracować, bawić się. Unikac zawiłości w myśleniu i pisaniu.

•Humanizm “Homo sum; humani nil a me alienum puto” ( Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce). Slowa rzymskiego pisarza Terencjusza niech beda dla was wzorem. Podziwiac człowieka - twórce wszelkich dzieł. Pamietac o uprzywilejowanej pozycji człowieka we wszechświecie.

•Harmonia Uczyć sie od starożytnych mędrców i artystów doskonałosci kompozycji. Brać pod uwagę proporcje i kanony. Raczej kontynuować i doskonalić istniejace już gatunki niż stwarzać nowe.

CZŁOWIEK RENESANSU Tak zwana “osobowość renesansowa”, czyli człowiek wszechstronnie wykształcony i utalentowany, geniusz zmieniajacy historię ludzkości. We włoszech- Leonardo da Vinci, Michał Anioł. W Polsce - Kopernik. Literatura podsuwa nam ponadto wzory skromniejsze: poety-mędrca (Kochanowski) i dobrego gospodarza-patrioty (Rej).

PISARZE •Mikołaj Rej •Jan Kochanowski •Pisarze polityczmi -Andrzej Frycz Modrzejewski

Renesans jest epoką otwierającą czasy nowożytne. Przepaść między „starą” a „nową” kulturą europejską jest wielka, ponieważ na przełomie XV/XVI wieku weWłoszech, a w XVI wieku w innych częściach kontynentu, zmieniło się całkowicie myślenie człowieka, jego podejście do sztuki i tradycji filozoficznej i literackiej. Oczywiście przemiany te nie nastąpiły z dnia na dzień. Przełom idei jest procesem, na który składają się wydarzenia historyczne, sytuacja polityczna, zjawiska społeczne.

Odrodzenie to przede wszystkim epoka wielkich indywidualności. Każdy, kto czuł w sobie przypływ talentu, rozwijał go wszechstronnie. Człowiek nie był zorientowany na jedną dyscyplinę, bardzo często pełnił wiele funkcji: zawodowych, społecznych, politycznych, artystycznych. Najlepszym przykładem mogą być Leonardo da Vinci i Michał Anioł, którzy interesowali się nauką, techniką, rozmaitymi dziedzinami sztuki i filozofią. Renesans zrodził wielu geniuszy, których osiągnięcia do dziś wzbudzają szacunek i podziw, gdyż znajdują praktyczne zastosowania.

Odrodzenie się człowieka w Renesansie polegało na odrzuceniu ideałów średniowiecznej ascezy, zanegowaniu scholastyki i średniowiecznego systemu gradualnego (hierarchii bytów od najniższych po uduchowione). Nowa epoka podkreślała niezwykłą godność każdego człowieka, wartości życia ziemskiego. Z tak rozumianą wartością życia doczesnego wiązała się ciekawość świata i chęć jego odkrywania. Było to olbrzymie pole, które dopiero należało odkryć i zbadać. Stąd też XV i XVI wiek to czas wielkich odkryć geograficznych i podróży naukowych. Renesans to również okres odrodzenia nauki i sztuki. Pojawił się druk, który zrewolucjonizował całą epokę, myślenie o świecie oraz przekaz informacji. Książki, które dotąd były prawie niedostępne i nieosiągalne ze względu na ich cenę, stały się dobrem powszechnym. Wydarzenie to wpłynęło na szybkość przekazu idei i myśli. Nie można również zapominać, iż Renesans jest czasem, w którym obficie korzystano z dorobku antycznego, w którym się do niego odwoływano i stawiano go za wzór. Średniowiecze nie otaczało starożytnych zabytków szczególną czcią, a myśl antyczna była jedynie zbiorem mądrych zdań. Renesans nadał Antykowi nowy sens. Antyk stał się więc kryterium oceny dorobku renesansowego, kanonem piękna w sztuce i filozofii. Bardzo popularne stało się hasło powrotu do źródeł – czyli ad fontes. Zdaniem badaczy epoki na narodziny Renesansu wpływ miały również m.in. kryzys papiestwa, rozluźnienie więzi łączących papiestwo z cesarstwem, rozwój miast, handlu i rzemiosła. Ponadto Odrodzenie miało miejsce tylko w łacińskiej części Europy. W Bizancjum i krajach prawosławnych przełom renesansowy nie nastąpił.

Reformację i humanizm uważa się za dwa najważniejsze prądy renesansowe. Na przykład w Niemczech większą rolę odegrała reformacja, natomiast we Włoszech czy Hiszpanii – humanizm. Jednak nie da się wyznaczyć ostrych granic między tymi zjawiskami, które przenikały się, zwalczały, napędzały wzajemnie.

Renesans pozostał epoką, w której dominowała jeszcze łacina. Był to uniwersalny język, którym posługiwała się wykształcona Europa. Renesansowa łacina była jednak bardziej przejrzysta od średniowiecznej, odzyskała swój starożytny blask i piękno. Wielu pisarzy było już wówczas twórcami dwujęzycznymi – rozwijały się tym samym literatury i języki narodowe.

Renesans (fr. renaissance), określany też mianem Odrodzenia, to epoka w dziejach kultury, obyczajowości, idei, sztuki i nauki europejskiej, której początków należy szukać w czternastowiecznych Włoszech, skąd rozprzestrzenił się on na cały kontynent europejski, by po bujnym i jakże istotnym dla cywilizacji europejskiej rozkwicie w XV i XVI wieku, osiągnąć swój schyłek na przełomie XVI i XVII stulecia. Renesans nawiązując do myśli antycznej wskrzesił wiele dawnych tradycji filozoficznych i starożytnych gatunków literackich, poprzez co renesansowa literatura zasługuje na szczególną uwagę człowieka, którego zainteresowania oscylują wokół literatury, zwłaszcza że wynaleziony wówczas przez Jana Gutenberga sposób drukowania wpłynął na istotny rozwój literatury w ogóle, dzięki zwiększeniu liczby jej odbiorców. W renesansie poczęły kształtować się także języki literackie, a języki narodowe zaczęto wprowadzać zarówno do literatury, jak i do życia naukowego kościoła. Z uwagi na fakt, iż renesans przejął znaczną ilość antycznych gatunków literackich zwanych Literackimi gatunkami starożytnymi: dialog, tragedia, sielanka fraszka, tren Oczywiście renesansowi twórcy czerpali także z literatury średniowiecznej, z której przejęte zostały następujące gatunki:

1. Sonet - Kronika Misterium Kazanie
2. W dobie renesansu pojawiły się także nowe, dotąd nieznane gatunki literackie, a mianowicie:
3. Nowela - krótki utwór epicki, o zwartej i wyraziście zarysowanej akcji, skupiony na jednym, konkretnym problemie i wyjątkowo rygorystyczny formalnie. Cała akcja noweli toczy się wokół jednego motywu, który przewija się w każdej fazie prostej, przejrzystej i dramatycznej fabuły. W noweli wyraźnie zaznaczony jest też punkt kulminacyjny i rozwiązanie akcji. Za twórcę gatunku w formie klasycznej uważa się Giovanni’ego Boccaccio, autora “Dekameronu” - zbioru stu nowel uznanego za arcydzieło literatury światowej.
4. Esej - to tekst o charakterze literacko - naukowym, w którym autor swobodnie i subiektywnie rozważa określony problem filozoficzny, społeczny, artystyczny czy inny. Za twórcę tego gatunku uważa się Michaela Montaigne’a. W epoce odrodzenia, dzięki wynalazkowi Gutenberga, o którym wspominałem już we wstępie niniejszej pracy, po raz pierwszy w historii ludzkości stworzone zostały tak dobre warunki do rozwoju publicystyki, jako wypowiedzi literackiej mającej kształtować opinie i postawy odbiorców. Publicystyka dotyka przeróżnych tematów życia czy to z zakresu polityki, czy obyczajów, czy na przykład kultury, a jej autorzy piszą między innymi felietony, eseje i recenzje, które przedstawiają ich poglądy na dany problem i w zamierzeniu dążą do kreowania określonej tak zwanej opinii publicznej na dany temat. Głównymi przedstawicielami polskiej publicystyki czasów odrodzenia byli: Andrzej Frycz Modrzewski i ksiądz Piotr Skarga. Modrzewski poruszał tematy społeczne, a najbardziej znanym jego dziełem był traktat O poprawie Rzeczpospolitej (De Republica emendanda), który, ze względu na propagowane w nim poglądy, znalazł się na liście ksiąg zakazanych. Piotr Skarga natomiast wsławił się jako twórca publicystyki religijnej, którą stanowią jego Kazania sejmowe, o czym mowa powyżej. W dobie renesansu powstawała także literatura błazeńska, która wywodzi się ze średniowiecza. Średniowieczna błazenada, karnawałowa zabawa polegająca na odwróceniu ról społecznych, posłużyła pisarzom do stworzenia gatunku literackiego pozwalającego mówić o sprawach trudnych w sposób prosty i dowcipny. Utwory błazeńskie pisano prozą, a sama forma wypowiedzi była raczej odległa od górnolotnego stylu najlepszych artystów tamtego okresu, czego przykładem może być pozycja pod tytułem Rozmowy, które miał król Salomon Mądry prowadzić z Marchołtem grubym a sprośnym, a wszakoż, jako o nim powiedają barzo wymownym, z figurami i z gadkami śmiesznymi w przekładzie z łacińskiego Jana z Koszyczek z 1521 roku, a także Żywot Ezopa Fryga autorstwa Biernata z Lublina. Bohaterowie obu tych powieści, to brzydcy, ale przy tym mądrzy i sprytni plebejusze, którzy bez żenady i z chęcią podejmują dyskusję z najważniejszymi osobistościami. Dzięki takiej formie wypowiedzi autorzy mogli więc przemycać wiele treści wyrażających niezgodę, a nawet bunt w odniesieniu do panujących stosunków społecznych, gdyż ubierając bohatera w maskę błazna można było bez większych konsekwencji włożyć w jego usta każde niemal słowo czy opinię. W moim odczuciu, pisząc o literaturze renesansu warto przynajmniej wymienić pisarzy zagranicznego odrodzenia, którzy poprzez swoje dzieła wywarli największy wpływ na sobie współczesnych. Tu bez wątpienia należy więc przypomnieć trzech Włochów, których współcześnie uważa się za prekursorów renesansu w literaturze. Jednym z nich był urodzony w 1265 roku, a zmarły we wrześniu 1321 roku, czyli żyjący u schyłku średniowiecza i w początkowym okresie epoki odrodzenia Dante Alighieri. Jego największe dzieło “Boska komedia”, choć powstało jeszcze w średniowieczu posiada wiele cech charakterystycznych dla późniejszej literatury renesansowej, a między innymi: świeckość autora, zainteresowanie człowiekiem (głównym bohaterem jest właśnie człowiek), użycie języka narodowego (czyli włoskiego) czy nawiązania do poezji antycznej. Dwoma pozostałymi wielkimi Włochami, którzy wnieśli ogromny wkład w literaturę omawianego okresu byli: Giovanni Boccaccio (1313 - 1375), autor dzieła Dekameron oraz poeta Francesco Petrarca (1304 - 1374), autor słynnych Sonetów do Laury. Dzieła charakterystyczne dla renesansu powstawały oczywiście również poza kolebką tej epoki czyli Włochami, a najważniejszymi twórcami byli tu między innymi Anglicy: Thomas More (Utopia) i William Shakespeare, a także Francuzi: Michel Montaigne (1533 - 1592), Pierre Ronsard (1524 - 1585) czy Francois Rabelais. Osiągnięcia pisarzy doby renesansu w istotny sposób wpłynęły na kształt późniejszej literatury światowej. Wielu spadkobierców renesansowego dziedzictwa literackiego czerpało i czerpie do dziś inspirację z twórczości autorów tamtego okresu. Dlatego też pragnąc zrozumieć pisma współczesnych twórców, należy dobrze poznać popularne w odrodzeniu gatunki literackie i najważniejsze przynajmniej dzieła renesansowe, gdyż bez tego nie może być mowy o poprawnej interpretacji wielu pisanych później pozycji.

Antyk (inaczej starożytność) to epoka, która obejmuje piśmiennictwo od czasów najdawniejszych (początki piśmiennictwa ok. XIII w. p.n.e.) do V w. n.e. Umowna data końca epoki starożytnej to 476 r. - data upadku Cesarstwa Zachodnio rzymskiego.

Piśmiennictwo:

Pismo (alfabetyczne) istnieje od ok. XIII w. p.n.e. Od tego czasu powstawała Biblia, najstarszy zabytek piśmienniczy tak wielkich rozmiarów. W starożytnej Grecji podstawę tematyczną literatury stanowi mitologia, podobnie jak Biblia istniejąca w przekazach ustnych od czasów niepiśmiennych. Na mitologii opierają się dzieła Homera: "Iliada" i "Odyseja" z VIII - VII w p.n.e.

Rozkwit literatury antycznej przypada na okres świetności starożytnej Grecji i Rzymu (tzn. VIII w. p.n.e. - II w. n.e.). Literatura starożytna stała się wzorem wszystkich późniejszych prądów artystycznych i na długie wieki określiła europejskie kanony piękna. Uznano ją za wzór doskonały - klasyczny. Klasycyzm narodził się w Grecji, zaś Rzym przejął i odpowiednio przekształcił ten wzorzec.

Literaturę grecką można podzielić na cztery okresy, biorąc pod uwagę gatunek literacki dominujący w danym czasie:

• epika (VIII wiek p.n.e.)
• liryka (VII-VI wiek p.n.e.)
• dramat (V wiek p.n.e.)
• epigramat (III wiek p.n.e.)

Podziału literatury dokonał Arystoteles wyróżniając w niej:

• epikę
• dramat
• lirykę

Religia:

W świecie starożytnym panował przeważnie politeizm (wielobóstwo), z wyjątkiem monoteistycznej (wyznającej jednego Boga) religii judaistycznej. Podstawą wierzeń starożytnych Greków i Rzymian była mitologia, zaś Żydów - Biblia.

Filozofia:

Największymi filozofami starożytności byli Grecy: Platon i Arystoteles, którzy żyli w V w. p.n.e. w Atenach. Stworzone przez nich systemy filozoficzne - platonizm i arystotelizm - po przekształceniach funkcjonowały w ciągu kolejnych epok. Również epikureizm i stoicyzm odgrywały później znaczącą rolę, zwłaszcza w renesansie.

zagadnienia związane z teatrem starożytnym Pochodzenie tragedii

• dytyramb - uroczysta chóralna pieśń na cześć Dionizosa śpiewana podczas Wielkich Dionizjów, z czasem przekształciła się w dialog;
• dramat satyrowy - dialogi odbywali w nim ludzie przebrani za satyrów, towarzyszy Dionizosa;
• tragedia - wielkie widowisko oparte na konflikcie tragicznym, w którym główną rolę gra bohater tragiczny, którego działania nieubłaganie zmierzają ku katastrofie Jak wyglądał teatr grecki
• orchestra (tanecznia) - okrągła przestrzeń u stóp amfiteatru, przeznaczona do występów chóru
• skene - drewniany budynek, pełniący jednocześnie funkcję garderoby i tła dla występujących aktorów
• proskenion - plac przed skene, gdzie występowali aktorzy
• theatron - miejsce z wykutymi w kamieniu siedziskami, usytuowane na zboczu Przedstawienia odbywały się pod otwartym niebem. Wielcy tragicy greccy
• Tespis - ok. VI w. p.n.e. wprowadził aktora (tzw. opowiadacza), który odpowiadał na kwestie chóru, co dało wykształcenie się dialogu scenicznego, wprowadził także maskę;
• Ajschylos - żył w latach 525 - 456 p.n.e., autor ok. 90 tragedii (m.in. trylogii “Oresteja”), wprowadził 2 aktora;
• Sofokles - żył w latach 496 - 404 p.n.e., wprowadził 3 aktora, ograniczył partie chóru na rzecz dialogu bohaterów, autor ok. 120 tragedii, m.in. “Antygona”, “Król Edyp”;
• Eurypides - żył w latach 480-406 p.n.e., znacznie pogłębił motywację psychologiczną postaci, kładł nacisk na ich przeżycia, autor ok. 70 tragedii (np. “Medea”). Budowa tragedii greckiej
• prolog - dialog wprowadzający w akcję tragedii
• parodos - pieśń chóru na wejście
• epejsodia - dziś powiedzielibyśmy akty
• stasimony - pieśni chóru
• komos - lament
• eksodos - pieśń chóru na wyjście[ Trzy jedności klasyczne
• jedność miejsca - akcja rozgrywa się w jednym miejscu (najczęściej przed pałacem królewskim)
• jedność czasu - czas akcji nie przekracza 24 godzin, trwa zwykle od świtu do zachodu słońca
• jedność akcji - akcja tragedii jest jednowątkowa, dotyczy jednego problemu Wszyscy tragicy stosowali się do tej zasady. O wydarzeniach mających miejsce w przedakcji informuje zazwyczaj chór lub posłaniec.

Teatr starożytnej Grecji powstał z uroczystości religijnych ku czci Dionizosa. W VI w. p.n.e. chór uczestniczący w obrzędach wyłonił z siebie koryfeusza, przewodnika chóru. Następnie pojawili się aktorzy (pierwszego aktora wprowadził Tespis).

W tym czasie ukształtowała się forma literacka zwana dramatem i powstały budowle zwane teatrem. Widowiska traciły stopniowo charakter kultowy, zachowały jednak cechy uroczystości powszechnych. W ciągu wieków teatr ulegał przeobrażeniom od teatru objazdowego (VI w. p.n.e.), przez klasyczny teatr z V w. p.n.e., teatr hellenistyczny (od IV w. p.n.e. na obszarach zhellenizowanych) po teatr grecko-rzymski.

Pierwotny grecki teatr składał się z kolistej przestrzeni, orchestry, z ołtarzem, leżący niedaleko świątyni, zaś na stoku wzgórza sytuowano widownię (theatron). Z pojawieniem się aktora w widowisku powstał mały budynek sceniczny (skene), wkrótce nieodzowne tło dla przedstawienia. Później Ajschylos wprowadził jeszcze drugiego aktora, a Sofokles trzeciego.

W V w. p.n.e. teatr grecki posiadał już okazałą skene (długa budowla ze ścianą frontową), do której przylegały dwa skrzydła boczne (paraskenia) i pomost (proskenion), gdzie występowali aktorzy. Orchestra (miejsce dla chóru) uległa zmniejszeniu. W ówczesnym teatrze używano maszynerii, umożliwiającej m.in. podnoszenie i opuszczanie bóstw oraz malowanych dekoracji (pinakes).

Widowiska teatru klasycznego (VI - V w. p.n.e.) odbywały się dwa razy do roku w okresie świąt- Dionizjów oraz Lenajów- i były połączone z konkursem dramatycznym. Organizacją spektakli zajmowało się 3 choregów, czyli obywateli mających pokryć wszystkie koszty związane z przedstawieniem, których wybierali archonci (eponymos dla Dionizjów i król dla Lenajów). Choregowie dokonywali rekrutacji choreutów- członków chóru. Było ich 12, 15 lub więcej. Funkcja choreuty była obowiązkowa. Jeżeli obywatel nie zgodził się pełnić tej roli musiał zapłacić grzywnę. Członkowie chóru byli amatorami, więc niejednokrotnie pojono ich winem, żeby występowali z większą werwą. Zadaniem chorega było także wytypować głównego aktora (protagonistę). Ten natomiast wybierał deuteragoniste i tritagonistę, którzy grali kolejno drugą i trzecią rolę. Dramat do wystawienia przygotowywał sam autor, a oceniało go 5 sędziów.

Wszystkie widowiska odbywały się według tego samego planu:

• pierwszego dnia wieczorem procesja przenosiła posąg Dionizosa z gaju Akademii do teatru. Następnie kapłan składał bogu ofiarę. Ciągnięto także losy dla ustalenia kolejności wystawiania dzieł .
• drugi dzień przeznaczano na utwory liryczne i dytyramby.
• trzeciego dnia wystawiano komedie.
• przez trzy następne dni publiczność mogła oglądać tragedie trzech autorów wybranych wcześniej przez archonta. Przedstawienia trwały od świtu do zmierzchu. Za wstęp płacono 2 obole. Koszty wejściówek dla biednych obywateli pokrywało państwo ze specjalnego funduszu widowiskowego- theorikónu.

Teatr opatrzony był trzema normami: zasadą odpowiedniości (jedności) stylu, zasadą trzech jedności (czasu, miejsca, akcji) oraz zasadą dekorum (obowiązek pisania tragedii stylem wysokim). Aktorzy ubierali na scenę szaty o symbolicznym (dla widza zrozumiałym) kolorze i kroju, na twarze zakładali maski (komiczne lub tragiczne), informujące widza o charakterze i wieku postaci, na głowy peruki. Aby ich można było lepiej widzieć, wkładali na nogi podwyższające obuwie zwane koturnami. Recytacja była zbliżona do śpiewu.

Prócz klasycznego dramatu istniały w Grecji widowiska przedstawiane przez zespoły wędrowne o charakterze farsowym tzw. mimy.

Konwencje i formy stworzone przez antyczny teatr grecki Europejczycy kontynuują po dziś dzień.