Należy zacząć od zdefiniowania pojęcia bezpieczeństwa międzynarodowego. Pojęcie to jest wieloznaczne i jego znaczenie się zmieniało na przestrzeni ostatnich lat. Na potrzeby naszych rozważań przyjmiemy więc że bezpieczeństwo to przede wszystkim proces dynamicznych relacji między podmiotami i ich środowiskiem, w którym potrzeba ich bezpieczeństwa jest zaspokajana. Stąd też radykalne zmiany środowiska międzynarodowego określane przez koniec zimnej wojny, ale tez pogłębianie współzależności międzynarodowych i procesy globalizacji. Warto wspomnieć że w warunkach braku bezpośredniego zagrożenia realnym konfliktem zbrojnym w strefie państw europejskich, bezpieczeństwo nie jest już postrzegane jako brak określonych zagrożeń. Tym samym spada znaczenie obrony przed zagrożeniami , a wzrasta znaczenie zapobiegania im. W takich realiach działania na rzecz bezpieczeństwa leżą w zakresie kompetencji instrumentów politycznych, a nie jak dotychczas – wojskowych. Na przykładzie NATO widzimy że sojusz ten, będący w istocie wojskowym, obok części wojskowej służącej odstraszaniu i operacjom zarządzania kryzysowego, odwołuje się głównie do dialogu i współpracy ze swoimi partnerami. W wymiarze społeczno – kulturowym czynnikami warunkującymi bezpieczeństwo międzynarodowe są różnego rodzaju zjawiska, mające często złożone przyczyny, takie jak: • chęć zachowania tożsamości i odrębności kulturowej oraz towarzyszące im nacjonalizmy i napięcia etniczne. Tożsamość kulturowa jest jednym z najważniejszych elementów potwierdzających odrębność narodową. Naród nawet bez swojego państwa nadal pozostaje narodem właśnie dzięki jego kulturze. Stykające się ze sobą kultury mogą oddziaływać na siebie w dwojaki sposób. Destrukcyjnie – tworząc podziały „my” - „oni”, jak np. w byłej Jugosławii tworząc napięcia na tle tamtejszych głęboko zakorzenionych w kulturze poszczególnych narodów nacjonalizmów i fundamentalizmów; jak i pozytywnie. • powstające obszary ubóstwa i możliwe konflikty na tym tle. Podział świata na bogatą północ i biedne południe. Ogromna bieda w krajach afrykańskich gdzie PKB per capita nie przekracza 1500 dolarów (Polska 18.936, Niemcy 36.033) • chęć narodów do samostanowienia. Idealnym przykładem jest naród Kurdów. Kurdowie stanowią znaczącą mniejszość narodową w Turcji (około 15 mln), w Iranie (do ok. 8 mln) i Iraku (ok 5 mln). Od wieków starają się o utworzenie samodzielnego państwa (Kurdystanu), jednak wszystkie kraje, w których zamieszkują, mimo obietnic poczynionych na początku XX wieku, sprzeciwiają się temu. Spowodowało to wszczęcie wielu powstań: w Turcji w 1984 roku partyzanci kurdyjscy rozpoczęli walkę, jednak ich akcje zbrojne w walce o utworzenie własnego państwa i własne szkolnictwo nic nie osiągnęły, W 1946 roku irańscy Kurdowie w porozumieniu z irackimi proklamowali Republikę Kurdyjską. Próba ta została krwawo (15 tys. ofiar) stłumiona przez armię irańską przy udziale wojsk brytyjskich i pomocy amerykańskiej. • konflikty religijne. Rozpatrujemy je w dwóch płaszczyznach: jako konflikt pomiędzy dwoma różnymi religiami (np. Islam vs. Chrześcijaństwo), albo jako konflikt pomiędzy różnymi odłamami tej samej religii (np. konflikt katolików i protestantów w Irlandii)
• dysproporcje poziomu rozwoju. W ostatnich latach gwałtownie rośnie dystans dzielący kraje wysoko i słabo rozwinięte – społeczeństwa krajów słabo rozwiniętych ubożeją, podczas gdy kraje wysoko rozwinięte szybko się bogacą. Narastanie różnic między krajami wysoko i słabo rozwiniętymi ma bardzo złożone przyczyny. Należą do nich: przeszłość kolonialna, rozwój demograficzny, postęp technologiczny i zadłużenie. Taka sytuacja może skutkować wzrostem napięć w społeczeństwach państw słabo rozwiniętych. • choroby cywilizacyjne i społeczne (takie jak alkoholizm, AIDS, reumatyzm, cukrzyca, choroby weneryczne). Problem AIDS jest widoczny głównie w Afryce, gdzie jest przyczyną powstawania problemów demograficznych i społecznych (problem osieroconych na skutek AIDS dzieci, zanik dotychczasowych struktur społecznych). • Zwalczanie przestępczości zorganizowanej • Przeciwdziałanie terroryzmowi