Zasady odpowiedzialności karnej

1. Zasada odpowiedzialności karnej za czyn – stanowi , że sprawca jest tylko ten kto popełnia czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązująca w czasie jego popełnienia . Czyn – zachowanie człowieka w postaci działania lub zaniechania, postrzegalne zewnętrznie, świadome, pozostające pod kontrolą jego woli, celowe, mające znaczenie społeczne. Nie każde zachowanie jest zatem czynem (np. zachowania podjęte pod wpływem vis absoluta, odruch bezwarunkowy, zachowania podczas snu) Czyn zabroniony – czyn, którego popełnienia zabrania ustawa karna pod groźbą kary. Każdy czyn zabroniony jest czynem, ale nie każdy czyn jest czynem zabronionym. Czyn zabroniony to czyn, którego znamiona (podmiot, strona podmiotowa, przedmiot, strona przedmiotowa) określa ustawa, Przestępstwo – czyn zabroniony, który charakteryzuje się następującymi cechami: jest bezprawny, zawiniony i społecznie szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomy.

2. Zasada winy - Art. 1 § 3 k.k. Nie ma odpowiedzialności karnej bez winy (nullum crimen sine culpa), Legitymacyjna funkcja winy – wina stanowi podstawę odpowiedzialności karnej, jeśli sprawca osiągnął odpowiedni stopień rozwoju (intelektualnego, społecznego, moralnego), znajduje się w stanie umożliwiającym przypisanie mu winy, a czyn popełnia w normalnej sytuacji motywacyjnej. Sprawca, któremu nie można przypisać winy w czasie czynu nie popełnia przestępstwa, lecz czyn zabroniony, Zasada koincydencji – równoczesne wystąpienie winy w trakcie realizacji znamion czynu zabronionego, Funkcja limitująca – wina wyznacza granice odpowiedzialności karnej (art. 53 § 1 k.k.)

3. Zasada humanitaryzmu - Art. 3 k.k. – kary i środki karne należy stosować z uwzględnieniem zasad humanitaryzmu, w szczególności z poszanowaniem godności człowieka Zasada ta wywodzi się z Oświecenia Aktualnie wynika z art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r., art. 7 MPPPiO z 1966 r. Art. 40 Konstytucji: „Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu. Zakazuje się stosowania kar cielesnych”

4. Zasada odpowiedzialności indywidualnej i osobistej - odpowiedzialności karnej podlega sprawca czynu zabronionego tylko za swój czyn w granicach własnej umyślności lub nieumyślności, Odpowiedzialność osobista oznacza, że nie może jej przejąć na siebie inna osoba. Odbycie za skazanego kary, stanowi przestępstwo poplecznictwa (art.239 k.k.), Indywidualizacja odpowiedzialności oznacza, że jeśli sprawcy działali wspólnie i w porozumieniu, zakres odpowiedzialności karnej każdego z nich może być inny

5. Zasada praworządności (legalizmu ) - Art. 42 Konstytucji: „Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia” • Nullum crimen sine lege scripta – prawo karne musi być prawem pisanym; przestępstwem może być czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę, nie może zostać zatem określony w innym akcie prawnym (np. rozporządzeniu, czy uchwale), dopuszczalne jest doprecyzowanie znamion w aktach niższej rangi, wydanych na mocy ustawowego upoważnienia

• Nullum crimen sine lege certa – opis przestępstwa musi być maksymalnie dokładny, Zakaz karny musi być maksymalnie przejrzysty i dokładny, dlatego ustawodawca określa komplet ustawowych znamion: a) znamiona przedmiotu (dobro prawne atakowane przez sprawcę), b) znamiona strony przedmiotowej (określenie czynu, jego okoliczności, niekiedy przy przestępstwach materialnych – skutku i związku przyczynowego), c) znamiona podmiotu – kto jest sprawcą czynu, d) znamiona strony podmiotowej – stosunek psychiczny sprawcy do czynu, umyślność/nieumyślność, cel, motywacja sprawcy • Nullum crimen sine lege stricta – zasada ta wynika z art.1 § 1 k.k. i oznacza, że sprawca odpowiada za popełnienie czynu, dokładnie takiego jakiego się dopuścił, jaki wyczerpuje znamiona określone w ustawie, a nie za popełnienie czynu podobnego, • Nulla poena sine lege – kara za przestępstwo musi być określona i przewidziana w ustawie obowiązującej w czasie popełnienia czynu, niedopuszczalne jest stosowanie sankcji bezwzględnie nieoznaczonych

6. Zasada społecznej szkodliwości - Nullum crimen sine lege certa – opis przestępstwa musi być maksymalnie dokładny, Zakaz karny musi być maksymalnie przejrzysty i dokładny, dlatego ustawodawca określa komplet ustawowych znamion: • znamiona przedmiotu (dobro prawne atakowane przez sprawcę), • znamiona strony przedmiotowej (określenie czynu, jego okoliczności, niekiedy przy przestępstwach materialnych – skutku i związku przyczynowego), • znamiona podmiotu – kto jest sprawcą czynu, • znamiona strony podmiotowej – stosunek psychiczny sprawcy do czynu, umyślność/nieumyślność, cel, motywacja sprawcy

 Podstawowa funkcja prawa karnego, która polega na tym, że prawo karne ustanawia zakazy określonych kategorii zachowań, naruszających lub bezpośrednio zagrażających określonym wartościom społecznym, poprzez udzielenie im ochrony.  Funkcja ta realizuje się poprzez ochronę stosunków społecznych oraz przyjętego w państwie systemu wartości przed zamachami na nie.

7. Zasada nullum crimen sine lege (nie ma przestępstwa bez ustawy) – przez wielu znawców prawa uważana za najważniejszą z zasad współczesnego prawa karnego. Takie ujęcie prawa chroni bowiem jednostkę przed arbitralnym posługiwaniem się represją przez organy państwowe. Zasada ta uważana jest za naczelny element każdego demokratycznego państwa prawnego. Jej idea została wyrażona w polskim systemie prawnym w art. 42 Konstytucji RP: „Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia”. Wynikają z niej bardzo konkretne konsekwencje. Po pierwsze prawo karne musi być prawem pisanym i zawartym w ustawie. Po drugie przepisy prawa karnego muszą opisywać przestępstwo w sposób maksymalnie dokładny. Po trzecie nie można stosować analogi na niekorzyść oskarżonego. Po czwarte zakazane jest działanie prawa wstecz
8. zasada lex retro non agit (zasada, iż prawo nie działa wstecz) – przekonanie, iż można wobec człowieka wymagać określonego zachowania, jeśli nie istniał wyraźny przepis zabraniający bądź nakazujący jego realizację. Nie można zatem aktami prawa wchodzącymi w życie po realizacji danego czynu wyciągać konsekwencji wobec osób po