Zbrojenie i rozbrojenie – ograniczenie zbrojeń w systemie LN, ONZ i systemach regionalnych. Redukcje zbrojeń w systemach regionalnych np. OBWE.

Kontrola zbrojeń - umiędzynarodowiony proces obserwacji, nadzoru, oceny i weryfikacji będącego na wyposażeniu sił zbrojnych sprzętu, broni amunicji i innych materiałów wojskowego przeznaczenia.

Kierunki działania: Kontrola zbrojeń obejmuje obecnie kilka kierunków działania: redukcje uzbrojenia, ograniczenie produkcji, kontrolę produkcji broni biologicznej i chemicznej, zasady nierozprzestrzeniana zbrojeń nuklearnych, kontrolę zbrojeń konwencjonalnych, rejestry transferów międzynarodowych broni, kontrolę transferów produkcji (technologii) licencjonowanej, działania nakierowane na rozbrojenie min ziemnych, działania na rzecz kontroli nierozprzestrzeniana rakiet balistycznych, kontrolę transferu technologii, którą mogą użyć terroryści, kontrolę transferu technologii i sprzętu.

Lista zawarta w ramowej konwencji Kontroli zbrojeń OBWE:

1. Traktat o siłach konwencjonalnych w Europie.
2. Traktat o Otwartych przestworzach.
3. Akt końcowy rokowań w sprawie stanów osobowych sił konwencjonalnych w Europie.
4. Środki stabilizujące w lokalnych sytuacjach kryzysowych.
5. Zasady transferu broni konwencjonalnych.
6. Globalna wymiana informacji wojskowej.
7. Dokument wiedeński 1995.
8. Kodeks postępowania państw w dziedzinie bezpieczeństwa.
9. Zasady nieproliferacji (BMR).

Globalna wymiana informacji wojskowej: W Protokole o notyfikacji i wymianie informacji zawarte są kwestie dotyczące tranzytu uzbrojenia i sprzętu przez lub w granicach strefy stosowania traktatu; informacji kwartalnych na temat ogólnej liczebności lądowego i powietrznego sprzętu i uzbrojenia ograniczanego traktatem faktycznie stacjonującego w obrębie strefy stosowania traktatu oraz na terytorium danego państwa-strony; zmian w liczebności takiego sprzętu i uzbrojenia; wykorzystania przez inne państwo-stronę wolnego przedziału między stanem posiadania a pułapem terytorialnym; informacji na temat ćwiczeń wojskowych i rozmieszczenia tymczasowego, w wyniku których przekraczane są pułapy terytorialne; oraz informacji na temat operacji pokojowych. Państwa-strony mają przekazywać informacje o faktycznym rozlokowaniu uzbrojenia naziemnego przebywającego poza zadeklarowanym miejscem jego dyslokacji w czasie pokoju na ich terytorium. Państwa-strony zobowiązane są również do przekazywania całościowych informacji o liczbie i typach uzbrojenia i sprzętu ograniczanego traktatem, które zostały wprowadzone do lub wycofane ze służby, jak również o liczbie i typach takiego sprzętu i uzbrojenia usuniętego z kategorii „wycofane z wyposażenia i przechowywane w oczekiwaniu na decyzję o dalszym przeznaczeniu".

Udział OBWE w pokojowym regulowaniu sporów międzynarodowych:

1. Pokojowe regulowanie sporów. a/ postanowiono zwiększyć zdolność rozpoznawania przyczyn napięć, korzystając z przeglądu realizacji dokony-wanego przez Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka oraz Centrum Zapobiegania Konfliktom, b/ położono większy nacisk na zwiększenie roli państw procesu helsinskiego w zapobieganiu i likwidacji konflik-tów poprzez:

• wczesne ostrzeganie i działania prewencyjne w przypadku zagrożenia pojawienia się konfliktu,
• popieranie przedsięwzięć pozwalających uniknąć działań pogarszających sytuację,
• wysyłanie na teren konfliktu misji wyjaśniających i misji sprawozdawczych,
• przeprowadzanie operacji wojskowych.

2. Operacje wojskowe. a/ operacje wojskowe są ważnym elementem ogólnej zdolności zapobiegania konfliktom i postępowania na wypa-dek kryzysów. Przy przeprowadzaniu tych operacji wymagane jest uwzględnianie obowiązków ONZ i postępo-wanie zgodne z celami oraz zasadami karty NZ, b/ operacje pokojowe nie mogą zastępować negocjowanego porozumienia i dlatego muszą być ograniczone w cza-się, wymagają też zgody bezpośrednio zainteresowanych stron i nie mogą pociągać za sobą stosowania siły.
3. Spory w regionach. a/ uruchamiając mechanizm pokojowych operacji, wysłano misje sondażowe do Naddniestrza, południowej Osetii, Wojwodiny i Skopje. Misje KBWE udały się także do regionu konfliktów w Gruzji, a ponadto misje pokojowe wysłano do Estonii, Łotwy, Tadżykistanu i Ukrainy, b/ jednym z największych przedsięwzięć OBWE było ustanowienie misji w Bośni i Hercegowinie na podstawie de-cyzji z grudnia 1995 roku. Zajęła się tam organizowaniem i nadzorowaniem wyborów prezydenckich, parla-mentarnych, oraz nadzorowaniem przestrzegania praw człowieka, c/ w 1998 roku ustanowiono Misję Weryfikacyjną w Kosowie, czuwającą nad przestrzeganiem rezolucji Rady Bez-pieczeństwa ONZ oraz rozejmu między Armią Wyzwolenia Kosowa UCK a władzami Serbii, d/ poza misjami długoterminowymi OBWE podjęła się również innych operacji np. misja w Albanii ustanowiona w 1997 roku w celu udzielenia pomocy w opanowaniu chaosu i destabilizacji kraju.
4. Fazy rozwojowe systemu bezpieczeństwa. a/ przygotowanie podstaw sprawnie funkcjonującego systemu współpracy w sferze bezpieczeństwa, b/ system bezpieczeństwa zbiorowego zakładającego zbiorową obronę uczestników.
5. Modyfikacja Unii Zachodnioeuropejskiej. a/ w ramach dyskusji na temat bezpieczeństwa w Europie pojawiła się koncepcja zastąpienia w przyszłości NATO i wojskowej obecności Stanów Zjednoczonych przez zmodyfikowaną Unię Zachodnioeuropejską, b/ odpowiednim tego przykładem jest powołanie przez ministrów spraw zagranicznych tej organizacji Forum Kon-sultacyjnego UZE z 19.06.1992r, c/ dynamizując swoją aktywność UZE zwiększyła zakres czynnika wojskowego decydując się na kierowanie jed-nostek wojskowych państw członkowskich do udziału w operacjach służących utrzymaniu lub przywracaniu pokoju również poza granicami państw członkowskich.
6. Polskie przewodnictwo w OBWE. a/ w 1998 roku Polska objęła przewodnictwo w OBWE. Urzędującym przewodniczącym został minister spraw za-granicznych Bronisław Geremek, b/ do priorytetów polskiego przewodnictwa w OBWE należało:

• stabilizacja sytuacji w regionach zagrożonych konfliktami i rozwój systemu kooperatywnego bezpieczeń-stwa europejskiego zgodnie z programem rozszerzenia NATO i zasadami OBWE,
• umacnianie politycznego porządku w Europie powstałego po 1989 roku i zapobiegania konfliktom meto-dami dyplomacji prewencyjnej,
• pomoc w odbudowie demokracji i instytucji demokratycznych w państwach OBWE oraz rozwijanie tzw. ludzkiego wymiaru OBWE, przy współpracy z Radą Europy,
• zwiększenie zdolności organizacyjnych OBWE.

Bibliografia: Kontrola Zbrojeń. Rozbrojenie u progu XXI wieku, red. Adama Daniela Rotfelta, PISM, Warszawa 2002. Bezpieczeństwo międzynarodowe. Teoria i Praktyka, red. Katarzyna Żykowska, Małgorzata Grącik, SGH w Warszawie.