Rolą każdego państwa jest dbanie o dobro swoich mieszkańców, zaspokajanie ich niezbędnych potrzeb, dbałość o właściwe funkcjonowanie relacji między nimi przy jednoczesnym czuwaniu nad wizerunkiem i rangą państwa jako całości na arenie międzynarodowej. Tak określone funkcje traktują w bardzo uproszczony sposób pojęcie bezpieczeństwa narodowego.

Pojęcie, istota i cele bezpieczeństwa narodowego.

Bezpieczeństwo narodowe jest pojęciem obszernym. W zależności od sytuacji wewnątrz państwa, a także czynników, występujących poza jego granicami, może być definiowane i określane za pomocą odmiennych koncepcji. Na pierwszy plan mogą być przedkładane różne sprawy dotyczące poczucia i potrzeby bezpieczeństwa. Dla potrzeb niniejszej pracy, zostanie przywołana definicja podana przez Waldemara Kitlera, który bezpieczeństwo narodowe określa jako: jedną z najważniejszych potrzeb narodowych oraz podstawowy cel istnienia i funkcjonowania państwa, tworzących je mieszkańców oraz grup społecznych. Ponad to, jest to „układ” zapewniający środki i narzędzia, dzięki którym możliwy jest bezkonfliktowy i bezproblemowy stan działania i rozwoju państwa przez pryzmat jego obywateli i jednostek, możliwość ewentualnej obrony państwa jako jednostki politycznej. Dodatkowo, bezpieczeństwo narodowe, stanowi o możliwości ochrony obywateli danego państwa, jego dóbr i dorobku przed możliwymi do wystąpienia zagrożeniami, stanowiącymi barierę bytu oraz wartości szczególnie ważnych dla danego państwa. Bezpieczeństwo narodowe odnosi się do działań zarówno wewnętrznych państwa jak i tych na arenie międzynarodowej. Chcąc realizować tak pojęte bezpieczeństwo narodowe, konieczne jest ustanowienie odpowiedniej organizacji i przydzielenie niezbędnych funkcji, specjalnie do tego utworzonym instytucjom i jednostkom . Należy podkreśli, że zapewnienie bezpieczeństwa mieszkańcom danego państwa jest jednym z jego podstawowych celów . Jest to wartość nadrzędna wobec wszystkich pozostałych, gdyż każdy kolejny wytyczony cel, musi być tak określony, aby wzmacniać, a z pewnością nie naruszać, a nawet nie osłabiać poczucie bezpieczeństwa mieszkańców i narodu jako jednostki. Warto rozszerzyć podaną wcześniej definicję przez zaznaczenie, iż całokształt bezpieczeństwa narodowego jako cel, odnosi się do zapewnienia państwu i mieszkańcom takich walorów jak:  Trwałość bytu,  Niezależność i suwerenność państwa,  Przetrwanie narodu,  Zaspokojenie potrzeb dla biologicznego przeżycia,  Zapewnienie odpowiedniej jakości egzystencji społeczeństwa,  Gwarancja praw człowieka, wolności sumienia i wyznania oraz tożsamości narodowej,  Odpowiednie warunki środowiskowo-przyrodniczego. Nie należy ograniczać się do obszaru militarnego, które również jest istotne, ale nie jedyna . Mówi się o trzech płaszczyznach, przez które postrzegane jest bezpieczeństwo państwa, tj .:

1. Podmiotowość- jako pewność nieprzerwanego istnienia,
2. Przedmiotowość- jako „pewność stanu posiadania i swobody rozwoju”,
3. Zmienność- jako dynamiczność kwestii bezpieczeństwa. Przy tym, należy mieć na uwadze równowagę pomiędzy bezpieczeństwem państwa jako ogółu oraz państwa z punktu widzenia szeroko rozumianego „komfortu” jego obywateli. Znaczenie i celowość bezpieczeństwa (w tym narodowego) zostało znacząco określone przez słowa wypowiedziane przez K. Neumana: „Bezpieczeństwo nie jest wszystkim, lecz bez bezpieczeństwa wszystko jest niczym” . Zdanie to nie zostanie opatrzone komentarzem, gdyż jest ono wieloznaczne i może być interpretowane w różny sposób, w zależności od indywidualnych potrzeb czytelnika. Nie da się jednak ukryć, że jest ono szczególnie znaczące i głębokie.

Podmioty oraz przepisy prawne normujące bezpieczeństwo narodowe.

O powadze i randze bezpieczeństwa państwa stanowi choćby fakt, że kwestia ta została uregulowana prawnie. Pierwotnym dokumentem, który porusza tę tematykę jest Konstytucja RP . Do pozostałych, bardziej znanych i znaczących aktów zalicza się:

1. Ustawę 24 maja 2002r o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu .
2. Ustawę z 16 marca 2001r o Biurze Ochrony Rządu ,
3. Ustawę z 9 czerwca 2006r o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie wywiadu wojskowego ,
4. Ustawę z 24 sierpnia 2001r o Żandarmerii Wojskowej i Wojskowych organach porządkowych ,
5. Ustawę z 9 czerwca 2006r o CBA ,
6. Ustawę z 24 sierpnia 1991r o Państwowej Straży Pożarnej ,
7. Ustawę z 12 października 1990r o Straży Granicznej ,
8. Ustawę z 6 kwietnia 1990r o Policji ,
9. Ustawę z 29 sierpnia 1997r o Strażach Gminnych ,
10. Ustawę z 29 sierpnia 2002r o Stanie wojennym oraz kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości Konstytucyjnym zasadom RP ,
11. Ustawę z 18 kwietnia 2002r o Stanie klęski żywiołowej ,
12. Dekret o stanie wojennym z 12 grudnia 1981r ,
13. Ustawę z 21 czerwca 2002r o Stanie wyjątkowym ,
14. Ustawę z 26 kwietnia 2007r o Zarządzaniu kryzysowym ,
15. Ustawę z 22 stycznia 1999r o Ochronie informacji niejawnych ,
16. Ustawę z 24 sierpnia 1991r o Ochronie przeciwpożarowej ,
17. Ustawę z 22 sierpnia 1997r o Ochronie osób i mienia ,
18. Ustawę z 12 października 1990r o Ochronie granicy państwowej ,
19. Ustawę z 8 września 2006r o Państwowym Ratownictwie Medycznym i inne.

Pierwsze dziesięć pozycji odnosi się bezpośrednio do podmiotów czuwających nad bezpieczeństwem, natomiast pozostałe skupiają się na sytuacjach i działaniach związanych z naruszeniem lub zapewnieniem tego spokoju.

Jak wcześniej wspomniano, dla właściwej realizacji bezpieczeństwa państwa i jego mieszkańców w każdym aspekcie, koniecznym staje się powołanie i utrzymanie na właściwym poziomie działania, określonych instytucji, organizacji, jednostek i podmiotów. Niewątpliwie bezpieczeństwo narodowe jest wartością, która jest chroniona przez prawo w tym przez Konstytucję. Głównymi jednostkami odpowiedzialnymi za zapewnianie bezpieczeństwa mieszkańcom i państwu są w różnym stopniu organy władzy: ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Największa odpowiedzialność ponoszą te drugie. Wśród podmiotów władzy wykonawczej znajdują się: Prezydent RP, jednostki rządowe (centralne i terytorialne), jednostki samorządowe. Innymi jednostkami, które władze rządowe i samorządowe uprawniły do realizacji celów i zasad bezpieczeństwa są organy pozarządowem przykładowo: WOPR, GOPR, prywatne firmy ochrony osób i mienia itp. W związku z określonym poziomem poszczególnych podmiotów w strukturze administracyjnej, podmioty dbające o bezpieczeństwo państwa ujmuje się też w inny sposób tj. w podziale na grupy:

1. Formacje umundurowane, militarne . Formacja ta reprezentowana jest przez: Policję, Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Straż Graniczną, Państwową Straż Pożarną, Biuro Ochrony Rządu
2. Formacje cywilne np.: Inspekcja Handlowa, Inspekcja Sanitarna, Inspekcja Weterynaryjna oraz pozostałe, wspomniane już wcześniej
3. Samorządy terytorialne, w tym: Straż Miejska, Straż Gminna
4. Organizacje społeczne np. Ochotnicza Straż Pożarna, Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, Górskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe
5. Prywatne jednostki, w tym np.: firmy ochroniarskie czy detektywistyczne.

Niżej zostało przedstawione znaczenie -w zakresie bezpieczeństwa państwa- wybranych jednostek/instytucji.

W pierwszej kolejności warto podkreślić rolę jaką w systemie bezpieczeństwa narodowego odgrywa Prezydent RP. Jego uprawnienia w tym zakresie są ściśle regulowane przez wspomnianą wyżej Konstytucję RP. Należą do nich:  Możliwość wprowadzenie stanu wojny (tylko gdy Sejm nie może zwołać posiedzenia) w sytuacji zbrojnej napaści na kraj, jeśli z umów międzynarodowych wynika zobowiązanie do obrony .  Wydawanie rozporządzeń z zakresu wprowadzenia stanu wojennego lub wyjątkowego na wcześniejszy wniosek Rady Ministrów .  Zarządzanie powszechnej lub częściowej mobilizacji i użycia sił zbrojnych w celu obrony granic państwa, na wcześniejszy wniosek Premiera .  Wydawanie w czasie stanu wojennego rozporządzeń z mocą ustawy w sytuacji, gdy Sejm nie może zwołać posiedzenia na wcześniejszy wniosek RM . Natomiast zgodnie z ustawą o stanie wojennym, Prezydent ma wpływ na bezpieczeństwo narodowe gdyż: „1) postanawia, na wniosek Rady Ministrów, o przejściu organów władzy publicznej na określone stanowiska kierowania, 2) postanawia, na wniosek Rady Ministrów, o stanach gotowości bojowej Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, zwanych dalej „Siłami Zbrojnymi”, 3) określa, na wniosek Rady Ministrów, zadania Sił Zbrojnych w czasie stanu wojennego, 4) może mianować, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych, 5) zatwierdza, na wniosek Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych, plany operacyjnego użycia Sił Zbrojnych, 6) uznaje, na wniosek Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych, określone obszary Rzeczypospolitej Polskiej jako strefy bezpośrednich działań wojennych” . Praktycznie każde z uprawnień, wymaga kontrasygnaty.

Instytucją, która w wyobrażeniu obywateli stanowi najbardziej znaczącą grupę ludzi i zasad czuwających nad bezpieczeństwem narodu jest m.in. Policja. Jak wskazuje ustawa, Policja jest tworzona jako grupa służącą społeczeństwu. Jej istotą jest ochrona bezpieczeństwa ludzi oraz utrzymywanie bezpieczeństwa i porządku publicznego . Centralnym organem administracji rządowej, właściwym w sprawach ochrony bezpieczeństwa ludzi oraz utrzymania bezpieczeństwa i porządku publicznego, jest Komendant Główny Policji. Podlega on ministrowi spraw wewnętrznych. Jest on przełożonym wszystkich funkcjonariuszy Policji, a powołuje i odwołuje go Premier na wcześniejszy wniosek ministra spraw wewnętrznych. Ta sama osoba powołuje i odwołuje jego zastępców .

Obok Policjantów, funkcję gwarantującą utrzymanie porządku publicznego- wiążącego się z bezpieczeństwem narodowym- jest Straż Miejska (Gminna). Jest to formacja uzbrojona. 

Straż gminną(miejską) koordynuje Komendant, który jest powoływany i odwoływany przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta), który jest jednocześnie jego przełożonym. W zakresie odpowiednich obowiązków, strażnicy gminny współpracują z policjantami. Strażnicy w ramach swojej pracy, uprawnieni zostali m.in. do: udzielania pouczeń, legitymowania osób w uzasadnionych przypadkach w celu ustalenia ich tożsamości, ujęcia osób stwarzających w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego, a także dla mienia i niezwłocznego doprowadzenia do najbliższej jednostki Policji, nakładania grzywien, dokonywania czynności wyjaśniających, kierowania wniosków o ukaranie do sądu, oskarżania przed sądem i wnoszenia środków odwoławczych, usuwania pojazdów i ich unieruchamiania przez blokowanie kół itd. .

Iny podmiot, będący blisko obywatela, to Państwowa Straż Pożarna (PSP).

Straż tak samo jak policja czy strażnicy gminni jest formacją umundurowaną, powołaną w głównej mierze do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi zdarzeniami, niosącymi zagrożenie. Najważniejsze zadania, służące podtrzymaniu i zapewnianiu bezpieczeństwu państwa, stanowią: „1) rozpoznawanie zagrożeń pożarowych i innych miejscowych zagrożeń; 2) organizowanie i prowadzenie akcji ratowniczych w czasie pożarów, klęsk żywiołowych lub likwidacji miejscowych zagrożeń; 3) wykonywanie pomocniczych specjalistycznych czynności ratowniczych w czasie klęsk żywiołowych lub likwidacji miejscowych zagrożeń przez inne służby ratownicze; 4) kształcenie kadr dla potrzeb Państwowej Straży Pożarnej i innych jednostek ochrony przeciwpożarowej oraz powszechnego systemu ochrony ludności; 5) nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych; 6) prowadzenie prac naukowo-badawczych w zakresie ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony ludności; 7) współpraca z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych w zakresie niezbędnym do realizacji jego zadań ustawowych; 8) współdziałanie ze strażami pożarnymi i służbami ratowniczymi innych państw oraz ich organizacjami międzynarodowymi na podstawie wiążących Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych oraz odrębnych przepisów; 9) realizacja innych zadań, wynikających z wiążących Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych na zasadach i w zakresie w nich określonych” . „Zwierzchnikiem” jednostek ratowniczo-gaśniczych jest Komendant Główny PSP, który podlega Ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, a jest powoływany i odwoływany przez Premiera. PSP to instytucja, w której skład wchodzą: komenda Główna; komenda wojewódzka; komenda powiatowa-miejska (która obejmuje też jednostki ratowniczo-gaśnicze); Szkoła Główna Służby Pożarniczej i inne szkoły; jednostki badawczo-rozwojowe; oraz Centralne Muzeum Pożarnictwa .

Obok PSP, działalność prowadzi Ochotnicza Straż Pożarna (OSP). Jak wskazuje nazwa, tworzą ją ochotnicy, którzy zostali specjalnie przeszkoleni, umundurowani i wyposażeni w odpowiedni sprzęt. Tak jak PSP, głównymi ich działaniami są: walka z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi niebezpiecznymi zdarzeniami, w zakresie których współpracują z PSP . 

Szczegółową listę zadań do wykonania przez OSP oraz organizację, zawiera wewnętrzny statut danej jednostki OSP .

Inną instytucją,  również zaangażowaną w bezpieczeństwo krajum jest Straż Graniczna (SG). Strażnicy graniczni, będąc formacją umundurowaną, mają za zadanie chronić granicę państwową- na lądzie i na wodzie .

Zakres zadań, wskazanych w odpowiedniej ustawie, do wykonywania dla SG jest bardzo długi. Przykładowe z nich to: organizowanie i dokonywanie kontroli ruchu granicznego; wydawanie zezwoleń na przekraczanie granicy państwowej, w tym wiz; rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie różnych przestępstw i wykroczeń oraz ściganie ich sprawców, w zakresie właściwości Straży Granicznej; zapewnienie bezpieczeństwa w komunikacji międzynarodowej i porządku publicznego w zasięgu terytorialnym przejścia granicznego; nadzór nad eksploatacją polskich obszarów morskich oraz przestrzeganiem przez statki przepisów obowiązujących na tych obszarach; ochrona granicy państwowej w przestrzeni powietrznej Rzeczypospolitej Polskiej. Podmiotem nadrzędnym administracji rządowej właściwym w powyższym zakresie jest Komendant Główny Straży Granicznej. Podlega on ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych. Komendant jest powoływany i odwoływany przez Premiera na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych .

Kolejnym organem bezpieczeństwa państwa jest Centralne Biuro Antykorupcyjne (CBA) – służba specjalna państwa polskiego, urząd do spraw wykonuje polecenia sądu i prokuratury. CBA ma na celu zwalczania korupcji w życiu publicznym i gospodarczym, w tym przede wszystkim na poziomie instytucji państwowych i samorządowych, oraz walkę z czynami uderzającymi w interesy ekonomiczne państwa . Funkcjonariusze CBA wykonują: „1) czynności operacyjno-rozpoznawcze w celu zapobiegania popełnieniu przestępstw, ich rozpoznania i wykrywania oraz – jeżeli istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa – czynności dochodzeniowo-śledcze w celu ścigania sprawców przestępstw; 2) czynności kontrolne w celu ujawniania przypadków korupcji w instytucjach państwowych i samorządzie terytorialnym oraz nadużyć osób pełniących funkcje publiczne, a także działalności godzącej w interesy ekonomiczne państwa; 3) czynności operacyjno-rozpoznawcze i analityczno-informacyjne w celu uzyskiwania i przetwarzania informacji istotnych dla zwalczania korupcji w instytucjach państwowych i samorządzie terytorialnym oraz działalności godzącej w interesy ekonomiczne państwa” .

Znaczącymi organizacjami bezpieczeństwa narodowego są: Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ABW) oraz Agencja Wywiadu. Podstawowe zadania leżące w kompetencjach i obowiązkach ABW to:
„1) rozpoznawanie, zapobieganie i zwalczanie zagrożeń godzących w bezpieczeństwo wewnętrzne państwa oraz jego porządek konstytucyjny, a w szczególności w suwerenność i międzynarodową pozycję, niepodległość i nienaruszalność jego terytorium, a także obronność państwa; 2) rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie (wymienionych w ustawie) przestępstw (…) 3) realizowanie, w granicach swojej właściwości, zadań związanych z ochroną informacji niejawnych oraz wykonywanie funkcji krajowej władzy bezpieczeństwa w zakresie ochrony informacji niejawnych w stosunkach międzynarodowych; 4) uzyskiwanie, analizowanie, przetwarzanie i przekazywanie właściwym organom informacji mogących mieć istotne znaczenie dla ochrony bezpieczeństwa wewnętrznego państwa i jego porządku konstytucyjnego; 5) podejmowanie innych działań określonych w odrębnych ustawach i umowach międzynarodowych .

Do zadań AW, mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa narodowego należy: „1) uzyskiwanie, analizowanie, przetwarzanie i przekazywanie właściwym organom informacji mogących mieć istotne znaczenie dla bezpieczeństwa i międzynarodowej pozycji Rzeczypospolitej Polskiej oraz jej potencjału ekonomicznego i obronnego; 2) rozpoznawanie i przeciwdziałanie zagrożeniom zewnętrznym godzącym w bezpieczeństwo, obronność, niepodległość i nienaruszalność terytorium Rzeczypospolitej Polskiej; 3) ochrona zagranicznych przedstawicielstw Rzeczypospolitej Polskiej i ich pracowników przed działaniami obcych służb specjalnych i innymi działaniami mogącymi przynieść szkodę interesom Rzeczypospolitej Polskiej; 4) zapewnienie ochrony kryptograficznej łączności z polskimi placówkami dyplomatycznymi i konsularnymi oraz poczty kurierskiej; 5) rozpoznawanie międzynarodowego terroryzmu, ekstremizmu oraz międzynarodowych grup przestępczości zorganizowanej; 6) rozpoznawanie międzynarodowego obrotu bronią, amunicją i materiałami wybuchowymi, środkami odurzającymi i substancjami psychotropowymi oraz towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a także rozpoznawanie międzynarodowego obrotu bronią masowej zagłady i zagrożeń związanych z rozprzestrzenianiem tej broni oraz środków jej przenoszenia; 7) rozpoznawanie i analizowanie zagrożeń występujących w rejonach napięć, konfliktów i kryzysów międzynarodowych, mających wpływ na bezpieczeństwo państwa, oraz podejmowanie działań mających na celu eliminowanie tych zagrożeń; 8) prowadzenie wywiadu elektronicznego; 9) podejmowanie innych działań określonych w odrębnych ustawach i umowach międzynarodowych” . Należy zaznaczyć, że praktycznie wszystkie działania prowadzone przez AW mają miejsce poza granicami RP. Czynności podejmowane w kraju muszą mieć związek z podjętymi za granicą .

Istotną instytucją utworzoną dla ochrony osób, obiektów i urządzeń jest Biuro Ochrony Rządu (BOR). Zadania funkcjonariuszy BOR to m.in. ochrona:

1. Prezydenta RP, Marszałka Sejmu, Marszałka Senatu, Premiera, wiceprezesa Rady Ministrów, ministra spraw wewnętrznych oraz spraw zagranicznych i innych osób
2. byłych prezydentów Rzeczypospolitej Polskiej,
3. delegacji zagranicznych przebywających na terenie kraju,
4. polskich przedstawicielstw dyplomatycznych, urzędów konsularnych,
5. obiektów i urządzeń o szczególnym znaczeniu wraz z zapewnieniem ich działania;
6. prowadzenie rozpoznania pirotechniczno-radiologicznego obiektów: Sejmu i Senatu; służących Prezydentowi RP, Premierowi i wybranym ministrom itd. Aby w odpowiedni sposób zapewnić ochronę BOR:

1. planuje zabezpieczenie osób, obiektów i urządzeń;
2. rozpoznaje i analizuje potencjalne zagrożenia;
3. zapobiega powstawaniu zagrożeń;
4. koordynuje realizację działań ochronnych;
5. wykonuje bezpośrednią ochronę;
6. zabezpiecza obiekty i urządzenia;
7. doskonali metody pracy” .

Organami służby specjalnej, działających dla ochrony przed zagrożeniami wewnętrznymi dla obronności: „Państwa, bezpieczeństwa i zdolności bojowej Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz innych jednostek organizacyjnych podległych lub nadzorowanych przez Ministra Obrony Narodowej” jest Służba Kontrwywiadu Wojskowego (SKW), oraz dla „ochrony przed zagrożeniami zewnętrznymi dla obronności Państwa, bezpieczeństwa i zdolności bojowej SZ RP oraz innych jednostek organizacyjnych, podległych lub nadzorowanych przez Ministra Obrony Narodowej jest Służbę Wywiadu Wojskowego (SWW) . Konkretny zakres zadań, dla obu służb został wymieniony w art. 6 i 7. Ustawy z 9 czerwca 2006r o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego.

Na podstawie zawartych wyżej treści, można stwierdzić, że obszar tematyczny bezpieczeństwa narodowego jest znaczący. Skupiając się choćby na podstawach prawnych, widoczne jest jak wiele ustaw i dokumentów odnosi się do tej sprawy. Powołane zostały liczne jednostki i organy stojące na straży ochrony szeroko rozumianego bezpieczeństwa narodowego. Wśród opisanych wyżej podmiotów, są te które w sposób szczególny traktują porządek publiczny (np. straż miejska), prawidłowe funkcjonowanie i relacje w państwie (np. policja) czy obronę granic (straż graniczne). Trzeba podkreślić, że nie jest to skończona lista podmiotów czuwających nad bezpieczeństwem narodowym.