3 OBIEGI WODY W PRZYRODZIE: 1.ocean-ocean (parowanie, kondensacja, opad) 2.ląd-ląd (parowanie, kondensacja, opad, wsiąkanie, odpływ) 3.ocean-ląd (parowanie z oceanów,kondensację w atmosferze, przemieszczanie się pary wodnej nad kontynenty,opad na lądy, wsiąkanie,spływ podziemny i powierzchniowy, ponownie zasilający oceany) Spływ powierzchniowy - jeden z procesów krążenia wody w przyrodzie - stanowi go ta część opadu, która spływa po powierzchni gruntu do zbiorników wodnych. Jest to woda z opadów atmosferycznych, która nie została wchłonięta przez glebę. Spływ powierzchniowy zachodzi po znacznych opadach lub w wyniku topnienia śniegu na wiosnę. Prędkość spływu powierzchniowego zależy od nachylenia i pokrycia terenu. Jego powstanie jest wynikiem działania grawitacji - woda spływa bruzdami i zagłębieniami terenowymi do niżej położonych zlewni. Falowanie, fale morskie – oscylacyjny ruch cząstek wody po orbitach kołowych lub eliptycznych. Najczęstszą przyczyną falowania jest tarcie wiatru o powierzchnię wody. RODZAJE WÓD: 1.Podział wód podziemnych • Wody zaskórne• Wody gruntowe (do głębokości izolującej)• Wody głębinowe – na bardzo dużych głębokościach, wody z dawnych epok 2. Wody mineralne – woda krążąc wokół skał reaguje z minerałami i wzbogaca je w związki chemiczne 3. Cieplice – wody zalegające na dużych głębokościach mają często podwyższoną temperaturę, ponieważ ogrzewane są wewnętrznym ciepłem Ziemi. 4. Wody krasowe – dwutlenek węgla dostaje się do wody i rozpuszcza się w niej. 5. Gejzery – ciepłe fontanny, pod wpływem ciśnienia pary wodnej woda gwałtownie wydostaje się na powierzchnię. 6. Wody powierzchniowe: • Rzeki: a) Rzeki główne (Amazonka, Nil, Wisła) b) Dopływy (Dunajec, Missouri, Wieprz) c) Dorzecze, system rzeczny, dział wód, zlewisko • Jeziora: a) Naturalne b) Sztuczne c) Zbiorniki retencyjne d) Pojezierze e) Rynnowe jeziora f) Oczka g) Morenowe jeziora • Bagna • Lodowce i lądolody: a) Paki lodowe b) Czapy lodowe c) Lodowce górskie CHARAKTERYSTYKA WÓD WSZECHOCEANU Wszechoceanem – nazywa się zwarty obszar wód na powierzchni Ziemi , obejmujący wszystkie oceany wraz z połączonymi z nimi morzami. W Polskiej geografii przyjmuje się istnienie trzech oceanów,: Spokojnego, Atlantyckiego i Indyjskiego. Morza dzielimy na: Przybrzeżne - np. Beringa, Ochockie, Andamańskie. Międzykontynentalne- np. Śródziemne, Czarne, Karaibskie Międzywyspowe - np. Banda, Celebes, Sulu Wewnątrzkontynentalne- np. Bałtyckie Otwarte- Arabskie, Norweskie, Północne Szelfowe- Północne, Bałtyckie (szelf-płycizna wokół kontynentu, do 200m) ZASOLENIE MÓRZ Największe-w strefie zwrotnikowej (36‰) wskutek wysokiego parowania. Najmniejsze-str. okołobiegunowa (25‰), gdzie woda odsala się w procesach zamarzania i topnienia. Najbardz.zasol.morze-Czerwone-41‰, jeziora: Morze Martwe-260‰, Asal-348‰ jednym z najmniej słonych mórz jest M. Bałtyckie (7‰) Prąd morski – duże i niemal niezmienne ruchy wody w oceanach wywołane przede wszystkim występowaniem wiatrów stałych oraz różnicami temperatur, bądź zasolenia, a także ruchem obrotowym Ziemi, który modyfikuje ich kierunek. Na poszczególnych oceanach tworzą one 5 wielkich kręgów cyrkulacji wody morskiej. W pobliżu brzegów układ prądów modyfikowany jest przez pływy morskie, spływ wód rzecznych i ukształtowanie linii brzegowej. Prąd Zatokowy (także Golfsztrom, Golfstrom) – podpowierzchniowy prąd morski północnego Atlantyku. System Prądu Zatokowego jest wyjątkowo skomplikowany co utrudnia jego precyzyjne opisanie. Golfsztrom stanowi sieć prądów, których położenie może się zmieniać i które mogą pojawiać się i znikać wraz z upływem czasu. W wąskim znaczeniu, Golfsztrom bierze swój początek z połączenia Prądu Florydzkiego z Prądem Antylskim u wschodnich wybrzeży Stanów Zjednoczonych, w pobliżu przylądka Hatteras w Karolinie Północnej i płynie z prędkością około 9 km/h łukiem w kierunku północno-wschodnim do wybrzeży Nowej Fundlandii w Kanadzie, które omija z południowego wschodu. W tym rejonie zwanym deltą Golfsztromu bifurkuje. Główna część wód Golfsztromu kieruje się na południowy wschód, część zaś jako Prąd Północnoatlan. płynie w kierunku Wielkiej Brytanii. Tam wody Prądu Północnoatlant. oddają ciepło atmosferze, ogrzewając Europę(także jako np. Prąd Norweski). CHARAKTERYSTYKA WÓD POWIERZCHNIOWYCH: rodzaje źródeł- wstępujące, zstępujące dorzecze- zlewnia danej rzeki, czyli cały obszar, z którego wody powierzchniowe spływają do systemu określonej rzeki. Granicą dorzecza jest dział wodny, a jego punktem zamykającym – ujście danej rzeki do recypienta. zlewisko-obszar lądowy, z którego wszystkie wody powierzchniowe i podziemne spływają do jednego morza, oceanu bądź też innego zbiornika wodnego. In.zbiór dorzeczy. Ustrój (reżim) rzeczny - sposób w jaki kształtuje się przepływ rzeki w ciągu roku. Przede wszystkim zależy on od źródeł zasilania (deszcz, śnieg, lodowiec górski) oraz od wahań stanu wód w ciągu roku. deszczowo-śnieżny (maksymalny przepływ latem, nieco mniejszy wiosną; główna przyczyna: opady letnie i wiosenne, roztopy, np. Dunaj, Rodan) lodowcowy (np. Ren, Rodan, maksimum związane jest z największym topnieniem lodowców w porze letniej, np. krótkie rzeki Norwegii, Szwajcarii, Austrii) równikowy (Amazonka, Kongo) zwrotnikowy (rzeki okresowe-tylko w czasie opadów deszczu) monsunowy (Gambias, Mekong) TYPY JEZIOR: 1.Pochodzenia kosmicznego- Powstałe w skutek upadków meteorytów 2.Pochodzenia tektonicznego- Pows. w wyn. trzęsień ziemi lub ruch. górotwór.,głębokie i wąskie 3.Pochodzenia wulkanicznego- Utworzone w kraterach i kalderach, w zagłębieniach między strumieniami zastygłej lawy bądź w dolinach zatamowanych przez lawę 4.Pochodzenie eoliczne- Wytworzone przez wywiewanie materiału i formowanie mis deflacyjnych bądź tworzenia zagłębień między wydmami 5.Pochodzenia biogenicznego i antropogenicznego- Rozwinięte w skutek budowy zapór (np. przez bobry a przedewszystkim przez człowieka), tworzenia wyrobisk kopalni odkrywkowych czy budowy wszelkiego rodzaju odstojników 6.Przybżeżne- Powstają przy brzegach mórz na skutek zamknięcia się mierzei np. Łebsko 7.Zaporowe- Wywołane ruchem mas skalnych, tworzą się w niszach osuwisk i obrywów, na nierównościach powierzchni przemieszczonego grawitacyjnie materiału, w obniżeniach przegrodzonych przez osuwiska lub obrywy 8.Polodowcowe: ? Rynnowe np. Gopło, Jeziorak ? Wytopiskowe- Są płytkie, owalne o niewielkich rozmiarach ? Morenowe np. Śniardwy, Mamry ? Karowe np. Morskie oko ? Tektoniczno-polodowcowe np. Niedźwiedzie w USA 9.Krasowe- Powstają w wyniku rozpuszczania skał, zwykle wapieni lub gipsów, przez wody powierzchniowe i podziemne 10.Zakolowe- Powstaje w skutek erozji bocznej, charakteryzuje się krętym kształtem 11.Reliktowe- Powstałe w wyniku ruchów tektonicznych np. Aralskie i Kaspijskie Lodowiec – wolno płynąca masa lodu powstałego z przekształcenia pokładów wiecznego śniegu. Lodowce są największym rezerwuarem wody słodkiej na Ziemi i drugim po oceanach wody na świecie. Interglacjał I ZLODOWACENIE 1,8 mln. lat temu *interglacjał *glacjał II ZLODOWACENIE *interglacjał *glacjał III ZLODOWACENIE *interglacjał *glacjał IV ZLODOWACENIE ok. 11000 l. temu *intergl. (żyjemy) OBSZARY POKRYTE ZLODOWACENIEM: Antarktyda ok.12 mln km2 (ponad 4 km. grubości) Grenlandia ok 1,8 mln km2 (3 km grubości) Europa *Alpy *Pireneje *Góry Skandynawskie *Islandia *Nowa Zelandia Azja *Himalaje *Karakorum *Kaukaz *Tybet *Panir *Sybir Ameryka Południowa *Andy Ameryka Północna *Kordyliery Afryka * w okolicy równika - Kilimandżaro, Kenia Oceania *Nowa Zelandia *Góry śnieżne *Nowa Gwinea WIECZNA ZMARZLINA zjawisko trwałego (minimum dwa kolejne lata) utrzymywania się części skorupy ziemskiej w temperaturze poniżej punktu zamarzania wody niezależnie od pory roku. Powstaje w warunkach suchego i jednocześnie zimnego klimatu (o średniej temperaturze powietrza poniżej –11 stopni Celsjusza). Obejmuje około 4/5 Alaski, większość północnej Kanady i 2/3 Syberii (ciągła zmarzlina występuje prawie wyłącznie we wschodniej Syberii, w zachodniej jest obecna tylko na północnym wybrzeżu oceanu). Ciągła zmarzlina sięga aż do północnej Mongolii, punktowo występuje też w Górach Skandynawskich i na Grenlandii. Natomiast nieciągłe zmarzliny zajmują także większość Tybetu, są też znane z Alp. Wieczną zmarzlinę odkryto również w północno-wschodniej Polsce, w okolicy Suwałk na głębokości 357 metrów poniżej poziomu gruntu[1]. Jest to pozostałość po zmarzlinie z okresu ostatniego zlodowacenia, która przetrwała dzięki specyficznym warunkom geologicznym, tak zwanej suwalskiej anomalii geotermiczno-hydrogeochemicznej. formy polodowcowe: moreny czołowe - są to ciągi wzgórz i pagórków o wysokościach względnych dochodzących do kilkudziesięciu metrów. Powstały w czasie postoju czoła lądolodu na jego przedpolu w efekcie akumulacji glin zwałowych, głazów, żwirów i piasków. stożki sandrowe - są to wielkie, płaskie piaszczysto- żwirowe stożki. Osadzone zostały przez wody topniejącego lądolodu. Formy te zrastały się ze sobą, tworząc w efekcie płaskie, rozległe równiny sandrowe. pradoliny - są to rozległe doliny, charakteryzujące się płaskim dnem i równoleżnikowym przebiegiem. Ich powstanie wiąże się z okresami dłuższych postojów lądolodu. Wówczas, płynące ku zachodowi, wzdłuż czoła lodowca, szerokie rzeki żłobiły doliny. drumliny - są to owalne pagórki zbudowane z materiału morenowego. Do ich formowania dochodziło na skutek nacisku na ten materiał masy lodu. TORFOWISKO - jeden z typów mokradeł, siedlisk na tyle uwodnionych, że występuje tam specyficzna roślinność i zachodzą procesy akumulacji osadów organicznych. Jest to teren stale podmokły, o podłożu trudno przepuszczalnym, pokryty zbiorowiskami roślin bagiennych i bagienno-łąkowych. Torfowiska występują głównie w strefie klimatu umiarkowanego wilgotnego i chłodnego (północna część Eurazji i Ameryki Północnej, a także obszary górskie). Obszary te są cenne pod względem przyrodniczym, można je także wykorzystać gospodarczo – poprzez wydobywanie torfu. Torfowisko przyrasta średnio o 1mm/rok GLEBA - biologicznie czynna powierzchniowa warstwa litosfery, powstała ze skały macierzystej pod wpływem czynników glebotwórczych (głównie organizmów, klimatu i wody) podlegając stałym przemianom. Gleba składa się z trzech faz: stałej – obejmującej cząstki mineralne, organiczne i organiczno-mineralne o różnym stopniu rozdrobnienia ciekłej – wody, w której są rozpuszczone związki mineralne i organiczne tworzące roztwór glebowy gazowej – mieszaniny gazów i pary wodnej Wzajemny układ trzech faz może ulegać znacznym zmianom pod wpływem procesów glebotwórczych i ingerencji człowieka. Kształtowanie stosunków ilościowych pomiędzy poszczególnymi fazami można osiągnąć przez wykonanie melioracji wodnych, agromelioracji, fitomelioracji, uprawę roli itp. Stosunki ilościowe trzech faz w glebie charakteryzuje się przez określenie gęstości objętościowej, porowatości, wilgotności i zwięzłości. PROFIL GLEBOWY- pionowy przekrój przez który ukaz. różne poziomy genetyczne *ściółka *próchnica *poz.eluwialny *poziom przemywania *poziom iluwialny *skała macierzysta *skała podścielająca CZYNNIKI GLEBOTWÓRCZE: -klimat -woda -skała macierzysta -działalność człowieka -roślinność i zwierzęta -czas