1. Pojęcie i cechy państwa. Suwerenność. Państwo- suwerenna organizacja terytorialna. Cechy państwa: -Suwerenność -Stała ludność -Określone terytorium -Rząd zdolny do utrzymania stosunków z innymi państwami Suwerenność- rozumiana jako niezależnośc jakiejkolwiek innej władzy państwowej, pełnia i wyłączność władzy sprawowanej nad ludnością zamieszkującą dane terytorium. Z suwerenności wywodzą się prawa, które przysługują państwom:

• prawo do istnienia
• prawo do niezawisłości
• prawo do równości
• prawo utrzymania relacji międzynarodowej
• prawo do czci

2.Ustroje państw w starożytności na wybranych przykładach (despocje wschodnie, Izrael, państwa basenu Morza Śródziemnego). Despocja, tyrania, monarchia, demokracja, ustrój Cesarstwa Rzymskiego – cechy systemów sprawowania władzy, charakterystyka i kompetencje najwyższych urzędów. Despotie wschodnie (azja)-monarsze podporządkowani byli urzędnicy, niewolnicy podstawą prawną. Na czele państwa stał monarcha despotyczny i miał nieograniczoną władzę. Uważany za boga. Charakter despotyczny – do monarchy należała pełnia władzy w państwie. Monarcha nie był w stanie samodzielnie administrować. Dlatego powstaje administracja centralna i terytorialna. Najważniejsi urzędnicy (z-cy monarchy) : wezyr w Egipcie (z reguły syn – późniejszy Faraon), w Mezopotamii nuband

Starożytne państwo śródziemnomorskie- rozwój żeglugi i handlu morskiego; niewielki obszar; znaczny zakres udziału wybranych grup ludzi w życiu politycznym państwa i ich ochrona prawa; praca niewolników podstawą gospodarki

Monarchia Izraela – ok. XIw.p.n.e. – ok. Xw.p.n.e.na czele biblijny król Dawid, zawierając przymierze ze starszyzną plemion pasterskich co czyniło go królem na Izraelem. Teokratyczny charakter silnej władzy monarszej; oparcie władzy monarszej na bogatych kupcach; stosowano nie wielki model państwa

Demokracja(rządy ludu- demos crales) IV i V w. p.n.e. system polityczny Demokracja Aten: -podział społeczeństwa : podzielono obywateli na posiadających prawa polityczne lub nie -posiadanie praw politycznych uzależnione było od statutu majątkowego -praw politycznych nie posiadali: niewolnicy, wyzwoleńcy, metajkowie (cudzoziemcy) -obywatele posiadający prawa polityczne mieli możliwość wybierania i kandydowania do organów władzy -zgromadzenie ludowe ( EKLEZJA): najwyższy organ władzy, w którym mieli prawo uczestniczyć wszyscy obywatele Aten (ok 40 tys.) kontrolowali władzę wykonawczą, stanowili prawo. Zwoływany około 3 razy.

Sądy ludowe: najwyższa władza wykonawcza; przygotowywali wnioski prawodawcze poddawane głosowaniu na zgromadzeniu ludowym Urzędnicy powoływani w drodze głosowania lub losowania. Ich kadencja trwała rok podlegała kontroli EKLEZJI. Sądownictwo ludowe liczyło 6000 członków. Demokracja deńska: -naczelna suwerenna władza -demokracja bezpośrednia (bezpośredni udział obywateli w sprawowaniu władzy) -posiadający prawo polityczne obywatele stanowili najwyższą władzę sądowniczą -mógł on sprawnie funkcjonować w stosunkowo niewielkim społeczeństwie

• zapewniał udział w życiu politycznym największej grupie ludności w okresie straozytnym

Republika rzymska- przypadała na lata 509-27 p.n.e. następujący po upadku monarchii Cechy ustroju:

• kolegialność urzędów -bezpłatność urzędów i ich kadencyjność -podział ludności według grup (jej wpływów na politykę państwa) Kryterium ludności podziału wolnej wd. pochodzenia ( patrycjusze i plebejusze). Patrycjusze posiadający ojców mieli początkowo monopol na prawa polityczne- w tym pełnienia urzędów . Plebejusze mieli obowiązek płacenia podatków i pełnienia służby wojskowej. Nobilowie- najbogatsi, wielcy właściciele ziemscy, którym prawo zakazywało trudnienia się handlem Ekwici Plebs Organy władzy i urzędy : 1)zwyczajowe 2)urzędy dyktatora do zwyczajowych możemy zaliczyć zgromadzenie ludowe republiki rzymskiej; senat- od końca IIIw.p.n.e. najważniejszy organ w państwie, w którego skład wchodzili urzędnicy (cenzorzy) raz na 5 lat po dokonaniu spisu ludności i oszacowaniu majątku obywateli. W jego skład wchodzili najbogatsi patrycjusze (ok. 900) senatorów posiadali szerokie kompetencje prawodawcze. Decydowali również o tym czy powołać dyktatora. Konsulowie- najwyżsi urzędnicy, wybierani na rok w liczbie 2 osób przez zgromadzenie ludowe. Obowiązywał zakaz reelekcji, można się było strać po 10 latach, posiadali tzw. Imperium- najwyższy zakres uprawnień urzędniczych, mogli wymierzać karę śmierci Pozostali urzędnicy Prestorzy – sprawowali władzę sądowniczą głównie w sprawach cywilnych Cenzorzy – dokonywali spisu ludności Edylowie – dbali o przestrzeganie porządku Kwestorzy- zbierali podatki Trybuni ludowi- przyjście z pomocą plebejuszowi pokrzywdzonemu przez patrycjusza lub urzędnika

Dyktator- urząd nadzwyczajny, 1- osobowy, powoływany w sytuacjach nadzwyczajnych, zagrożenia przez konsulów, miał nieograniczoną władzę z porozumieniem z senatem na 6 miesięcy Pryncypat- stworzył miejsce Oktawian gdzie skupiono w jednym urzędzie kompetencji przysługującym najwyższym urzędnikom republiki.

Władza cenzorów w okresie pryncypatu opierała się na uprawnieniach senatu

1. imperium prokonsularnym- dający nieograniczoną władzę w podbitych prowincjach, dowództwo nad całą armią, prowadzenie polityki zagranicznej
2. władzy trybunackiej
3. godności najwyższego kapłana – może ingerować w sprawy religijne i sprawowanie władzy nad pozostałymi kapłanami prowadząc do kultu jego osoby słabością pryncypatu było to, ze nie była ona dziedziczna a jej olbrzymi zakres sprzyjał przewrotom pałacowym, skrytobójstwom kolejnych cesarzy wojnom niszczącym kraj

dominat- system rządów zapoczątkowany przez cesarza Dioklecjana, podobny do modeli wschodnich despotii cechy dominatu: -nosił diadem -oddawaną mu boską cześć -należało padać na twarz przed nim -władza absolutna 12. Unia Europejska Unia Europejska została utworzona na podstawie art. 1 Traktatu o UE w wersji Traktatu z Mastricht. Konstytucje UE ustanowiły akapit 3 art. 1 Jej zadaniem jest kształtowanie w sposób spójny i solidarny stosunków między państwami członkowskimi

3. Prymat Papiestwa- (rozwój-XIw) miała na celu usankcjonowanie tezy o dominacji papiestwa nad światem i jego przewagi nad władzą świecką monarchów i cesarza

Założenia:

• papież jest następcą św Piotra
• wobec tego podlegają mu monarchowie
• papieżowi podlega cesarz
• podboje w imię wiary ( krucjaty)
• tendencje centralistyczne w Kościele katolickim
• ścisła dyscyplina wśród kleru ( przestrzeganie celibatu) walka z symonią

Doktryna Imperialna Rzeszy Niemieckiej ( XII/ XIII) miała na celu legitymować dążenia ekspansjonalistyczne Niemiec rządzonych przez cesarzy z dynastii Sztaufów

• ekspansja terytorialna na ziemie Słowian, Italii, Dani
• cesarz jest „ dziedzicem” rzymskich imperatorów i panami świata
• nawiązywanie do podbojów Karola Wielkiego
• cesarz jako namiestnik Boga na ziemii -próby „ wskrzeszania” haseł wypraw krzyżowych w odniesieniu do ziem słowiańskich

Doktryna plebejska i ruchy heretyckie ( XI- XIII w) stanowiły przejaw buntu, szczególnie widoczny wśród ubogich warstw społecznych wobec porządku feudalnego Cechy:

• odrzucenie systemu politycznego i kościelnego
• negacja własności prywatnej i potępienie bogactwa
• przekonanie, że świat jest zły i brak możliwości zmiany tego stanu rzeczy
• szeroki zasięg społeczny ( przewaga ludzi biednych, dość liczne przypadki przyłączenia się szlachty, a nawet duchownych)
• ruchy te rozwinęły się głównie we Francji występowały też we Włoszech
• pomimo nieraz masowego charakteru były słabo zorganizowane
• były krwawo tłumione przez zaniepokojonych ich hasłami feudalów świeckich i duchownych

Tomasz z Akwinu- (1225- 1274 autor doktryny zwanej „ tomizmem” której główne poglądy na temat państwa to :

• jest ono wynikiem społ natury człowieka
• państwo to społecznośc doskonała, dostarczająca ludziom wszystkiego dla życia doczesnego
• podstawą porządku naturalnego jest hierarchia ( to co niższe musi podlegać wyższemu)
• monarcha powinien mieć duży zakres władzy co gwarantuje pokój, jedność państwa, dobro powszechne
• dopuszczalne jest obalenie władzy tyrana ( jego władza jest karą boską)

Monarchia stanowa- ( XIII/ XIV w) typ państwa Cechy:

• idea osobowości prawnej poaństwa- przestaje być traktowane jako własnośc prywatna monarchy a on sam staje się jego najwyższym reprezentantem
• duża wola parlamentów ( Anglia, Francja) reprezentujących interesy grup społecznych pos prawa Pol
• celem parlamentu było wyrażenie zgody na ważne decyzje polityczne monarchy ( podatki, wojny)
• akcentowanie tożsamości narodowej oraz niezależności od cesarstwa i papiestwa przez władców mających oparcie w swoich poddanych

Luteranizm- pochodzi od jego twórcy Marcina Lutra, który w 1517 r publicznie wystąpił przeciw sprzedaży odpustów w Kościele katolickim oprócz zasad religijnych, określał również poglądy Lutra na temat państwa, najważniejsze z nich to:

• suwerenność państwa
• państwa musi być silne i utrzymywać w posłuszeństwie zdeprawowanych, licznych poddanych
• władca absolutny powinien być Bożym katem: oprawcą, karzącym zbrodniarzy skazanych na potępienie
• poddani nie mają prawa do buntu

Kalwinizm- doktryna religijno polityczna, która swoją nazwę zaczerpnęła od Jana Kalwina ( 1509-1564) Cechy:

• antymonarchizm
• postulat republiki oligarch
• surowa cenzura religijna
• rozbudowany aparat inwigilacji i represji ( z karą śmierci włącznie)
• postulat : krelikaryzacji” państwa
• skrajna nietolerancja religijna
• przyzwolenie na udzielanie kredytów i naliczania odsetek

Republikanizm w Anglii- jedyny w dziejach Anglii okres republiki przypadł na 1649- 1660 Zapoczątkowało go obalenie i ścięcie króla Karola I Stuarta. Dwa okresy republiki:

• lata 1649-1653 republika
• lata 1653- 1660 dyktatura Cromwella i jego następców Republika w latach 1649- 1653
• formalnie najwyższa władza należała do parlamentu
• powołany w 1645 najwyższy Trybunał Sprawiedliwości skazał na śmierć

System rządów stworzony przez Cromwella 1653- 1660

• podstawą rządzenia- pisana konstytucja tzw. : instrument rzadzenia” 1653
• władza ustawodawcza dla jednoizbowego Parlamentu, władza wykonawcza- lord Protektor, którym był Cromwell i Radę Stanu ( organ faktycznie zupełnie zależny od Cromwella)
• lord protektor miał prawo weta wobec ustaw parlamentu
• urząd lorda protektora dziedziczny a po śmierci Cromwella w 1658 r, godność tę przejął jego syn- ryszard
• faktyczna władza Cromwella była w zasadzie władzą absolutną, opierającą się na jego osobistym talencie politycznym oraz oddaniu, jakim cieszył się ze strony świetnej armii, którą stworzył
• zależnośc zakresu władzy od osobistych cech dyktatora zdecydowało o słabości tego systemu rządów i jego upadku

8. demokratyczne państwo prawne

demokratyczne państwo prawne- państwo, w którym wszystkie organy władzy zobligowane są do działania na podstawie prawa, obywatele mają realny wpływ na kształtowanie się polityki państwa i dział w podejmowaniu decyzji państwowych a respektowanie praw jednostki stanowi fundament ustroju.

W demokratycznym państwie prawnych organy państwa ( administracji rządowej i samorządowej) obowiązane są działać wyłącznie w granicach prawa ukierunkowanego na ochronę praw jednostki, a nadto ich działalność poddana być musi rzeczywistej kontroli niezależnego sądownictwa. Z pojęcia demokratycznego państwa prawnego wywodzi się szereg zasad prawa rozumianych w doktrynie jako normy postępowania- zarówno wyrażone wprost w obowiązujących przepisach jako……………….. Zasady demokratycznego państwa prawnego w konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 ( przykłady)

• z. konstytucjonalności- konstytucja stanowi podstawę prawną porządku w państwie i ma najwyższą moc wiążącą dla wszystkich organów państwa
• z. wyłączności ustawy- oznacza wymóg regulowania pewnych materii rzutujących bezpośrednio na prawa i obowiązki jednostki z. praworządności- wymóg działania organów władzy na postawie i w granicach prawa z. legalności- wymóg zgodności działania organów władzy publicznej na podstawie konkretnych przepisów dających podstawę do takiego działania z. równości wobec prawa z. proporcjonalności- używanie przez władzę publiczną środków adekwatnych do realizacji ich celów, bez zbędnej ingerencji w prawa jednostki z. ochrony praw słusznie nabytych- zakaz arbitralnego, dowolnego znoszenia lub ograniczania praw podmiotowych ( związanych z jednostką) a odstępstwo tylko wtedy, gdy przemawia za tym inna zasada demokratycznego państwa prawnego

Państwo demokratyczne- władza w rękach ludu/ narodu; trójpodział władzy i poszanowanie praw jednostek

Państwo autorytarne- władza w rękach jednostki cieszącej się dużym autorytetem społecznym, wsparta często na armii naruszenia zasady trójpodziału władz np. ( przewaga władzy wykonawczej) łamanie praw jednostki

Państwo totalitarne- władza w rękach jednostki lub wąskiej grupy ludzi, jedna ideologia i indoktrynacja społeczna, monopartia, ekspansjonizm, terror, łamanie praw jednostki

10. forma państwa

Forma państwa- określa strukturę organizacji państwa. Czyni to w oderwaniu od aspektów klasowych właściwej klasyfikacji państwa opartej na ich typie.

Koncepcja Arystotelesa na temat formy państwa:

• kryterium kto rządzi: jednostka, grupa czy ogół
• kryterium rządów dobrych i złych; ustroje dobre mają na celu pomyślność ogółu ( monarchia, arystokracja, politea); ustroje złe- mają na celu tylko pomyślność rządzących ( tyrana, oligarchia, demokracja) Monarchia-monarcha jako jednostka gwarantuje poszanowanie prawa i godności poddanych, to rządy rozsądne i sprawiedliwe Arystokracja- rządy grupy wybitnych obywateli, wyróżniających się nie tylko majątkiem czy pochodzeniem, ale przede wszystkim wykształceniem i gotowością służenia państwu w sposób zgodny z rozsądkiem i naturą człowieka Politea- model stworzony przez Arystotelesa, gdzie dominują ludzie z tzw warstwy średniej ( nie bogacze ale i nie biedota), kierując się rozsądkiem i umiarkowaniem Tyrania- powstaje w skutek degradacji i nadużyć monarchy albo przejęcia jej przez demagogów ( umiejących wpływać na lud) prowadząc w konsekwencji do ustanowienia władzy nieograniczonej, stwarzającej możliwość naruszeń prawa, odrzucającej kierowanie się umiarkowaniem i zdrowym rozsądkiem Oligarchia- to zdegenerowana arystokracja, gdy chęć bogacenia się arystokratów zdominuje gotowość służenia państwu. Charakteryzuje ją nietrwałość rządów, brak umiarkowania i zdrowego rozsądku zamachy w celu zdobycia władzy i walki między oligarchami Demokracja- władza należy do ogółu lecz ogół nie zawsze potrafi jej użyć. W demokracji wg Arystotelesa lud często widzi jedynie doraźne interesy, nie potrafi prowadzić polityki długofalowej, ukierunkowanej na osiąganie korzyści w przyszłości

5. Monarchia absolutna. Podstawy ideologiczne absolutyzmu. N. Machiavelli, J. Bodin, T. Hobbes – ich wybrane dzieła i poglądy na temat państwa. Absolutyzm, forma ustroju politycznego, polegająca na skupieniu w ręku monarchy całości władzy ustawodawczej, co wyrażała zasada: To, co podoba się władcy, ma moc prawa", oraz wykonawczej i sądowniczej (władca był najwyższym sędzią) Cechy monarchii absolutnej: -władza króla jest nieograniczona -osoba władcy jest całkowicie utożsamiana z państwem. -centralizacja władzy -odsunięcie reprezentacji stanów od decyzji politycznych -rozwój zawodowego wojska na utrzymaniu państwa -rozwój systemu skarbowo-podatkowego -rozwój administracji królewskiej zależnej od monarchy -podporządkowanie kościoła państwu (uzasadniał to m. in. Jean Bodlin) -władza jest suwerenna na arenie wewnętrznej(władca nie jest niczym ograniczony) i zewnętrznej (niezależność od papiestwa i cesarstwa) Jean Bodin swoje poglądy wyłożył w książce „Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej”. Jean Bodin uważał, że monarchia absolutna jest najdoskonalszym ustrojem. W tym systemie król stoi ponad społeczeństwem i ponad prawe. Jego władza ma boskie korzenie, boskie pochodzenie. Natomiast jedynym jej ograniczeniem może być tylko boskie prawo. Teoria Bodin’a została poparta przez mieszczaństwo, które w absolutyzmie widziało próbę ograniczenia roli szlachty, a tym samym wzrost znaczenia warstwy mieszczańskiej. Ustrojowi absolutnemu przeciwstawiała się średnia szlachta oraz burżuazja, która widziała w nim zagrożenie swoich interesów. Machiavelli swoje poglądy opisał w książce pt Książę Strach ma być bardziej trwałą podstawą budowania porządku w społeczeństwie niż miłość do władcy. Łaska ludu jest bowiem zmienna, a strach pozostaje. Jeżeli dobro państwa wymaga okrucieństwa, władca nie powinien mieć żadnych skrupułów; za wyjątkiem przestrzegania jednej reguły marketingu politycznego: działania krzywdzące wobec poddanych należy przeprowadzić w miarę szybko, natomiast wszelkie akcje mające na celu dobro ludu powinny być rozciągnięte na dłuższy okres czasu. Władca ów dążąc do zbudowania silnego państwa może wprowadzić dyktaturę, która jednak po osiągnięciu stabilizacji politycznej powinna zostać zamieniona na republikę: formę rządów, która zapewnia zachowanie trwałości kraju. Hobbes Thomas najwybitniejsze dzieło Lewiatan, Podstawę jego rozumowania stanowiło pesymistyczne założenie, że człowiek jest z natury egoistą, chce mieć coraz więcej dóbr, zaszczytów i władzy, w konsekwencji prowadzi to do sporów i walk społecznych. Ludzie, dostrzegając bezsens takiego życia, uświadomili sobie konieczność zorganizowania się w państwo. W tym celu zawarli umowę społeczną na zasadzie “każdy z każdym”, powierzając pełnię władzy suwerenowi. Nie był on jednak stroną umowy, otrzymał władzę, która go do niczego nie zobowiązywała. Poddani zrzekli się praw do naturalnej wolności w całości i nieodwołalnie. Tak wg Hobbesa powstało państwo zwane Lewiatanem, któremu wszyscy są bezwzględnie podporządkowani. Władza należąca do suwerena obejmuje wszystkie dziedziny życia, reprezentuje swych poddanych, wszystkie organizacje, zrzeszenia i związki obywateli, z parlamentem włącznie. Rozciąga się również na kościół.

USTRÓJ RZECZYPOSPOLITEJ OBOJGA NARODÓW- RAMY CHRONOLOGICZNE

Rzecząpospolitą Obojga Narodów[10] – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569–1795 na mocy unii lubelskiej (kres federacji w 1791 roku przyniosła Konstytucja 3 maja, ustanawiając państwo unitarne – Rzeczpospolitą Polską).

CECHY USTROJU W Rzeczypospolitej Obojga Narodów podstawowe zasady ustrojowe były następujące: Zasady ustroju społecznego:

1. zasada podziału stanowego społeczeństwa,
2. zasada wolności obywatelskich szlachty,
3. zasada równości szlachty,
4. zasady upośledzenia prawnego mieszczaństwa i poddaństwa feudalnego chłopów,
5. zasada powiązania państwa i Kościoła,
6. zasada tolerancji religijnej,
7. zasada poszanowania praw mniejszości narodowych.

Zasady ustroju politycznego: 8) zasada niepodległości i samowładności (suwerenności) Rzeczypospolitej, 9) zasada suwerenności narodu szlacheckiego, 10) zasada mieszanej (monarchiczno-republikańskiej) formy rządu, 11) zasada jedności Rzeczypospolitej, 12) zasada podziału władzy, 13) zasada ustroju parlamentarnego, 14) zasada elekcyjności tronu, 15) zasada nadrzędności prawa (praworządności), 16) zasada poszanowania partykularnych odrębności prawnych, 17) zasada odpowiedzialności głowy państwa (króla), 18) zasada dożywotności urzędów, 19) zasada samorządności, 20) zasada jednomyślności, 21) prawo wolnego głosu i wolnego sprzeciwu (liberum veto), 22) zasada wyboru sędziów. Cechy charakterystyczne w skrócie: Podstawowe zasady i elementy ustroju Rzeczypospolitej określano od 1573 mianem złotej wolności. Składały się na nie: • nietykalność osobista (Neminem captivabimus nisi iure victum) • wolna elekcja monarchy przez ogół szlachty zebranej na sejmie elekcyjnym, • sejm, • pacta conventa, • wolność wyznawanej religii (Konfederacja warszawska (1573)) • rokosz – prawo szlachty do buntu przeciwko królowi w przypadku gdy ten złamie prawo lub naruszy zagwarantowane jej przywileje • liberum veto (łac. wolne nie pozwalam) – prawo każdego pojedynczego deputowanego do sprzeciwienia się decyzji większości na sejmie. Pozwalało unieważnić wszystkie postanowienia podjęte na danej sesji; • konfederacja – prawo do tworzenia lokalnych lub ogólnopaństwowych związków szlachty w celu osiągnięcia określonych celów politycznych.

POZYCJA KRÓLA , IZBA POSELSKA , SENAT Głównym organem państwa był Sejm walny złożony z trzech stanów sejmujących: króla, senatu i izby poselskiej. Do jego kompetencji należało przede wszystkim stanowienie prawa i wyrażanie zgody na podatki. Zgodnie z artykułami henrykowskimi przyjętymi w 1573 król miał obowiązek zwoływać sejm co dwa lata na 6 tygodni. Pozycja króla w Rzeczypospolitej nie była silna, co dobrze wyrażały słowa kanclerza Jana Zamoyskiego: Rex regnat et non gubernat (łac. król panuje, nie rządzi). Każdy nowo wybrany monarcha miał obowiązek podpisać artykuły henrykowskie. Dokument ten określał nienaruszalne zasady ustroju państwa i zapewniał tolerancję religijną. Z czasem artykuły henrykowskie połączono z pacta conventa – osobistymi zobowiązaniami króla elekta. Senat Początkowo senat, wykształcony z rady królewskiej, dominował zarówno ilościowo, jak i znaczeniem, nad izbą złożoną ze szlachty. W ławach senatu zasiadali biskupi i arcybiskupi Kościoła oraz najwyżsi urzędnicy w państwie, wywodzący się z możnowładztwa. Członków senatu nominował sam król, a swoje funkcje pełnili dożywotnio. Sejmy były zwoływane w trybie zwyczajnym co 2 lata na 6 tygodni, w trybie nadzwyczajnym - na 2 tygodnie, doraźnie. Posłowie byli zaopatrzeni w instrukcji poselskie, określające warunki zgody na postulaty króla. Nie byli oni bowiem przedstawicielami stanu szlacheckiego, lecz określonego obszaru, o którego interesy dbali na sejmie. Ostatecznie instrukcje i częsta sprzeczności interesów doprowadziły do wypracowania formuły jednomyślności - konsensusu. Miejscem obrad sejmu walnego najczęściej były Piotrków i Kraków. Izba poselska Zasadniczym zadaniem izby poselskiej, obok dyskusji w sprawach budżetowych, było uchwalanie konstytucji, będących odpowiednikami współczesnych uchwał sejmowych. W okresie Rzeczpospolitej Obojga Narodów izba poselska liczyła 170 posłów. dwuizbowy parlament, składający się z Senatu (izba wyższa) i Izby Poselskiej (izba niższa)

DEMOKRACJA SZLACHECKA Demokracja szlachecka – system polityczny funkcjonujący w Królestwie Polskim i Rzeczypospolitej Obojga Narodów w latach 1505–1652. SEJM

W Rzeczypospolitej szlacheckiej funkcjonowały 3 stany sejmujące: król, senat i izba poselska. Od roku 1493 mamy do czynienia z dwiema izbami w Sejmie: Poselską i Senatorską. Senat obraduje pod przewodnictwem króla, Sejm marszałka.

SENAT- składał się z biskupów, wojewodów, kasztelanów, marszałków, podskarbich (do XVI w. 80-90 Senatorów, po Unii Lubelskiej 140.) IZBA POSELSKA- posłowie wybrani z poszczególnych ziemi ( na początku XVIw 40-45 posłów, po Unii Lubelskiej 170.

Rodzaje Sejmu: Sejm walny zwyczajny- zwoływany raz do roku na 6 tygodni, od II połowy XVI wieku dwa razy do roku. Sejm walny nadzwyczajny- miał być zwoływany w razie potrzeby na dwa tygodnie. Sejm konwokacyjny- zawiązywany po śmierci króla, pod przewodnictwem prymasa, wyznaczał czas, miejsce wyboru nowego króla; decydował w sprawach bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego. Sejm koronacyjny-odbywał się zawsze w Krakowie, kończył bezkrólewie, król składał przysięgę i był koronowany. Sejm rokoszowy- odbywał się w czasie rokoszu, brał w nim udział każdy szlachcic.

Sejmiki ziemskie- rodzaje: Sejmik przedsejmowy- szlachta wybiera przedstawicieli i zaopatruje ich w instrukcje. Sejmik generalny- posłowie i senatorowie danej ziemi (prowincji) zbierają się razem w celu uzgodnienia wspólnego stanowiska na sejm walny. Sejmik relacyjny- po zakończeniu obrad sejmu walnego wysłuchiwano racji z jego obrad. Sejmik elekcyjny- wybierano kandydatów na sędziego ziemskiego. Sejmik kapturowy- funkcjonujący podczas bezkrólewia w danej ziemi. Sejmik deputacki- dokonywał wyboru deputata do trybunału koronnego.

Sejm wydawał zaaprobowane przez króla uchwały. Które dzieliły się na: -konstytucję ( zawierały postanowienia o charakterze prawnym) -uniwersały poborowe- określały rodzaj, wysokość i tryb ściągania podatków.

2. RUCH EGZEKUCYJNY

Ruch egzekucyjny- znany także pod hasłem ’egzekucji praw’, ’egzekucji dóbr’, ‘popularyści’, ‘zamoyczycy’) ? ruch polityczny średniej szlachty w XVI w., W Polsce (a później w Rzeczypospolitej Obojga Narodów), którego celem było przeprowadzenie reform. Reformy te zmierzały do umocnienia państwa i ograniczenia wpływów magnaterii i duchowieństwa. Ruch czasowo, choć nie zawsze, stawał się ważnym sojusznikiem króla.

Ruch ten zakładał istotne zmiany społeczne i polityczne w Rzeczypospolitej. Wśród postulatów wysuwanych przez ruch egzekucyjny były: Wyegzekwowanie praw i obyczajów zawartych w konstytucjach sejmikowych (czyli dawnych aktach prawnych), a także kodyfikacji prawa ? stąd ’egzekucja praw’; Domagano się egzekucji dóbr (zwrotu królowi królewszczyzn, nielegalnie trzymanych przez wielu magnatów) ? stąd ’egzekucja dóbr’; Przestrzegania prawa o tzw. incompatibiliach (z 1504), czyli zakazie sprawowania przez jedną osobę wielu urzędów, i reguły osiadłości (urzędy ziemskie mogą być obejmowane tylko przez szlachtę zamieszkała na danej ziemi); Zwiększenia uprawnień Sejmu; programowi egzekucjonistów towarzyszyło hasło nihil novi (nic nowego bez izby poselskiej) i wysuwali postulaty silnego rządu. Egzekucjoniści domagali się udziału całej szlachty w stanowieniu praw. Król ma reprezentować monarchię, senat magnaterię, izba poselska demokrację, a z tych trzech najistotniejszą siłą państwa miała być izba poselska; Zniesienia uprzywilejowania duchowieństwa, opodatkowania go i sekularyzacji dóbr kościelnych (a konkretnie: sprzeciwiano się egzekucji wyroków sądów kościelnych w sporach o dziesięcine i inne kwestie ekonomiczne; domagano się by sołtysi z dóbr kościelnych odbywali służbę wojskową; żądano opodatkowania dziesięcin; postulowano przegląd darowizn na rzecz kościoła; sprzeciwiano się przechodzeniu dóbr szlacheckich na rzecz kościoła; domagano się przestrzegania porozumienia z papieżem w sprawie nominowania na urzędy i godności kościelne; opłaty za objęcie biskupstwa (annaty), dotąd wysyłane do Rzymu), miały być przeznaczane na obronę przed Tatarami); Unowocześnienia procedury sądowej; Zacieśnienia unii z Litwą Likwidacji odrębności Prus, Potwierdzenia elekcyjności (sprzeciw wobec vivente rege Uporządkowania skarbu Utworzenia stałego wojska Zagwarantowania wolności wyznania Całkowitej wolności celnej, zwolnienia z podatków wewnętrznych, takich jak myta, cła mostowe Wzmocnienia pozycji szlachty wobec mieszczan: likwidacji cechów, zakaz posiadania ziemi przez “nieszlachtę”, zwiększenia wolności handlowe dla Żydów (współpracujących ze szlachtą przeciw mieszczanom) oraz wciągniecie mieszkających w dobrach szlacheckich pod jurysdykcję patrymonialną, ograniczenia odnośnie obejmowania stanowisk kościelnych przez nieszlachtę. Główne cechy demokracji szlacheckiej to: • wolna elekcja • sejmy i sejmiki szlacheckie • senat • przywileje szlacheckie Występował podział władzy: • władza wykonawcza: monarcha • władza ustawodawcza: sejmy i sejmiki szlacheckie oraz senat • władza sądownicza: sądy OLIGARCHIA MAGNACKA

• Oligarchia magnacka w Polsce • Oligarchia to forma rządów polegająca na sprawowaniu władzy przez niewielką grupę ludzi wywodzących się najczęściej spośród arystokracji rodowej albo majątkowej. ( gr. rządy nielicznych. ). • W Rzeczpospolitej Obojga Narodów rządy oligarchii magnackiej przypadły na lata od schyłku XVI wieku aż do końca wieku XVIII • Magnaci, czyli bardzo bogaci szlachcice, opierali swoją potęg na olbrzymich dobrach ziemskich, które znajdowały się zwłaszcza na wschodnich obszarach Rzeczpospolitej. Ich władza polegała na tym, że wykonywana była za pośrednictwem posłów uczestniczących w obradach sejmu. Magnaci uczestniczyli w obradach także bezpośrednio jako senatorzy. Magnaci posiadali nie tylko ogromne majątki ziemskie ale również własne wojska do ich ochrony. Oddziały te, w obliczu ciągłej słabości militarnej Polski, były często narzędziem nacisku na króla. Magnaci byli często nazywani książętami w państwie lub królewiętami. • • Wzrost znaczenia magnaterii powodował spadek znaczenia państwa i króla. Pierwszym objawem ogromnego wpływu tej grupy w Rzeczpospolitej był rokosz Zebrzydowskiego, przeciwko władzy Zygmunta III Wazy w 1606 roku. Magnateria zyskała bardzo na znaczeniu w czasach panowania innego władcy z dynastii Wazów- Jana Kazimierza. to właśnie wtedy po raz pierwszy skorzystano z mocy liberum veto, które doprowadziło pierwszy raz w historii do zerwania obrad sejmu. niechlubnym bohaterem tego wydarzenia był poseł Siciński, działający z polecenia magnata Janusza Radziwiłła. Unieważniono wówczas ( 1652 rok. ) wszystkie podjęte wcześniej decyzje. Od tej pory zasada liberum veto paraliżowała coraz częściej obrady sejmu i podejmowanie jakichkolwiek decyzji w sprawach państwa. Do zerwania obrad wystarczał bowiem jeden głos sprzeciwu. Nie trzeba chyba dodawać jakim ponętnym narzędziem dla przeciwników Rzeczpospolitej była ta zasada. • W tej sytuacji do coraz większego znaczenia dochodziły sejmiki ziemskie. Obradujący posłowie zatwierdzali tu sprawy skarbowe, wojskowe itp. Skutkiem tego była coraz większa decentralizacja władzy państwowej. • Słabość państwa szła w parze z siła oligarchii magnackiej. Zwiększała się rola wojsk, które choć formalnie były królewskimi, to w rzeczywistości były oddziałami prywatnymi. Decydowały one o znaczeniu i roli poszczególnych rodów. Były one lepiej opłacane. Tymczasem chorągwie koronne i litewskie posiadały przestarzałą broń, stan ich daleki był od liczby nominalnej. Pozostawały pod władzą hetmanów, nie zawsze liczących się z interesami krajów. coraz częściej nie opłacane oddziały zawiązywały konfederacje, zapewniając sobie siłą zaległe wynagrodzenie. słabość wewnętrzna kraju i władzy królewskiej sprawiła, że szlachta coraz częściej zaczęła samowolnie dochodzić swoich praw, omijając opieszałe sądy. • Decentralizacja państwa powodowała kłopoty w systemie skarbowym Rzeczpospolitej. z coraz większym oporem szlachty spotykało się ściąganie podatków. Dodatkowo część z nich ściągana była przez magnatów, co doprowadziło do częstych nadużyć. • Ta niekorzystna sytuacja została wykorzystana przez sąsiadów Polski: Rosję, Prusy i Austrię. Kraje te poszczycić się mogły sprawnymi rządami centralnymi, co wzmacniało je militarnie i ekonomicznie. Samowolna polityka magnatów, realizująca własne interesy ułatwiała tym państwom mieszanie się w wewnętrzne sprawy Rzeczpospolitej. •

9. POJĘCIE PARTII POLITYCZNEJ Partia polityczna- to zorganizowana na zasadach dobrowolności grupa ludzi o podobnych preferencjach politycznych, która w celu realizacji swoich zamierzeń dąży do zdobycia lub utrzymania władzy drogami demokratycznymi.

2.Geneza partii politycznych Partie polityczne są tworem europejskim. Pierwszymi partiami były partie powstałe na skutek Rewolucji Niderlandzkiej (P. Prowincjonalna i P. Unitorystówa). Partie polityczne jako zjawisko znaczące, zaczęły się rozwijać w konsekwencji załamania się społeczeństwa wiejskiego (feudalizmu) i stopniowego rozwoju społeczeństwa miejskiego (kapitalizmu). Istotnymi przyczynami rozwoju partii politycznych były: -demokratyzacja prawa wyborczego i rozwój parlamentaryzmu -konflikty polityczne oraz kryzysy społeczno-ekonomiczne -kryzys legitymizacji- masowy sprzeciw grup społecznych wobec panującego porządku prawnego, politycznego oraz społeczno-ekonomicznego, stanowił dogodne warunki do tworzenia nowych ugrupowań politycznych -kryzys integracji- wynikał z nierozwiązanego problemu narodowego

• kryzys partycypacji- dążenie grup społecznych do uzyskania lub poszerzenia wpływu na politykę legł u podstaw rozwoju m.in. partii socjaldemokratycznych DOKTRYNALNE KLASYFIKACJE PARTII W politologii istnieje wiele klasyfikacji doktryn, przyjmujących różne kryteria podziału. Najczęściej stosowany jest podział odnoszący się do partii politycznych na: • prawicę, charakteryzuje się szacunkiem dla tradycyjnych wartości (m.in. tradycji, kultury, rodziny) i podkreślaniem ich roli. Ważniejsza jest dla niej wolność niż równość. Prawicę określa również niechęć do wszelkich gwałtownych zmian. Zwolennicy prawicy twierdzą, że bogactwo człowieka zależy od niego samego, od wkładu pracy i pracowitości. Ich zdaniem społeczeństwo powinno charakteryzować się hierarchicznością. Do prawicy zalicza się środowiska o poglądach konserwatywnych, konserwatywno-liberalnych (reprezentujące najczęściej liberalizm gospodarczy nie społeczny), chrześcijańsko-demokratycznych i narodowe (nacjonalistyczne). • W szerszym znaczeniu do prawicy zalicza się również środowiska skrajnie prawicowe (o poglądach np. faszystowskich, rasistowskich, szowinistycznych) oraz środowiska centroprawicowe (które bywają również zaliczane do centrum sceny politycznej). • centrum,– cechuje się dążeniem do utrzymania równowagi między interesami różnych grup społecznych. Doktryny centrowe uznają istnienie nierówności społecznych, ale domagają się ich ograniczenia oraz łagodzenia negatywnych skutków gospodarki rynkowej nie tylko przez państwo, ale przez społeczeństwo (np. działalność organizacji charytatywnych). Doktryny centrowe można określić jako kompromisowe. • lewicę. – głosi hasła sprawiedliwości społecznej oraz zasadę równości wszystkich ludzi. Występuje w obronie jednostek słabszych ekonomicznie, a więc biedniejszych. Dla lewicy ważniejsza jest równość od wolności. Lewica występuje przeciwko wszelkim dyskryminacjom (np. dyskryminacji kobiet) i żąda demokratyzacji życia politycznego. Uznaje kontrolę państwa nad gospodarką oraz postuluje prowadzenie programów społecznych (np. bezpłatnej oświaty). • SYSTEM PARTYJNY I RODZAJE • System partyjny jedna z trzech kategorii systemów w politologii obok systemów politycznych i systemów wyborczych. Jest to układ wszystkich partii politycznych, a także organizacji quasi- partyjnych: stowarzyszeń (np. BBWR) czy związków zawodowych (np. NSZZ “Solidarność do 2001 r.). Do systemu partyjnego nie zalicza się natomiast tzw. “partii kanapowych”, nie uczestniczących w wyborach, założonych często dla żartu (np. Polska Partia Łysych, Partia Dobrego Humoru), jak również stronnictw antysystemowych, dążących do obalenia porządku polityczno-społecznego (np. terrorystycznych). Rodzaje systemów partyjnych • system jednopartyjny - istnieje tylko jedna legalna partia, zaś działanie ewentualnych organizacji opozycyjnych jest przez nią skutecznie hamowane - np. w ZSRR Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego; • system partii hegemonicznej - wśród kilku istniejących partii jedna z nich pełni funkcję hegemona zmuszając pozostałe partie (tzw. partie satelickie) do całkowitego podporządkowania - np. w Polsce 1948-1989 układ PZPR-ZSL-SD; • system partii dominującej - wśród wielu istniejących partii jedna z nich, zwykle wykorzystując uwarunkowania historyczne, ma zdecydowaną przewagę pozostając niemal bez przerwy u władzy - np. w Indiach Indyjski Kongres Narodowy, w Meksyku Partia Rewolucyjno-Instytucjonalna; • system dwupartyjny - istnieją dwie partie zdecydowanie dominujące nad pozostałymi, zmieniające się co jakiś czas u władzy - np. w Stanach Zjednoczonych Partia Demokratyczna i Partia Republikańska; • system dwuipółpartyjny - istnieją dwie partie zdecydowanie dominujące nad pozostałymi, zmieniające się co jakiś czas u władzy, jednak potrzebujące zwykle współpracy z inną mniejszą partią, ewentualnie utworzenia “wielkiej koalicji” - np. w Niemczech SPD i CDU/CSU + Zieloni lub FDP; • system wielopartyjny - istnieje wiele partii, które rywalizują ze sobą o zdobycie i utrzymanie władzy. Żadna z nich nie ma szans zdobyć przewagi w parlamencie (większość mandatów), aby samodzielnie utworzyć rząd. Tworzą się więc rządy koalicyjne. System ten świadczy o zróżnicowaniu ludności, daje im możliwość lepszej, pełniejszej reprezentacji ich poglądów w parlamencie. Jednak czasem może też utrudniać rozwiązywanie pewnych problemów społecznych, doprowadzając do konfliktów • system dwublokowy - istnieje wiele partii, które rywalizują ze sobą podczas kampanii wyborczej, jednak po wyborach formują się w dwa bloki np. prawica i lewica i współdziałają w ramach tych bloków. • system kooperacji partii - istnieje wiele partii, które rywalizują ze sobą w okresie przedwyborczym. Po wyborach wszystkie lub większość partii współpracuje ze sobą ponad podziałami i tworzą koalicyjny rząd, który działa zgodnie z ustaleniami międzypartyjnymi. System możliwy w tzw. starych demokracjach, np. obecnie Szwajcarii lub sytuacjach przełomowych w Austrii w latach 1955-1966.

MONOPARTIA TOTALITARNA Totalitaryzm (dawniej też: totalizm) – charakterystyczny dla XX-wiecznych reżimów dyktatorskich system rządów dążący do całkowitej władzy nad społeczeństwem za pomocą monopolu informacyjnego i propagandy, ideologii państwowej, terroru tajnych służb wobec przeciwników politycznych, akcji monopolowych i masowej monopartii. Termin totalitario stworzył na początku lat 20. XX wieku Benito Mussolini dla określenia systemu państwowego, który wprowadzał, charakteryzując go: Wszyscy w państwie, nikt poza nim, nikt przeciw niemu. Cechy Charakterystycznymi cechami państw totalitarnych są autokratyzm (w szczególności zasada wodzostwa), kontrolowanie przez aparat władzy wszystkich dziedzin życia i ingerencja w przekonania, poglądy, zachowania obywateli, a także rozbudowana propaganda (m. in. fałszująca obraz rzeczywistości) i pełna kontrola nad siłami zbrojnymi, policją i wymiarem sprawiedliwości - wykorzystywanymi jako elementy systemu terroru i represji przeciwko społeczeństwu. Dwaj współcześni politolodzy, Zbigniew Brzeziński i Carl Friedrich, wyróżnili pięć cech, które występując jednocześnie w danym państwie, świadczą o jego totalitaryzmie[1]. Są to: • oficjalna ideologia; • masowa partia pozostająca pod kontrolą oligarchii; • monopol rządu na broń; • rządowy monopol dysponowania środkami masowego przekazu; • terrorystyczny system policyjny. W późniejszych wywodach obaj politolodzy wyróżniali również szóstą cechę - scentralizowane zarządzanie[2]. Istnieje jeszcze jeden zbiór cech totalitaryzmu stworzony przez Hiszpana Juan Linza, uzupełniony przez Erica Voegelina i Alaina Besançona. Upatrują oni istoty totalitaryzmu w: • monizmie decyzyjnym partii nowego typu, • gnozie politycznej, • sterowanej masowej mobilizacji społecznej. Norman Davies w “Europa. Rozprawa Historyka z Historią” podaje następujące cechy totalitaryzmu: • pseudonauka: twierdzenie, że ideologia opiera się na “fundamentalnych prawach nauki” (materializm historyczny, teoria “rasy panów”, eugenika) • utopijne cele, np. stworzenie “nowego człowieka” i “nowego ładu” (homo sovieticus, bezklasowe społeczeństwo, czysto rasowy świat) • dualistyczne partia-państwo - stworzenie instytucji dublujących i nadzorujących istniejące, zmienianie ich w “pasy transmisyjne” służące propagandzie • zasadza wodzostwa (Führerprinzip, kult jednostki) • gangsterstwo: silne podobieństwo do metod organizacji przestępczych, np. pasożytnicza “ochrona” wspólnoty przed przemocą którą samemu się tworzy, terroryzowanie swoich członków i ofiar, fizyczna eliminacja rywali, manipulowanie prawem, szantażowanie • rozbudowana biurokracja • propaganda (wysokie wykorzystanie technik inżynierii społecznej) • “wróg dialektyczny” (dla faszyzmu był to komunizm, dla komunistów faszyzm) • psychologia nienawiści: kreowanie i podsycanie nienawiści do np. “wrogów ludu”, “kułaków”, “żydokomuny” • monopol w dziedzinie sztuki, estetyzacja władzy • cenzura prewencyjna, fabrykowanie informacji • ludobójstwo i przymus (eksterminacja np. Żydów i chorych psychicznie w III Rzeszy; burżuazji i trockistów w ZSRR) • kolektywizm (umacnianie więzi w kolektywie poprzez parady wojskowe, partyjne rytuały, masowe ruchy młodzieżowe itp; przeciwdziałaniu tradycyjnym jak rodzina, chrześcijaństwo itd.) • militaryzm (masowa mobilizacja obywateli do sił zbrojnych) • pogarda dla liberalnej demokracji (np. żydowskiej wg nazistów, opartej na wyzysku wg komunistów) • moralny nihilizm (dążenie do celu z pominięciem zasad etycznych)