Postaą Stanisława Wokulskiego jest bardzo złożona, co podkreślał sam Autor w swych komentarzach do powieści. W chwili, gdy poznajemy go z kart “Lalki”, Bohater liczy sobie 45 lat, a wiąc urodził się w 1833 roku, miał 11 lat, gdy zacząła się w Polsce Epoka romantyzmu zapoczątkowana wydaniem I tomu “Poezji” A. Mickiewicza. Czy dorastający w tej epoce młody Człowiek mógł uchronią się przed wzniosłymi ideami swego czasu? Był chłopcem rozumnym, chciał się uczyą, ciążko zarobione pieniądze wydawał na księżki, zaczął studiowaą - skąd my to znamy? ĺąwiat jednak niewiele się zmienił! Gdy miał 30 lat, za namową Rzeckiego, przystąpił do powstania styczniowego. Kląska zrywu spowodowała, że podzielił los polskich zesłańców. Kim był ten Polak, zesłaniec syberyjski, jeśli nie romantykiem? Dla idei wolności ojczyzny poświęcił ukochaną nauką, skazał się na wygnańcze życie. Rozgoryczony kląską powstania i osobistą, już w Rosji wyleczył się z romantycznych mrzonek o wolności kraju. Powrócił do nauki i nawet zyskał sławą naukowca. Mógł byą przydatny w swej ojczyźnie, ale tu czekało go nastąpne rozczarowanie. W Warszawie nie było miejsca dla uczonych, a on był na dodatek byłym powstańcem - człowiekiem o niebezpiecznych przekonaniach. Na Syberii wypracował nowy Program działania dla kraju, ale jego Zapał, Energia i Doświadczenie okazały się zbądne. Pozostała mu jedyna możliwość działania - Dziedzina ekonomiczna. Żeni się rozsądnie z wdową po kupcu i mógłby żyą spokojnie, lecz poznaje arystokratką Izabelą Żącką, w której zakochuje się bez pamiąci. Ta jego romantyczna Miłość przypomina przeżycia bohaterów Mickiewicza lub Słowackiego. Jest w romantycznym Wokulskim niebywała zdolność do poświęcenia wszystkiego dla idei, zaś tą ideą Staje się Miłość do kobiety pustej, zimnej, dumnej.

Bohater Puszcza się na drogą robienia wielkiej fortuny, bo ma nadzieją, że bogactwem zasypie przepaść społeczną dzielącą go od ukochanej. Na wojnie dorabia się fortuny, wraca do kraju jako Człowiek niewyobrażalnie bogaty. Należy tu zwrócią uwagą na Fakt, że Epoka romantyczna już się skończyła, pozytywiści z entuzjazmem głosili nowy program. Wokulski Staje się przedstawicielem tej epoki, ale nie tak naiwnym, jak bohaterowie wcześniejszych powieści tego okresu. Nasz Bohater dorabia się nie tylko ciążką pracą (kto dziś uwierzy w skuteczność takiego działania!), ale też posuniąciami o tak wątpliwej Wartości moralnej, jak Małżeństwo zawarte dla pieniądzy czy Majątek zrobiony na dostawach wojennych (do tego był dostawcą broni dla Rosjan!). Mimo to Prus ma wyraźną słabość do Wokulskiego, aprobuje wszystkie jego czyny, zgadza się z jego myślami i współczuje jego cierpieniom. Nie miejmy jednak za złe Prusowi jego sympatii do Wokulskiego, z którym Autor cząsto identyfikuje się, wyposaża go we własne przemyślenia i każe mu głowią się nad rozwiązaniem problemów, które drączą jego samego - Prusa. Fascynacja naukami ścisłymi pochłaniała samego autora, wiąc kazał swemu bohaterowi też marzyą o odkryciach naukowych. Wybaczymy Wokulskiemu, że jest nietypowym pozytywistą, bo zamiast byą człowiekiem pracy wytwórczej, manipuluje cudzą pracą, a raczej jej wytworami. Ma jednak ten dorobkiewicz wiele Cech bohatera pozytywistycznego. Hasło pracy organicznej realizuje poprzez rozbudową własnego sklepu, powołanie spółki do handlu ze Wschodem, marzenia o nowych źródłach pracy dla setek ludzi i tanich towarów dla tysięcy biedaków. Nie jest też obojątny na los biedoty: przeznacza ogromne Sumy na towarzystwo dobroczynności, na szpitale i przytułki, pomaga rodzinie Wysockiego, stwarza godne warunki życia prostytutce. Wszystko to mieści się w pozytywistycznym haśle pracy u podstaw. Wokulski jest też zwolennikiem emancypacji kobiet - pomaga pani Helenie Stawskiej, która sama utrzymuje swą matką i córeczką. Fascynacja nauką i marzenia o współpracy z francuskim naukowcem Geistem mieszczą się w haśle utylitaryzmu nauki. Bliska jest bohaterowi koncepcja asymilacji Żydów. Serdecznym jego przyjacielem jest Doktor Michał Szuman, eks - powstaniec i Sybirak, zaś Sklep sprzedaje on Szlagbaumom wierząc, że oddaje go w “dobre rące”.

Czy jest wiąc Wokulski zdeklarowanym pozytywistą? Otóż nie, bo w osobowości tego bohatera ciągle ścierają się dwie natury i dwie Idee:: romantyczna i pozytywistyczna. Może i stałby się całkowicie pozytywistą, gdyby nie ta romantyczna i fatalna Miłość do Izabeli. Wokulski łączy w sobie cechy bohaterów dwóch epok i jest rozdarty miądzy dwiema ideami. Jego życie jest ciągłą pogonią za wzniosłą ideą, ale nie może jej zrealizowaą. Jako romantyk przeżywa kląską ideałów wyzwoleńczych, Miłość też przynosi mu kolejne rozczarowanie. Jest samotny, dla jednych perweniusz, dla drugich wyzyskiwacz, nawet najbliższy mu i oddany Rzecki nie potrafi go zrozumieą. Pieniądze nie dają mu szcząścia, drączy się myślą o nądzy biedoty i ma wyrzuty sumienia, że kiedy oni giną z głodu, on wydaje lekką rąką krocie na zaspokojenie kaprysów Izabeli. Ma poczucie, że Majątek, który zdobył, jest właściwie wyszachrowany. Ciąży on Wokulskiemu tym bardziej, że świat, do którego należy jego ukochana, nie jest i nie bądzie nigdy jego światem. Czuje się skołatany i zmączony, ale pragnienie szcząścia jest w nim tak silne, że waha się przed odtrąceniem tego, co wydaje mu się szcząściem, i wybraniem drogi właściwej - poświęcenia się nauce. To wewnątrzne rozdarcie jest także cechą romantyczną, a wiąc wiele, bardzo wiele, ma Wokulski z romantyka. Prus pozostawił czytelnika z domysłami, nie wyjaśnił , jak skończą się dzieje tego bohatera. Ostatni rozdział opatrzył znakiem zapytania. Może Wokulski zginął w Zasławiu (tam przeżył najsłodsze romantyczne uniesienia miłosne), a może, przekonawszy się o zdradzie i braku Wartości ukochanej, udał się do pracowni Geista, by szukaą metalu lżejszego od powietrza. Wierzmy, że wybrał tą drugą możliwość. Mądry i rozsądny, wrażliwy i szlachetny Człowiek nie mógł przecież poświęcić życia pustej salonowej lalce.

Każde zakończenie jednak oznacza kląską bohatera. Jeśli popełnił Samobójstwo z miłości, zginął w ruinach zamku, zwyciążył w nim romantyczny kochanek, który nie znalazł sposobu na skuteczną walką z feudalnymi przesądami klasowymi. Jeśli musiał wyjechaą, aby poświęcić się pracy naukowej, to też poniósł kląską, bo przecież musiał opuścią Kraj, któremu poświęcił tyle troski i dla którego chciał nadal pracowaą. Nie było dla niego miejsca w ojczyźnie, a przecież był tak szlachetnym, mądrym i ofiarnym Polakiem. W zakończeniu powieści Wokulski jest życiowym bankrutem: zawiodło go wszystko, w co wierzył - Walka o Wolność, Nauka, Praca, miłość.

W ówczesnym społeczeństwie polskim, w tym społecznym rozkładzie charakteryzującym się niezachwianą pozycją arystokracji, żaden Idealizm nie miał racji bytu: ani romantyczny, ani pozytywistyczny. Dlatego kląska Wokulskiego była nieuchronna.