Przegląd klasycznych teorii osobowości Od wieków ludzie starali się znaleźć wyjaśnienie dla zachowań człowieka, interpretację jego przyczyn, ukazać motywację, zrozumieć zjawisko rozwoju oraz zmiany w jego toku zachodzące. Niejednokrotnie zdarzało się, że sięgano do prostego wyjaśnienia zachowań złożonych, odnosząc się, na przykład, do biologicznych uwarunkowań organizmu walczącego o przetrwanie bądź ciągłego pokonywania ograniczeń i dążenia do rozwoju (Oleś, 2003). Teorie osobowości zapisały się na kartach koncepcji socjologicznych, antropologicznych, czy filozoficznych. Były również obecne w literaturze, muzyce i sztuce. Wokół zagadnienia osobowości pojawiało się wiele pytań, na które formułowano często niejednoznaczne oraz wykluczające się wzajemnie odpowiedzi (Oleś, 2003). Konsekwencją tych poszukiwań stało się stworzenie nauki o osobowości, której powstanie datuje się na przełom XIX i XX wieku, gdy rodziła się i rozwijała psychoanaliza. Kładąc nacisk na jednostkę ludzką - jej procesy psychiczne i predyspozycje, które obejmują temperament, cechy osobowości, charakter, sferę interpersonalną oraz system Ja. Badacze europejscy postawili przed sobą główny cel poznawczy, nie zapominając jednocześnie o istotnych celach praktycznych (Oleś, 2003). Wyróżnić można pięć stosunkowo najnowszych źródeł inspiracji, które przyczyniły się do rozwoju teorii osobowości (Hall, Lindzey, Campbell, 2004). Jednym z najważniejszych elementów określających naturę teorii osobowości jest zapoczątkowana przez Charcota i Janeta, a rozwijana przez Freuda, Junga i McDougalla, tradycja obserwacji klinicznych. Kolejnymi źródłami wpływu były psychologia postaci oraz psychologia Williama Sterna. Psychologowie postaci skupiali się na globalnym charakterze zachowania i twierdzili, że nie można wyjaśnić zachowania człowieka na podstawie fragmentarycznych badań nad jego elementami (Hall, Lindzey, Campbell, 2004). Psychologia eksperymentalna, a w szczególności teoria uczenia się, również wywarły istotny wpływ na rozwój teorii osobowości. Główni badacze tacy, jak Pawłow, Helmholtz, Thorndike, Watson, czy Wundt wykazali większą troskę o dokładną kontrolę badań eksperymentalnych, co pozwoliło na jeszcze bardziej wnikliwe podejście do zagadnienia modyfikacji zachowań. Czwartym źródłem inspiracji jest tradycja psychometryczna, która skupiała się wokół badania i pomiaru różnic indywidualnych doprowadzając do rozpowszechnienia stosowania analizy ilościowej danych, a także do modyfikacji technik i skal pomiaru poszczególnych wymiarów zachowania. Genetyka i fizjologia stanowią ostatnie źródło wpływu, które w znaczący sposób przyczyniło się do zrozumienia i opisania cech osobowości. Konsekwencje działania tych nauk widoczne są, głównie, w czynnikowych modelach osobowości, takich jak model Eysencka, czy model Wielkiej Piątki (Hall, Lindzey, Campbell, 2004). Psychologia osobowości ma zatem bardzo rozległy zakres poznania i zainteresowań, łącząc ze sobą poszczególne nurty i modele osobowości, które wzajemnie się przenikają. Niniejszy rozdział jest próbą przedstawienia wybranych, teoretycznych ujęć osobowości, które odegrały istotną rolę w procesie wyjaśniania charakterystycznych wzorców emocji, myślenia i zachowania razem z mechanizmami psychologicznymi za nieodpowiadającymi, w myśl, że: „psychologia osobowości poszukuje tego, by łączyć dorobek psychologii rozwojowej, społecznej, poznawczej i biologicznej w zrozumienie całej osoby i wymiarów różnic, które pozwalają im psychologicznie różnić się między sobą” (Funder, 2001, s. 198).

1.1.1. Definicja osobowości

Słowo „osobowość” w codziennym zastosowaniu znajduje wiele różnych znaczeń, najczęściej kojarząc się z unikalnością jednostki (Oleś, 2003). Mając na uwadze fakt, iż nauka wiąże się z badaniem tego, co ogólne a nie jednostkowe, w psychologii liczba znaczeń dla słowa „osobowość” znacznie wzrasta. Allport (1937) wyróżnił niemalże 50 definicji, które przydzielił do kilku szerszych kategorii (Hall, Lindzey, Campbell, 2004). Dwie spośród nich zasługują na szczególną uwagę ze względu na swą aktualność, zaakcentowanie wieloaspektowego ujęcia – neurofizjologicznego i systemowego – oraz zauważenie dynamicznej organizacji osobowości, a także jej funkcjonalności (Oleś, 2003). Pierwsza definicja osobowości została stworzona przez Guthriego (1930), przedstawiciela radykalnego empiryzmu behawiorystycznego, a ujmowała ją jako system nawyków, aktów i ruchów o istotnym znaczeniu społecznym (Matusewicz, 2006). Jednak dopiero następne z nich okazały się wiążące dla rzeszy badaczy. Jedna ze znaczących pochodzi z publikacji autorstwa Gordona W. Allporta (1937) z roku 1937, Personality: A Psychological Interpretation, która została mianowana pierwszym podręcznikiem psychologii osobowości (Oleś, 2003). „Osobowość to dynamiczna organizacja wewnątrz jednostki tych psychofizycznych systemów, które determinują unikalne przystosowanie do środowiska” (Allport, 1937, s. 48 za Oleś, 2003). Inna definicja, autorstwa Lawrence’a A. Pervina, jest jednocześnie wyrazem bardziej współczesnego ujęcia osobowości z zachowaną myślą przewodnią (Oleś, 2003). Według niego „osobowość […] to złożona całość myśli, emocji i zachowań, nadająca kierunek i wzorzec (spójność) życiu człowieka. Podobnie jak ciało, osobowość składa się zarówno ze struktur, jak i procesów i odzwierciedla działanie tyleż natury (geny), co środowiska. Pojęcie osobowości obejmuje również czasowy aspekt funkcjonowania człowieka, osobowość zawiera bowiem wspomnienia z przeszłości, reprezentacje mentalne teraźniejszości oraz wyobrażenia i oczekiwania co do przyszłości” (Pervin, 2002b, s.416, za: Oleś, 2003). Każda z powyższych definicji kładzie nacisk na funkcję integrującą osobowości, akcentując podejście skoncentrowane na osobie. Kierunek rozwoju nauki o osobowości był wówczas jednoznaczny i zmierzał w stronę poznania konfiguracji zmiennych znajdujących się wewnątrz jednostki, przy czym to osoba poddawana jest analizie, a nie zmienne. Obydwie definicje rozpatrywać można również na poziomie badań (operacjonalizacji), gdzie dominantą jest koncentracja na zmiennych, a przedmiotem poznania są konfiguracje i wzajemne oddziaływania między tymi zmiennymi (Oleś, 2003). Synteza powyższych rozwiązań dotyczących znalezienia jednoznacznego rozumienia osobowości pozostaje więc kwestią otwartą – z jednej strony jest to pewien teoretyczny konstrukt ujęcia rzeczywistości, który może oddawać meritum dotyczące osobowości w zależności od podejścia, z drugiej natomiast osobowość istnieje realnie pod postacią dających się policzyć wskaźników, na przykład w ramach układu cech. Zanim jednak doszło do ewolucji pojęcia osobowości w nakreślonym powyżej kierunku powstały definicje i teorie charakterystyczne dla poszczególnych, głównych nurtów psychologii.

1.1.2. Klasyczna psychoanaliza

Powstała ponad sto lat temu, psychoanaliza zawiera w sobie zarówno elementy teorii osobowości, jak i metod badawczych oraz klinicznej szkoły interpretacji zaburzeń (Drat-Ruszczak, 2004). Od początku swego istnienia budziła skrajne emocje, zyskując zafascynowanych zwolenników oraz lekceważących i podważających wrogów. Elementarna wiedza dotycząca fundamentalnych twierdzeń Freuda stała się bardzo powszechna wśród społeczeństwa, stanowiąc tym samym element kultury. Psychoanaliza – docierając do nieświadomości i odkrywając nieznane nam dotąd motywy naszych zachowań – może nosić miano nurtu szczególnego we współczesnej psychologii. Wyjaśnia bowiem nie tylko wszelkiego rodzaju zaburzenia, ale również zachowania i postawy nie odstępujące od normy (op. cit.). Klasyczna psychoanaliza w ujęciu Sigmunda Freuda przeszła, w ostatnich kilkudziesięciu latach, znaczną ewolucję, niejednokrotnie poważnie odchodząc od pierwotnych założeń teorii. Tradycyjna formuła psychoanalizy skupia się wokół czterech podstawowych twierdzeń:

(1) o istnieniu kompleksu Edypa, (2) o popędowej strukturze rozwoju osobowości, (3) o konfliktach i mechanizmach obronnych, (4) o istotnej roli nieświadomości (op. cit.).

Powyższe założenia teoretyczne zostały ustrukturyzowane przez Rapaporta i Gill (1959), którzy wyróżnili pięć modeli psychiki w ramach psychoanalitycznej metapsychologii freudowskiej:

(1) model dynamiczny – wyróżniający i wyjaśniający działanie popędów libidinalnego i agresywnego, (2) model ekonomiczny – określający funkcjonowanie energii w psychice, (3) model topograficzny – rozgraniczający procesy psychiczne na nieświadome, przedświadome i świadome, (4) model strukturalny – zakładający istnienie struktur: id, ego i superego, (5) model rozwojowy – ukazujący określone stadia rozwoju oraz akcentujący rolę przeszłości, która kształtuje teraźniejszość człowieka (op. cit.).

Model dynamiczny

Zawierająca się w modelu dynamicznym teoria popędów wyjaśnia i nazywa dwuwymiarową siłę, która motywuje zachowanie człowieka. Są to popędy: agresywny i libidinalny (op. cit.). Każdy popęd ma swoje źródło, swój cel oraz obiekt. Pierwszy aspekt dotyczy wnętrza jednostki, jej cielesności i ma związek z głodem lub napięciem seksualnym. Rozładowanie napięcia, czy też dążenie do przyjemności są związane z celem popędu. Obiekt natomiast jest naturalnym środkiem do osiągnięcia wspomnianego celu – może nim być osoba fizyczna, rzecz lub ich psychiczna reprezentacja stanowiąca obiekt wewnętrzny. Można więc stwierdzić za Moorem i Finem (1996), że pojęcie popędu dotyczy nie tylko wewnętrznego impulsu popędowego (bodźca), ale obejmuje także jego psychiczną, dynamiczną reprezentację, zawierającą w sobie potrzebę jego rozładowania (op. cit.). Freudowska teoria popędów zakłada więc dwuwymiarowy aspekt dynamiki osobowości oraz motywów z nią związanych. Kierujące jednostką motywy mogą zostać zaakceptowane dążąc do przyjemności i przystosowania się do nich, z drugiej zaś strony, jeżeli są one zagrażające wewnętrznie – w każdej chwili może wyeliminować je ze świadomego poziomu przeżyć.

Model ekonomiczny

Określający funkcjonowanie energii w psychice model ekonomiczny pozwala zrozumieć dynamikę osobowości, której motywy są przemieszczane i przekształcane. Freud założył, że obiekt, dzięki któremu popęd może być rozładowany oraz jego ekspresja są poddawane nieustającym przemianom. Dzieje się tak, bowiem każda aktywność psychiczna jest naładowana energią popędową, która przyczynia się do rozładowania napięcia powstałego w skutek konfliktu (op. cit.). Założenie, że ciało fizyczne jest naładowane energią utożsamianą z ładunkiem elektrycznym zostało określone kateksją. Odnajdująca swoje umiejscowienie w obiektach energia jest z nimi powiązana w sposób częściowy, a to z kolei nazwał Freud obsadzenie obiektu kateksją. Inwestycyjny charakter zarządzania energią psychiczną można porównać do działania urządzenia hydraulicznego, gdzie odpowiednia jej ilość poświęcona na dany obiekt sprawi, że inny otrzyma jej mniej. Nieustannie zmieniające się motywy mogą ulec znacznym przekształceniom w postaci przejęzyczenia, sennego marzenia lub zachowania, jednakże nie mogą zniknąć, ale podlegają akceptacji i jednostka jest w stanie je znieść (op. cit.). Wskazanie przez Freuda na dynamikę związaną z uczuciami, czynnościami intruzywnymi, czy też niedozwolonymi sprawia, że ekonomiczny aspekt osobowości stanowi fundament psychoanalizy, również tej współczesnej.

Model topograficzny

Założenie o istnieniu motywów nieświadomych, zawartych w modelu topograficznym, powstało na skutek obserwacji zjawisk posthipnotycznych, a także trudności w przypomnieniu sobie przez neurotyków pewnych zdarzeń z przeszłości. Sigmund Freud (op. cit.) przedstawił ów model w formie góry lodowej, na wierzchołku której znajdowały się procesy świadome, po środku – przedświadome, pod powierzchnią wody natomiast, która zajmowała najwięcej miejsca – nieświadome. Świadome procesy psychiczne związane są z tym, czego jednostka doświadcza bezpośrednio oraz stanowią minimalną część życia psychicznego. Przedświadomość dotyczy faktów, zdarzeń i spostrzeżeń, które jednostka może w bardzo łatwy sposób wydobyć z nieświadomości, skupiając na nich uwagę. Treści nieświadome natomiast stanowią tą część życia psychicznego jednostki, która nie jest przez nią akceptowana. Dotyczyć to może wspomnień z dzieciństwa, ale również doświadczeń, które mają miejsce aktualnie – impulsy, lęki, myśli, nadzieje, czy pragnienia (op. cit.). Freud założył, że między procesami przedświadomymi i nieświadomymi znajduje się swoisty cenzor w postaci mechanizmu wyparcia. Odpowiada on za przemieszczanie treści niewygodnych i silnie zagrażających do nieświadomości, gdzie mogą one zostać poddane zniekształceniu, tracąc jakąkolwiek wartość logiczną. Nie przeszkodziło to autorowi teorii na postawienie hipotezy, iż to procesy nieświadome determinują nasze zachowanie niemal całkowicie. To siły intrapsychiczne spełniają nieocenioną funkcję adaptacyjną, bazując na pragnieniach popędowych, obronnych funkcjach ego, czy napomnieniach superego. Zachowanie jest zatem celowe i motywowane. Nadrzędnym celem jednostki będzie więc unikanie nieprzyjemnych wspomnień i myśli, nie dopuszczając do poszerzenia się zakresu swojej świadomości (op. cit.).

Model strukturalny

Strukturalny model organizacji psychicznej proponuje podzielenie jej na trzy części – id, ego i superego. Podział taki funkcjonuje do dnia dzisiejszego i stanowi jedną z podstawowych kategorii analizy funkcjonowania psychiki we współczesnej psychoanalizie. Najbardziej prymitywnym elementem struktury psychicznej jest id, które skupia w sobie popędy agresywne i libidinalne, dążąc do ich natychmiastowego zaspokojenia. Ta prymitywna forma aktywności psychicznej funkcjonuje według reguł procesów pierwotnych, nie zwracając uwagi na związki logiczne występujące pomiędzy zdarzeniami, mając trudności z tolerowaniem ambiwalencji oraz kierując się wyobrażeniami i fantazjami w ramach reprezentacji rzeczywistości (op. cit.). Zasada przyjemności sprawia, że potrzeby id muszą otrzymać błyskawiczną gratyfikację w postaci, na przykład, podstawowego odruchu motorycznego. Jeżeli natomiast rozładowanie popędu nie może odbyć się natychmiastowo, wówczas powstaje wyobrażenie, które redukuje nieprzyjemne napięcie. Jest to rodzaj mechanizmu obronnego, który został określony mianem myślenia życzeniowego działającego w służbie id. Pomimo tego, że struktura id nie odróżnia obiektu od jego wyobrażenia, podlega niektórym zmianom w toku rozwoju. Dzieje się tak, ponieważ myślenie życzeniowe angażuje procesy pamięci obrazowej związanej z minionymi doświadczeniami. Jednakże nie sprawia to, iż id jest wystarczającą strukturą pozwalającą przetrwać w brutalnej i stawiającej wymagania rzeczywistości (op. cit.). Elementem, który znacznie ułatwia proces adaptacji jednostki do otaczającej ją rzeczywistości w toku rozwoju, jest ego. Według modelu strukturalnego pośredniczy pomiędzy niezaspokojonymi popędami id, nieustannymi ograniczeniami świata zewnętrznego oraz nakazami superego. Głównym zadaniem ego, zgodnie z zasadą rzeczywistości, jest zrealizowanie zaspokojenia impulsów z uwzględnieniem wymagań rzeczywistości tak, aby gratyfikacje osiągnęły bardziej dojrzałą formę. Pozwala to różnicować jednostce między obiektywną i subiektywną warstwą postrzegania świata zewnętrznego i wewnętrznego w odniesieniu do przeszłych doświadczeń. Zaangażowanie takich procesów poznawczych, jak pamięć, spostrzeganie czy myślenie, pozwala na realistyczną kalkulację konsekwencji postępowania oraz na podjęcie decyzji o zaspokojeniu bądź odroczeniu gratyfikacji. Silnie rozwinięte i dobrze zorganizowane ego jest w nieustannym kontakcie ze świadomymi procesami spostrzegania świata zewnętrznego oraz domagającymi się realizacji potrzebami id (op. cit.). Strukturą, która reprezentuje wartości moralne w zachowaniach i postawach jest, według Freuda, superego. Składają się na nią dwa systemy – sumienie oraz ego idealne. Obydwie części są konsekwencją mechanizmu introjekcji, który polega na uwewnętrznianiu materiału doświadczanego w toku rozwoju – identyfikacja z rodzicami, stosowany przez nich system kar i nagród, czy wartości – pomijając różnicowanie i integrację z innymi wartościami. Superego jest więc zbiorem zasad, nakazów, wartości społeczeństwa, który ukazuje się w formie samokontroli – w swojej dojrzałej formie – oraz poczucia winy – w formie kary za niespełnienie owych nakazów (op. cit.). Sigmund Freud, proponując model strukturalny psychiki, starał się wyjaśnić, uporządkować i zrozumieć złożoną organizację ludzkiego zachowania. Jako konstrukt teoretyczny stał się inspiracją do jeszcze bardziej wzmożonych poszukiwań odpowiedzi na pytania dotyczące funkcjonowania osobowości.

Model rozwojowy

Model opisujący rozwój psychoseksualny osobowości zakłada, że sposoby radzenia sobie z konfliktami intrapyschicznymi, które miały miejsce w toku życia jednostki, nie muszą ulec zmianie. Część z tych rozwiązań zostaje wypierana bądź zafiksowana w okresie niemowlęcym oraz może utrzymać się w takiej samej formie od wczesnego etapu rozwoju do wieku dorosłego. Ową fiksację zrozumieć można jedynie z poziomu analizy historii jej rozwoju. Pierwsze pięć-sześć lat życia dziecka obfitują w stadia rozwoju, które mają fundamentalne znaczenie w procesie kreowania się osobowości. Zostały one nazwane stadiami psychoseksualnymi. Nie odnoszą się one jedynie do powszechnego znaczenia terminu „seksualny”. Ich znaczenie bowiem ma związek nie tylko z obszarem, czy strefą genitalną, ale również ze strefami erogennymi, do których należą usta i odbyt. Według Freuda owe strefy są istotne w kontekście rozwoju osobowości, ponieważ są pierwszym źródłem podniecenia, przed którym dziecko jest stawiane. Wiąże się to z odczuwaniem lęku i frustracji ze względu na fakt kontrolowania dziecka przez rodziców, a także stanowi pierwsze próby radzenia sobie z uczuciami, które wpływają na dalszy jego rozwój. Freud wyróżnił pięć stadiów rozwoju psychoseksualnego: oralne, analne, falliczne, okres latencji oraz stadium genitalne. Każdemu ze stadiów odpowiada określona strefa erogenna, prototypowa aktywność, konflikt oraz rys osobowości i cechy charakteru (op. cit. ). Oralne stadium rozwoju przypada na okres do drugiego roku życia. Aktywności takie, jak ssanie, gryzienie, połykanie, stymulują usta i wiążą się z konfliktem między pragnieniami libidinalnymi oraz sadystycznymi. Stadium analne umiejscowione zostało w okresie od drugiego do trzeciego roku życia. Stymulowanie zwieracza odbytu poprzez wydalanie oraz odpowiedni trening toaletowy odpowiadają konfliktowi pomiędzy kontrolą a jej brakiem, przy czym celem nadrzędnym staje się niezależność. Stadium falliczne obejmuje czwarty i piąty rok życia dziecka. Strefą erogenną są narządy płciowe, które są stymulowane przez autoerotyczną aktywność jednostki. Centralne miejsce zajmuje tutaj konflikt nazwany przez Freuda kompleksem Edypa. Konsekwencją następowania po sobie zadań rozwojowych jest pojawienie się, między szóstym a dwunastym rokiem życia, okresu latencji, który nazywany jest fazą względnego spokoju. Choć charakteryzuje się ona swoistym wyciszeniem popędu seksualnego oraz związanego z nim kompleksu Edypa, to stanowić może również odzwierciedlenie wszelkich nierozwiązanych konfliktów mających miejsce w poprzednich stadiach. Obejmujące okres dojrzewania stadium genitalne wiąże się, przede wszystkim, z faktem nawiązywania relacji z obiektami realnymi, które nie pochodzą ze świata fantazji, nie są ukierunkowane na Ja, jak w to miało miejsce w poprzednich fazach (op. cit.). Rozwojowy model osobowości dostarcza informacji dotyczących przeszłości jednostki, która w znaczy sposób stanowi o jej teraźniejszości, wyrażając się w symptomach oraz zachowaniach. Kolejne stadia rozwoju obrazują poszczególne etapy kształtowania się osobowości, trzymając się popędowej podstawy teoretycznej. Charakterystyczny dla stadium fallicznego kompleks Edypa jest kolejnym, przełomowym, odkryciem klasycznej psychoanalizy, które istotnie wpłynęło na poglądowe i naukowe myślenie o rozwoju człowieka. Współczesne podejście do klasycznej psychoanalizy stanowi obszerną kontynuację myśli przewodniej Freuda. Wielu badaczy podnosi głos krytyczny, twierdząc, że psychoanaliza nie ma nic wspólnego z psychologią, a bliżej jest jej zdecydowanie do kanonu literatury pięknej. Inni natomiast wskazują na indolencję psychoanalizy w przypadku leczenia określonych zaburzeń psychicznych, podkreślając, że wyniki badań nie dowodzą potwierdzenia jej fundamentalnych hipotez. Specjaliści, którzy chwalą i cenią teorię Freuda są zdania, że jej zasługi i wkład wniesiony w psychologię, psychoterapię i badania empiryczne jest nieoceniony. Nie sposób się nie zgodzić z faktem, iż psychoanaliza umożliwia stworzenie bardzo szerokiego spektrum poznania, terapii i badania osobowości poprzez stosowanie wolnych skojarzeń, interpretację marzeń sennych, czy też analizę zjawisk przeniesienia i przecwiprzeniesienia. Dzięki temu, że koncepcja Freuda ma bardzo rozległy zakres stosowalności, złożona struktura zachowania człowieka może zostać rozpoznana, zrozumiana i wyjaśniona. Jednocześnie, nie można zapominać o tym, że klasyczna teoria psychoanalityczna jest niezwykle hermetyczna i niejednokrotnie niejednoznaczna. Dowolność interpretacji może okazać się problematyczna, a kiedy dodamy do tego niewystarczającą sprawdzalność empiryczną, to pozostaje poczucie braku uwierzytelnienia koncepcji.

1.1.3. Osobowość w ujęciu teorii uczenia się

Teoria bodźca-reakcji (S-R) jest oszczędną pojęciowo, jasną teorią laboratoryjną, charakteryzującą się dbałością o właściwe zaplecze empiryczne. Największy nacisk kładzie na proces uczenia się, na nabywanie i utrwalanie nowych form zachowań pojawiających się pod wpływem doświadczenia. Jak sama jej nazwa wskazuje, koncentruje się przede wszystkim na wyjaśnianiu procesów zachodzących między bodźcami, na które wystawiona jest jednostka, a jej reakcjami. U podstaw teorii leżą badania Iwana Pawłowa, Johna B. Watsona i Edwarda L. Thorndike'a (Pervin, John, 2002). 
Szczególnie często wymienianym w tym paradygmacie pojęciem jest warunkowanie klasyczne, które stało się dla wielu badaczy środkiem do stworzenia takiej teorii, która byłaby obiektywna, postulująca tylko to, co bezpośrednio daje się zaobserwować, podobna do innych teorii mających swe źródło w naukach przyrodniczych. Behawioryzm - bo o nim właśnie mowa - podkreśla przede wszystkim wpływ środowiska na zachowania jednostki, choć nie wyklucza wpływu czynników biologicznych. W procesie uczenia się podstawową rolę odgrywają nagroda i kara. Rozwinięta teoria bodźca - reakcji Dollarda i Millera miała bezpośrednio u swych podstaw prace Hulla, ale także oparła się na teorii psychoanalitycznej oraz antropologii społecznej. Autorzy ci posługują się niewielką liczbą pojęć i koncentrują się na pojęciu nawyku, a także na wyszczególnieniu tych warunków, w których nawyki tworzą się i zanikają (op. cit).

Związki i skojarzenia bodźców - reakcji, które leżą u podstaw każdej koncepcji związanej z uczeniowym ujmowaniem osobowości zostały przez Dollarda i Millera nazwane nawykami, będącymi nieodzownym elementem struktury osobowości człowieka. Innym istotnym pojęciem składającym się na konstrukt osobowości jest popęd, definiowany jako bodziec, którego siła jest wystarczająca do tego, by zachowanie zostało zaktywizowane. Hull wprowadził podział na popędy wtórne, których uczymy się w toku rozwoju oraz popędy pierwotne, stanowiące wrodzone wyposażenie jednostki. Nabywanie popędów wtórnych odbywa się na drodze kojarzenia ich z zaspokajaniem popędów pierwotnych. Do uczenia dochodzi, gdy redukcja popędowych bodźców jest nagrodą dla reakcji (op. cit.). Dollard i Miller, w swej uczeniowo-społecznej interpretacji procesu rozwoju, szczególną uwagę zwracali na rolę naśladowania, które związane jest ze wzmocnieniem pozytywnym zachowania o charakterze dopasowania - pewna wyuczona reakcja naśladowania nabyta w sytuacji uczenia, ulega generalizacji na inne. Kolejnym istotnym czynnikiem wyróżnianym przez kontynuatorów teorii Hulla na poziomie wzrostu i rozwoju jest stosowanie oraz znaczenie nagród i kar w procesie wychowania przez rodziców. Układ nagród i kar pochodzący od ważnych dla jednostki osób w środowisku oraz ze strony rodziców prowadzi do nabywania cech osobowości przez jednostkę (op. cit. ). Według Dollarda i Millera, zachowania patologiczne można zrozumieć na podstawie konstelacji popędów, konfliktu popędów, wzmacniania za pomocą redukcji lęku oraz samego lęku. W szczególności podkreślają rolę nauczenia się przez dzieci w toku rozwoju takich sposobów redukowania popędów, które są społecznie akceptowalne zwłaszcza w sytuacjach związanych z treningiem czystości, z jedzeniem, zachowaniami agresywnymi oraz seksualnymi. Dorastające dzieci mogą dążyć do wyrażenia określonych popędów, jednakże niejednokrotnie spotyka je kara ze strony rodziców. Konsekwencją takiej sytuacji jest powstanie nabytego popędu lęku odnoszącego się do określonych bodźców, który jest określany mianem reakcji prowadzącej do redukcji wspomnianego popędu. Reakcja unikania oraz poczucia winy są więc egzemplifikacją procesu uczenia się polegającego na kojarzeniu reakcji popędowych z uprzednio neutralnym bodźcem. Pojawia się tutaj pojęcie konfliktu dążenie–unikanie, którego podłożem jest reakcja dążenia bądź unikania w odpowiedzi na ten sam bodziec występujący w toku rozwoju jednostki (Pervin, John, 2002). Uczeniowe ujęcie osobowości przyczyniło się do rozwoju myślenia o jednostce w kontekście zmiennych pochodzących ze środowiska oraz konkretnych sytuacji, które rzutują na jej zachowanie. Jest to również podejście, które ma na celu pragmatyzm prowadzący do rozwoju jednostki na poziomie psychoterapii, a poprzez prowadzenie systematycznych badań i eksperymentów dąży do poszerzenia samej teorii. Nie było to jednak wystarczająco wyczerpujące podejście do osobowości, ze względu na pominięcie analizy zachowania poznawczego, które pokazuje w jaki sposób jednostka przekazuje, przyjmuje oraz organizuje informacje.

1.1.4. Osobowość w ujęciu psychologii humanistycznej.

W odpowiedzi na teorię psychoanalityczą oraz wyjaśniającą zachowanie człowieka na podstawie systemu kar i nagród, teorię behawiorystyczną, powstała psychologia humanistyczna. Początek jej rozwoju datuje się na lata sześćdziesiąte XX wieku, skupiając wokół siebie takich badaczy, jak Carl Rogers, Abraham Maslow, Rollo May, Roland Laing, Fritz Perls oraz J. F. T. Bugental. Ujęcie humanistyczne łączy ze sobą nurty z dziedziny psychologii oraz filozofii i jest postrzegane bardziej jako sposób funkcjonowania, aniżeli naukowa teoria. Zaczynając od teorii Ja, poprzez elementy fenomenologiczne oraz te pochodzące z egzystencjalnego odłamu filozofii do fundamentalnych idei oraz twierdzeń religijnych nawiązujących do Dalekiego Wschodu (Drat-Ruszczak, 2004). Poglądy autorów dotyczące natury człowieka są jednoznaczne: jednostka, poprzez proces samorealizacji realizuje swój naturalny zasób, jakim są pozytywne możliwości. Poprzez ich rozpoznawanie oraz wprowadzanie w życie osiąga jednostka najważniejszy ze szczebli w hierarchii wartości oraz potrzeb postulowanej przez Abrahama Maslowa. Proces samorealizacji może zostać zaburzony bądź zahamowany przez otoczenie społeczne, które swoimi oczekiwaniami oraz wymaganiami może sprawiać trudności w kontakcie z osobistym, świadomym doświadczeniem jednostki. Odnosząc się do motywacji, która jest celem zachowania, Maslow stara się analizować i zrozumieć jego zdrowe oraz patologiczne aspekty. Wspomniana hierarchia wartości oraz potrzeb sformułowana przez Abrahama Maslowa wynika z założenia, że człowiek jest z natury dobry, czy też neutralny. Wyróżnił on pięć kategorii potrzeb w określonej kolejności od podstawy: fizjologiczne, bezpieczeństwa, przynależności i miłości, szacunku i samoakceptacji oraz samorealizacji, przyjmując, że są one zorganizowane hierarchicznie. Potrzeby pozostają ze sobą we wzajemnych relacjach – realizację potrzeby wyższego rzędu determinuje realizacja potrzeby poziomu niższego. Zaspokajanie potrzeb fizjologicznych, które znajdują się na najniższym poziomie hierarchii jest możliwe niemalże zawsze, w przeciwieństwie do potrzeb z wyższych poziomów. Potrzeba poczucia bezpieczeństwa ma regulujący wpływ na zachowanie w toku rozwoju jednostki – dominuje w wieku niemowlęcym, a także wyznacza reakcje w sytuacjach kryzysowych, takich jak wojny, choroby, czy katastrofy naturalne. Przynależność i miłość są potrzebami podlegającymi największemu wpływowi frustracji, która w konsekwencji może doprowadzać do zachowań patologicznych i nieprzystosowanych. Samoakceptacja oraz szacunek ze strony innych przejawiają się w potrzebach dominowania, zdobywania interpersonalnego i społecznego prestiżu, uznania oraz określonej pozycji. Na najwyższym szczeblu hierarchii wartości oraz potrzeb Abrahama Maslowa znajduje się kategoria potrzeb związanych z samorealizacją, zwane również metapotrzebami w opozycji do potrzeb niższego rzędu, które zostały zaklasyfikowane, jako podstawowe. Zdaniem autora, owa różnica, wynikająca z mechanizmów zaspokajania określonych potrzeb, ma znaczenie fundamentalne w ramach rozróżniania pomiędzy osobami chorymi (zaburzonymi) oraz zdrowymi. Maslow (1964) opiera swój pogląd na fakcie spełniania, bądź nie, potrzeby samorealizacji. Zdrowa osobowość zaspokaja potrzebę samorealizacji, w przeciwieństwie do zaburzonej, u której nie zostały spełnione potrzeby niższych rzędów. Samorealizacja jest zatem wyznacznikiem realizacji długotrwałego procesu w toku rozwoju jednostki, jakim jest wzrost. Proces jest skoncentrowany na świecie zewnętrznym, który nie jest wartościowany, a docierające informacje zwrotne mogą nie być dobrze selekcjonowane. Samorealizacja jest bowiem wartością samą w sobie, łączy każdy aspekt funkcjonowania jednostki oraz wpływa na proces integracji ze światem zewnętrznym (op. cit.). Carl Rogers (1984/1959), na podstawie wieloletnich doświadczeń terapeutycznych, zaproponował ujęcie osobowości poprzez pryzmat rozbieżności pomiędzy Ja a doświadczeniem. Rogers, w przeciwieństwie do Maslowa, starał się wyjaśnić oraz poddać analizie te aspekty, które utrudniają samorealizację. Postuluje on bowiem, że dążenie do samorealizacji jest wyznacznikiem motywów działania umożliwiającego wzrost zdolności jednostki tak, żeby służyć zachowaniu oraz rozwijaniu organizmu. Nie ogranicza pojęcia samorealizacji do osiągnięć już zdobytych, proponując nieustanne poszerzanie zakresu doświadczeń jednostki. Organizm ma zaimplementowaną zdolność do wybierania pomiędzy tym, co umożliwia samorealizację, a tym, co jest dla niej zagrożeniem. Poczucie satysfakcji jest subiektywnym wyznacznikiem dobrego wyboru. Teoria Rogersa (op. cit.) opiera się na rozbieżności między świadomymi doświadczeniami jednostki a aspektami, które wpływają na jej zachowanie pozostając poza polem świadomej uwagi. Czynniki, które mogą wpłynąć na zachowanie jednostki, stanowią pole fenomenologiczne i są dostępne świadomości względnie – o przekazaniu poszczególnych doświadczeń do świadomości decyduje treść pojęcia Ja. Pojęcie Ja kształtuje się na przestrzeni rozwoju jednostki, podczas selekcjonowania tych doświadczeń, które dotyczą bezpośrednio niej samej. Rogers wyróżnił trzy elementy składające się na reprezentację pojęcia Ja: cechy własne, relacje interpersonalne oraz ich wartościowanie. Funkcjonowanie pojęcia Ja jest uwarunkowane przez zgodność z doświadczeniem – zgodne z pojęciem Ja są przekazywane do świadomości, niezgodne ulegają zniekształceniu lub wyparciu. Niezgodność pojawia się wówczas, gdy warunki wartości, związane z oczekiwaniami oraz zachowaniem, nie zostają spełnione. Zagrożona zostaje potrzeba samoakceptacji, której spełnienie jest konsekwencją selektywnego poszukiwania doświadczeń zgodnych z pojęciem Ja. Może dochodzić wówczas do wielu zniekształceń, a nawet do wypierania tych doświadczeń, które nie są zgodne z owym pojęciem. Treści pozostające poza świadomością nadal jednak oddziałują na zachowanie jednostki, powodując napięcie oraz niepokój (Drat-Ruszczak, 2004). Psychologia humanistyczna ukazuje osobowość człowieka przez pryzmat samorealizacji, świadomego doświadczania oraz wyznaczania subiektywnego kryterium owego doświadczania. Postulowana teza związana z wrodzonymi, pozytywnymi zasobami jednostki była niejednokrotnie uznawana przez krytyków za odłam środowiska religijnego, jednakże nie można nie docenić wkładu, jaki psychologia humanistyczna wniosła w globalną myśl psychologiczną o osobowości człowieka. Zwrócenie uwagi na potrzeby i możliwości każdego człowieka w kwestii jakości jego życia sprawiło, że możliwe było sformułowanie swoistego kryterium własnej wartości, odnosząc się do problematyki zarówno zdrowia, jak i rozwoju.

1.2. Przegląd czynnikowych teorii osobowości

W literaturze psychologicznej istnieje wiele koncepcji i teorii na temat struktury i rozwoju osobowości człowieka. Jedną z nich jest ujęcie struktury osobowości w terminach cech. Cecha w psychologii osobowości staje się podstawowym terminem przyjmowanym przez wielu psychologów, zwłaszcza w opisowym podejściu do badań osobowości. Jak podaje Nuttin (1968) mamy różne oczekiwania wobec osób i rzeczy, z którymi się stykamy i zdajemy sobie sprawę z ich możliwości. Te oczekiwania zostały ukształtowane na podstawie doświadczenia w kontakcie z innymi, tworząc ramy ludzkiej percepcji. Inni ludzie mają również oczekiwania względem nas i otaczających nas przedmiotów. W ten sposób powstaje sieć interakcji pomiędzy ludźmi, jak i sieć interakcji człowieka ze światem. Dzięki czemu przypisujemy ludziom, których znamy różne cechy. Dzieje się tak również w odniesieniu do przedmiotów. Natomiast na podstawie obserwacji różnych form zachowania uczymy się określać ludzi i siebie samych za pomocą cech, które są względnie niezmienne mimo zmienności zachowań (Nuttin, 1968). Głównymi psychologami, którzy ujmują osobowość w kategoriach cech, są Thurtson, Gulford, Cattell, Eysenck oraz Allport. Niemalże każdy z nich posługiwał się metodą, która została nazwana jako analiza czynnikowa. Jest to takie narzędzie statystyczne, które wykrywa i umożliwia dokonanie pomiaru określonych czynników zbieżnych – mogą to być elementarne umiejętności, czy też zdolności jednostek – prowadzących do korelacji osiąganych rezultatów w rozmaitych czynnościach. Twórcą owej metody jest Spearman, a rozwinięta została, głównie, przez Thurstonea i Cattella (Ekel, 1965). Spośród wymienionych wyżej badaczy tylko Allport nie był zwolennikiem metod analizy czynników, tworząc swoją koncepcję osobowości. Autor wykorzystuje narzędzie idiograficzne uwzględniające składowe, które są najbardziej kluczowe w osobowości. Allport nazwał je cechami jedynymi. Cattell i Eysenck – jako zwolennicy podejścia nomotetycznego – starali się wyjaśnić i opracować ogólne prawa, które umożliwiają zrozumienie zachowania człowieka. Zaproponowana przez Cattella koncepcja może zostać zaklasyfikowana do kategorii dynamicznych, w przypadku Guilforda oraz Eysencka możemy mówić o bardziej statycznym ujmowaniu osobowości (Golan, 1992).

Teoria cech Allporta

Allport - poruszający się w różnych środowiskach akademickich - zdawał się dostrzegać potężne zróżnicowanie ujmowania istoty ludzkiej oraz jej zachowania. Mnogość teorii oraz opinii sprawiła, że autor zapragnął dokonać syntezy zebranego materiału. Według Allporta człowiek to system, którego składowe stanowią podsystemy pozostające ze sobą we wzajemnych interakcjach. Dzięki temu można dostrzec, że zachowanie ludzkie jest złożone. Owa złożoność odnosi się do wyjątkowości oraz niepowtarzalności jednostki. Oznacza to również, że jesteśmy w stanie stworzyć obraz zachowania człowieka zaledwie w przybliżeniu, bazując na, ot choćby, własnym systemie wartości. Wnioskujemy o drugim człowieku jako o systemie, który odnosi się bezpośrednio do naszego systemu. Dlatego też autor kładzie nacisk na dynamiczne spojrzenie na jednostkę, na różnego rodzaju interakcje, które mają miejsce między określonymi podsystemami (Krzyszteczko, 1995). Fundamentalnym terminem w koncepcji Allporta jest cecha. Cecha jest określana jako charakterystyczny dla człowieka system neuropsychiczny opracowujący i nadzorujący bodźce, który zapoczątkowuje zachowania na poziomie adaptacyjnym oraz ekspresyjnym (Siek, 1986). Pracując nad stworzeniem własnego ujęcia osobowości autor starał się zestawić ze sobą istniejące już teorie oraz definicje. Dokonał ich klasyfikacji, biorąc pod uwagę to, czy dotyczą one: etymologii, teologii, filozofii oraz psychologii. Allport próbował uwypuklić oraz połączyć ze sobą najmocniejsze składowe owych definicji, próbując jednocześnie pominąć ich słabsze strony (Hall, Lindzey, Campbell, 2004). Zaproponował trzy kategorie analizowanych ujęć osobowości:

(a) podkreślające wrażenia zewnętrze, które są wywierane przez jednostkę na innych; (b) odnoszące się do wewnętrznej struktury; (c) psychometryczne, które wnioskują o osobowości człowieka na podstawie testów psychometrycznych (op. cit).

Niemniej, zaproponowana przez Allporta koncepcja osobowości nie odnosi się tylko i wyłącznie do wniosków wynikających z przyjętej przez autora roli obserwatora. Nie traktuje on również osobowości jako wypadkowej reakcji innych ludzi na jednostkę (op. cit). Osobowość, według Allporta, jest konstruktem istniejącym naprawdę, posiadającym korelaty odnoszące się do fizjologii oraz działania neuronów człowieka. Na poziomie osobowości autor posługuje się również takimi terminami, jak: osobowość i charakter, temperament oraz indywiduum. Dwa pierwsze terminy niejednokrotnie używane są naprzemiennie. Charakter natomiast odnosi się do określonego kanonu zachowania, w ramach którego dokonuje się oceny jednostki lub jej zachowania (op. cit). Poprzez ukazanie neuropsychicznego aspektu cechy, Allport stara się podkreślić nie tylko teoretyczny charakter jej ujmowania. Posługuje się również odróżnianiem pojęcia cechy od pozostałych terminów, które mogłyby być do niej zbliżone. Są to: postawa, typ, nawyk. Postawę można ująć w ramach pewnego umysłowego oraz nerwowego stanu gotowości, który został wykreowany na drodze doświadczeń. O nawykach i cechach możemy mówić w kategoriach determinant, jednakże to cecha wydaje się być nieco bardziej ogólna w specyficznych dla siebie sytuacjach, ale także w reakcjach, których jest inicjatorem. Postawa i cecha pozostają więc w gotowości do wywołania określonego zachowania, są podstawą do odróżniania od siebie jednostek, są dynamiczne, nadzorują zachowanie, posiadają komponenty o charakterze intelektualnym oraz fizycznym, a także są sumą elementów związanych z uczeniem się oraz genetyką. Allport proponuje podział cech na te, które akcentują indywidualny charakter zachowania, a także na te, które przejawia bardzo duża część społeczeństwa bądź zaledwie nieznaczna jego część (Chlewiński, 1987). Podział jest więc następujący:

(a) cechy indywidualne i wspólne, (b) cechy centralne, kardynalne i drugorzędne.

Pierwsza kategoria umożliwia komparację jednostek między sobą. Dokonując - bazującej na skalach wyrażających rozmaite cechy – oceny człowieka, wówczas można mówić o wspólnych cechach. Cechy indywidualne natomiast są specyficzne tylko i wyłącznie dla jednej jednostki – są wypadkową indywidualnych zasobów oraz doświadczeń. Cechy centralne są przejawem zgeneralizowanej predyspozycji do działania. Cechy kardynalne manifestują się w orientacji oraz filozofii życiowej jednostki. Cechy drugorzędne odnoszą się do dyspozycji mniej dostrzegalnych i przejawiających się w zachowaniu (op. cit.). Allport, w swojej koncepcji osobowości, w znacznej mierze koncentrował się na pozytywnych aspektach osobowości, przyczyniając się jednocześnie do obalenia teorii traktującej osobowość w ramach psychopatologii. Badania oraz poszukiwania umożliwiły autorowi stwierdzenie, że dojrzała osobowość może być rozpatrywana na wiele rozmaitych sposobów w różnych kulturach. Wskazuje również na zbliżanie się (w porównaniu z innymi) przez niektórych ludzi – na poziomie wyznawanych wartości - do modelu idealnej osobowości. Allport uważał również, że zdrowa osobowość może być uformowana w ramach procesu przejmowania odpowiedzialności za własne życie przez jednostkę oraz, że odbywa się to w sposób indywidualny i wyjątkowy. Jest to nieustający proces, który trwa przez całe życie danej osoby (op. cit.).

Czynnikowa teoria osobowości Cattella

Cattell oraz Eysenck są autorami najpopularniejszych czynnikowych ujęć osobowości. Fundamentem struktury osobowości według obydwu autorów jest czynnik osobowości, który jest nazywany także wymiarem osobowości. Analizy statystyczne pozwalają na otrzymanie wiązek zawierających schemat reagowania, które znajdują się w obrębie dwóch biegunów oraz osiągają wysoki współczynnik korelacji między sobą, nie korelując jednocześnie z pozostałymi wymiarami (Siek, 1986). Według Cattella (Chlewiński, 1987) obecny stan rozwoju psychologii jako nauki nie pozwala przyjąć jednoznacznej i trafnej definicji osobowości. Wskazuje, że jedyną do tego doprowadzającą drogą może być określona na podstawie badań struktura osobowości, a także niezbędna ku temu terminologia. Autor proponuje więc definicję roboczą, która ułatwia poruszanie się między dalszymi rozważaniami. Zaproponowana przez Cattella definicja mówi o tym, że osobowość jest niejako predyktorem zachowania danej jednostki w określonej sytuacji. Psycholog natomiast winien odnosić się do trzech fundamentalnych źródeł wiedzy, jakimi są: obserwacja zachowania w naturalnych warunkach, kwestionariusze osobowości, a także obiektywne testy. Na osobowość, zdaniem autora, składa się zróżnicowana i skomplikowana struktura cech oraz motywacja, której zależność Cattell przypisuje cechom dynamicznym. W ujęciu Cattella cecha jest strukturą psychiczną, o której można wnioskować na podstawie obserwacji zachowania pod względem jego regularności, czy też spójności. Dokonuje on rozróżnienia cech na dwie kategorie:

(a) źródłowe (b) powierzchniowe

Cechy źródłowe odnoszą się do elementarnych czynników, które są determinantami wielu różnych przejawów powierzchniowych. Dają się one identyfikować tylko i wyłącznie na podstawie analizy czynnikowej. Autor podkreśla ich istotność twierdząc, że są one zdecydowanie bardziej ważne od powierzchniowych, bowiem cechy powierzchniowe powstają na skutek interakcji między cechami źródłowymi. Sprawia to, że źródłowe cechy osobowości wydają się być najbardziej adekwatne podczas prób wyjaśnienia zachowania człowieka. Cechy powierzchniowe natomiast odnoszą się do czynników zewnętrznych i na ogół występują wspólnie, tym samym są uważane za jedną zmienną. (Hall, Lindzej, Campbell, 2004). Dodatkowo, Cattell proponuje odmienną klasyfikację dla cech źródłowych. Dzieli je na konstytucjonalne oraz ukształtowane przez środowisko. Konstytucjonalne cechy źródłowe odnoszą się do stanów oraz oddziaływań, które mają miejsce we wnętrzu jednostki. Cechy ukształtowane przez środowisko są, jak nazwa wskazuje, poddawane działaniu wpływów zewnętrznych (rodzina, szkoła, religia, instytucje społeczne). Klasyfikacja cech powierzchniowych jest niemożliwa, bowiem są one wypadkową kombinacji wymiarów środowiskowych oraz konstytucjonalnych. Autor proponuje szerszy podział cech źródłowych, biorąc pod uwagę sposób, w jaki są manifestowane przez jednostkę. Te cechy, które powodują, że działanie człowieka zmierza w jakimś celu, zostały nazwane dynamicznymi, a te, które decydują o skutecznym tego celu osiąganiu Cattell nazwał uzdolnieniami. Cechy, które odpowiadają za szybkość oraz reaktywność emocjonalną jednostki nazywa cechami temperamentu. Powyższa klasyfikacja umożliwia dogłębne analizowanie zachowania człowieka. Cattell podkreśla, że w procesie diagnozy osobowości bardzo istotna jest eksploracja tych cech, które odnoszą się do intencjonalnego działania jednostki. Autor tłumaczy to możliwością poddania ich modyfikacji oraz tym, że są one niejako plastyczne, wprowadzając jednocześnie największy poziom zróżnicowania zachowania (Chlewiński, 1987). Teoria Catella może być uznana za tradycyjną egzemplifikację ujęć osobowości ze względu na swoją kompleksowość oraz rozbudowaną formę. Tym, co charakteryzuje koncepcję Catella jest formułowanie oraz weryfikacja stawianych hipotez na podstawie systemu opartego na zasadach działania matematyki. Pół wieku naukowej działalności autora sprawia, że można zaliczyć go do kategorii badaczy niezwykle pracowitych oraz kreatywnych w obrębie psychologii osobowości. Wprowadzone przez niego rozwiązania miały znaczący udział w kształtowaniu się czynnikowych koncepcji osobowości.

Teoria cech biologicznych Eysencka

Ujęcie osobowości Eysencka opiera się na ściśle naukowym podejściu. Pragnie on bowiem poruszać się w swych rozważaniach w ramach pomiaru oraz kwantyfikacji. Postuluje, że psychologia, tak jak nauka, winna się na tych dwóch założeniach opierać, poszukując prawidłowości, które nadzorują zachowania całych grup społecznych. Takie podejście nazywanie jest nomotetycznym, w opozycji do idiograficznego (Sperling, 1995). Sposób ujmowania osobowości przez Eysencka ma ścisły związek z tzw. szkołą londyńską psychologii oraz współczesnymi teoriami uczenia się autorstwa Tolmana, Hulla, a w szczególności Pawłowa. Autor próbuje w swych rozważaniach dokonać fuzji powyższych szkół, nie zapominając jednocześnie o dokonaniach innego badacza, McDougalla, który opisuje doświadczenia z wykorzystaniem środków farmakologicznych. Eysenck opiera się zatem na bardzo dużej liczbie przeprowadzonych badań nad licznymi grupami ludzi nie ograniczając się do kilku metod oraz biorąc pod uwagę analizę statystyczną wyników owych badań (Chlewiński, 1963; Sanocki, 1986). 
Według Eysencka „osobowość jest całością aktualnych i potencjalnych układów zachowania się organizmu, zdeterminowanych przez dziedziczność i środowisko [...] powstaje i rozwija się przez funkcjonalne współdziałanie czterech sfer, w których te układy zachowania się są zorganizowane: sfera poznawcza (inteligencja), sfera woluntarna (charakter), sfera afektywna (temperament) i sfera somatyczna (konstytucja ciała).” Niemalże identyczne ujęcie osobowości, biorąc jednocześnie pod uwagę inny jej czynnik, referuje Eysenck gdzie indziej akcentując, iż „osobowość jest mniej lub więcej stałą i trwałą organizacją charakteru, temperamentu, intelektu i budowy ciała jednostki, która określa jej jedyne przystosowanie się do środowiska [...] Charakter oznacza [...] względnie stały i trwały [...] układ z zachowania się dążeniowego (wola); Temperament [...] układ uczuciowego zachowania się (emocje); Intelekt [...] układ poznawczego zachowania się (inteligencja); Budowa ciała [...] układ cielesnej konfiguracji i neuroendokrynologicznego wyposażenia " (za: Chlewiński, 1987). (Chlewiński Z., Postawy a cechy osobowości. Lublin 1987). Podane powyżej definicje pozwalają spojrzeć na osobowość holistycznie, systemowo, czyli możemy mówić o niej jako o organizacji pewnych konkretnych układów, które ze sobą współdziałają. Owe układy są odpowiedzialne bezpośrednio za zachowanie jednostki. Eysenck proponuje zatem rozpatrywanie osobowości w kategoriach hierarchii, w której poziom najwyższy stanowią wymiary ogólne, czyli typy, niżej natomiast znajdziemy cechy. Poziom usytuowany jeszcze niżej skupia wokół siebie wszelkie reakcje nawykowe, a najniżej znajdziemy zachowania, które są obserwowalne, czyli specyficzne reakcje. Typ jest konstytucją cech człowieka posiadającą komponentę biologiczną, jest również ujmowana jako zespół cech ze sobą skorelowanych. Cechę natomiast stanowi grupa skorelowanych tendencji lub aktów związanych z działaniem. O różnicy między cechą a typem możemy mówić na podstawie wielości tendencji i aktów zachowania. Poza typem i cechą autor proponuje dodatkowo trzy podstawowe wymiary osobowości:

(a) neurotyzm (N); (b) ekstrawersję – introwersję (E, I); (c) psychotyzm (P) (Hall, Lindzey, Campbell, 2004).

Osoby nacechowane skrajnym neurotyzmem charakteryzują trudności w sytuacjach oraz kontaktach interpersonalnych. Są to ludzie nieśmiali, borykający się z utrzymaniem stałości emocjonalnej, uzależniający się od innych, mający słabsze zdrowie fizyczne, a także wykazują brak równomiernych osiągnięć zawodowych. Przeprowadzone przez Eysencka badania pozwoliły wysunąć autorowi wniosek, iż neurotyków oraz ludzi spełniających określoną normę poróżnia dziedziczność oraz wykazywanie cech neurotycznych w okresie dzieciństwa. Odnosząc się do samooceny neurotyków – najczęściej wskazują oni na obniżony jej poziom w ramach zamartwiania się, bezsenności, czy koszmarów sennych, poczucia uniżenia, braku zaufania do siebie. Testy obiektywne wykazały również, że neurotycy łatwiej poddają się sugestiom, mają niski poziom aspiracji oraz zdolności manualnych (Chlewiński, 1987). Eysenck (1960) w swych rozważaniach próbuje również odpowiedzieć na pytanie odnoszące się do pochodzenia opisywanych wymiarów osobowości. Pyta również o przyczyny leżące u podłoża korelacji między określonymi cechami, które są jednocześnie składowymi pewnych rodzajów zachowań. Odpowiedzi, zdaniem autora, dostarcza fakt, iż ludzie są zróżnicowani na poziomie reaktywności oraz zmienności w funkcjonowaniu autonomicznego układu nerwowego, który z kolei uważany jest przez Eysencka za aparat fizjologiczny, który jest fundamentem za ekspresję emocji (op. cit.) (Eysenck H. J., Opis i pomiar osobowości, “Psychologia wychowawcza” 1960). Wymiary introwersji oraz ekstrawersji leżą po przeciwległych stronach kontinuum oraz są osadzone w typologii: introwertyk, ekstrawertyk. Pomiędzy tymi dwoma wymiarami znajduje się wiele typów pośrednich. Introwersja odnosi się do braku elastyczności w spostrzeganiu, wysokiego poziomu aspiracji, niskim poziomem aktywności społecznej przy wysokim nasileniu wrażliwości oraz wytrwałości. Ekstrawersja natomiast jest związana z niskim poziomem wytrwałości i wrażliwości społecznej. Ekstrawertycy charakteryzują się dużą potrzebą stymulacji, nie utrzymują wielu długo trwających relacji społecznych, a ich reaktywność związana ze stresem jest określana jako słaba (Rosińska, Matusiewicz, 1982). Eysenck (1965) opisuje ekstrawertyków, jako ludzi zorientowanych na zewnątrz, tak na poziomie fizycznym jak i metafizycznym. Sfera interpersonalna ekstrawertyka opiera się na bardzo łatwym i szybkim nawiązywaniu relacji, w których pojawia się zaufanie. Wszystko to, co jest nowe i jeszcze nieodkryte dla takiej jednostki zostanie powzięte za cel eksploracji. Zdaniem autora ekstrawertycy poruszają się na powierzchownym poziomie emocjonalno-uczuciowym, a także mają skłonności do bycia materialistami. Ostatni wymiar osobowości zaproponowany przez Eysencka, psychotyzm, nie doczekał się tak dogłębnej i wnikliwej analizy w późniejszych pracach. Istniejące rozważania pozwalają wnioskować, że psychotycy to osoby, które są gorszymi decydentami w kwestiach społecznych, procesy poznawcze takie, jak koncentracja uwagi oraz pamięć również są na obniżonym poziomie. Ich poziom aspiracji Eysenck opisuje jako nieadekwatny do rzeczywistości, zwraca uwagę na fakt, iż psychotycy mają problem z płynnym czytaniem oraz są impulsywni na poziomie reaktywności (Eysenck, 1965). Teoria cech biologicznych Eysencka opiera się na fundamencie w postaci hierarchii, której składowe stanowią opisowe klasyfikacje określonych elementów osobowości w ramach temperamentu, a także trzech wymiarów typologicznych (neurotyzm, ekstrawersja, psychotyzm). Zaproponowany przez autora model określania osobowości można zatem nazwać trójwymiarowym. Na podstawie danych zgromadzonych w obrębie wymienionej wyżej osobowościowej typologii, a także jej cech składowych, Eysenck, odnosi się do funkcjonowanie jednostki na poziomie neurologicznym. Bezapelacyjnym sukcesem badawczym autora jest uwierzytelnienie tezy mówiącej o tym, że każda nowo stworzona teoria osobowości winna być wyposażona w zaproponowaną przez niego typologię, czyli neurotyzm, ekstrawersję oraz psychotyzm.

Pięcioczynnikowy Model Osobowości Costy i McCrae

Najbardziej znaną, współczesną, teorią ujmującą osobowość w kategoriach cech, jest Pięcioczynnikowy Model Osobowości autorstwa Costy i McCrae, czyli tzw. Wielka Piątka. Model ów powstał w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku. Niemniej, jest kontynuacją teorii Cattella oraz Allporta. 
Pięcioczynnikowy Model Osobowości został stworzony na podstawie badań leksykalnych oraz analizy swobodnych opisów osobowości. Autorzy teorii podczas prowadzonych badań korzystali z modelu Cattella i Eysencka, wyszczególniając kilka superczynników, które są konstruktem podstawowym cech osobowości. Costa i McCrae uznali również, że owe czynniki są uniwersalne na poziomie natury oraz kultur. Wymiary osobowości zostały określone akronimami OCEAN lub NEOAC, które pochodzą od słów określających poszczególne cechy: N – neurotism, E – extraversion, O – opennes to experience, A – agreeableness, C – conscientiousness. Costa i McCrae proponują zatem model oparty na pięciu podstawowych wymiarach (cechach): neurotyczność, ekstrawersja, otwartość na doświadczenie, ugodowość i sumienność. Neurotyczność odnosi się do emocjonalności na poziomie adaptacji, czy inaczej, niezrównoważenia – dotyczy to wrażliwości jednostki związanej z doświadczaniem emocji negatywnych. Neurotyków charakteryzuje skłonność do podejmowania nieracjonalnych decyzji, niski poziom kontroli popędowej, a także stresu. Bardzo często, osoby takie, łatwo popadają w gniew, poczucie winy oraz złość. Costa i McCrae podkreślają, że neurotyczność jest w zupełności normalną cechą osobowości. W opozycji do Eysencka, który neurotyczność uznawał za punkt odniesienia do wnioskowania o tym, że dana osobowość jest zdrowa bądź zaburzona. Składowymi neurotyczności w koncepcji Costy i McCrae są: nadmierny samokrytycyzm, impulsywność, nadwrażliwość, depresyjność, agresywna wrogość oraz lęk (Zawadzki, Strelau, Szczepaniak, Śliwińska, 2007). 

Kolejnym wymiarem osobowość w koncepcji Wielkiej Piątki jest ekstrawersja. Odnosi się on do jakości relacji interpersonalnych na poziomie liczby ich interakcji, ale również do poziomu skłonności do odczuwania emocji pozytywnych, poziomu aktywności, energii oraz zdolności. Ekstrawertycy charakteryzują się chęcią do ciągłego przebywania w otoczeniu innych, wysokim poziomem optymizmu i pogodnego nastroju, a także potrzebą zabawy. Na przeciwległym biegunie do ekstrawersji usytuowana została introwersja. Osoby introwertyczne na ogół są wycofane w kontaktach interpersonalnych, charakteryzuje ich nieśmiałość. Ponownie, model OCEAN staje w opozycji do koncepcji zaproponowanej przez Eysencka, który ujmował ekstrawersję tylko i wyłącznie w kategorii życia towarzyskiego jednostki. Costa i McCrae opracowali sześć składników ekstrawersji: towarzyskość, asertywność, poszukiwania doznań, emocjonalność w zakresie emocji pozytywnych, serdeczność, poszukiwanie stymulacji (op. cit.). Trzecim wymiarem osobowości w modelu Wielkiej Piątki jest otwartość na doświadczenie. Opisuje on skłonności jednostki do eksploracji życiowych doświadczeń, jak i również odpowiedniej ich recepcji, a także do nadawania owym zdarzeniom znaczenia pozytywnego. Osoby otwarte na doświadczenia charakteryzują się wysokim natężeniem ciekawości świata, są otwarte poznawczo, posiadają szersze horyzonty myślowe, a także opisują swoje życie jako bardziej obfitujące w doświadczenia i przeżycia pozytywne w porównaniu z innymi. Autorzy podkreślają, że ów wymiar odnosi się do aparatu poznawczego człowieka angażując intelekt, procesy myślenia, uczenia się, wnioskowania. Zaznaczają również, że nie każdy człowiek inteligentny przejawia nadmiarowe otwarcie na doświadczenie oraz wręcz przeciwnie, nie każdy człowiek otwarty na doświadczenie ma wysoki iloraz inteligencji. Otwartości na doświadczenie nie należy odnosić do postaw oraz poglądów konserwatywnych, politycznego autorytaryzmu, czy też sposobu funkcjonowania w grupie. Poziom otwartości na doświadczenie bowiem może podlegać modyfikacji ze strony czynników zewnętrznych w postaci środowiska oraz zdarzeń życiowych. Costa i McCrae proponują sześć następujących składników otwartości na doświadczenie: wartości, uczucia, idee, estetyka, wyobraźnia, działania (op. cit.). Ugodowość jest czwartym składnikiem osobowości według Costy i McCrae. Jednostki ugodowe będą przejawiały pozytywne nastawienie do innych, wyższy poziom altruizmu, a także okazywanego zaufania. W przypadku ugodowości istotny jest – podobnie jak przy analizowaniu otwartości na doświadczenie – kontekst płynący z sytuacji. Kiedy jednostka znajduje się w stanie zagrożenia może zaprezentować zestaw zachowań mających charakter adaptacyjny niż uległy. Sam opis omawianego wymiaru może prowadzić do wniosków, że nadmiarowy bądź drastycznie niski poziom ugodowości mogą oznaczać stany patologiczne. W pierwszym przypadku mieli byśmy do czynienia z osobowością zależną, w drugim zaś z osobowością narcystyczną oraz zaburzeniami o zabarwieniu paranoidalnym. Sześć składników ugodowości to: skłonność do rozczulania się, ustępliwość, altruizm, prostolinijność, skromność oraz zaufanie (op. cit.). Piątym wymiarem koncepcji osobowości Wielkiej Piątki jest sumienność. Odnosi się on do poziomu motywacji, zaangażowania w działanie, realizowania celów przez jednostkę oraz jej stosunek do realizowania zadań. Osoby sumienne charakteryzować się będą punktualnością oraz rzetelnością w środowisku zawodowym. Niski poziom sumienności oznaczać może dążenie do przyjemności nie bacząc na konsekwencje. Nie jest to równoznaczne z twierdzeniem, że taki człowiek jest pozbawiony jakichkolwiek zasad i nrom moralnych. Nie można również jednoznacznie stwierdzić, że poziom efektywności wykonywanych zadań drastycznie spada. Obniżeniu ulega poziom dokładności oraz motywacji do określonych aspiracji oraz realizowania celów społecznych. Zaproponowane przez Costę i McCrae składniki sumienności są następujące: rozwaga, dążenie do osiągnięć, obowiązkowość, skłonność do utrzymywania porządku, kompetencja, samodyscyplina (op. cit.). Biorąc pod uwagę fakt, że teoria Wielkiej Piątki jest teorią stosunkowo młodą, łatwo przyjąć, że badania prowadzone w zakresie wdrażania teorii do psychologii stosowanej również prowadzone są od niedawna. Jak już wspomniano wyżej Costa i McCrae podkreślają, że pewne cechy osobowości są uniwersalne i międzykulturowe, co ułatwia implementację teorii do praktycznej psychologii stosowanej.

Podsumowanie

Na podstawie przedstawionych informacji o różnych podejściach do zagadnienia osobowości łatwo zauważyć ogromne ich zróżnicowanie. Może być to po części związane z faktem, że wielu autorów ma tendencje do ograniczania się do rozważań abstrakcyjnych, które często nie są podbudowane odpowiednim materiałem empirycznym. Zdarza się również, że podstawa empiryczna jest jednostronna, jak miało to miejsce w przypadku Zygmunta Freuda, który opierał swoje tezy na podstawie badania osób zaburzonych (Gerstman, 1970). Jednakże głównych przyczyn takiego stanu rzeczy należy upatrywać w funkcjach, jakie pełnią teorie na gruncie psychologii. Teoria naukowa jest pewnym uporządkowanym zbiorem faktów w ramach danej dziedziny. Jednakże sama w sobie nie jest czymś niezmiennym, i dalszy rozwój wiedzy w tej dziedzinie pociąga za sobą zmiany w teorii. Jeżeli nowe fakty nie dadzą się pogodzić z istniejącą teorią, musi ona zostać zastąpiona nową. Nie jest to jednak równoznaczne z całkowitym odrzuceniem starej teorii. Niektóre teorie mogą zostać utrzymane po określeniu ich ograniczoności. Są to tzw. teorie zamknięte. Nie są one fałszywe, a jedynie obszar, do którego mogą być stosowane zostaje zawężony (Gałdowa, 1999).