
Organizacje konspiracyjne na terenie Pomorza
Na terenie Pomorza działały między innymi takie organizacje konspiracyjne jak: „Grunwald” oraz „Gryf Pomorski”. Spośród tych dwóch Tajnych Organizacji Konspiracyjnych „Grunwald” jest pierwszą, która powstała na terenie Pomorza. Swoje działania rozpoczęła jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. W dniach 6-7 sierpnia 1938 r. doszło do spotkania w Warszawie, na którym określono główne cele działań sabotażowych oraz wywiadowczych. Uczestników tego spotkania zaprzysiężono jako członków „Grunwald”, których zadaniem był powrót na Pomorze gdzie mieli rozbudować sieć konspiracyjną.
Na terenie Pomorza działały między innymi takie organizacje konspiracyjne jak: „Grunwald” oraz „Gryf Pomorski”. Spośród tych dwóch Tajnych Organizacji Konspiracyjnych „Grunwald” jest pierwszą, która powstała na terenie Pomorza. Swoje działania rozpoczęła jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. W dniach 6-7 sierpnia 1938 r. doszło do spotkania w Warszawie, na którym określono główne cele działań sabotażowych oraz wywiadowczych. Uczestników tego spotkania zaprzysiężono jako członków „Grunwald”, których zadaniem był powrót na Pomorze gdzie mieli rozbudować sieć konspiracyjną. Organizacja ta obejmowała obszary graniczące z Niemcami, przygotowując się do wykonywania zadań specjalnych w wypadku okupacji. Nazywaną ją również: „milczącą armią”, „śpiącą armią” lub „zakonspirowaną armią”. Konspiratorów werbowano przede wszystkim spośród członków organizacji paramilitarnych i patriotycznych. Dobierano ludzi o dużej świadomości patriotycznej oraz przygotowaniu do działań wojskowych. Członkami „Grunwaldu” byli oficerowie w stanie spoczynku, oficerowie i podoficerowie rezerwy oraz zawodowi żołnierze. Komórki organizacji utworzono w Toruniu jak również w powiecie chojnickim, tucholskim, sępoleńskim i wyrzyskim. Członków „Grunwaldu” szkolono w zakresie organizacji konspiracji, sabotażu, wywiadu, dywersji, szyfrów wojskowych, systemu skrzynek kontaktowych i oceny kandydatów do konspiracji. Przeszkoleni członkowie tworzyli patrole wywiadowcze i dywersyjne składające się z 3-5 osób. Nie udało się wykonać wszystkich prac przygotowawczych do wybuchu wojny, która zastała dowódców na szkoleniach, skąd nie zdążyli wrócić na tereny Pomorza. Mimo odpowiedniego wyposażenia i uzbrojenia terenowe oddziały „Grunwaldu” nie podjęły znaczących działań dywersyjnych. Pod okupację dostały się nie tylko tereny Pomorza jak przewidywano, ale cały kraj. Pomorze wcielone zostało do Rzeszy, czego powodem były szczególnie dotkliwe represje spadające na polską ludność. Okupant podjął również akcję wysiedleń polskiej ludności i osadnictwa niemieckiego oraz pobór do Wehrmachtu. W październiku 1939 r. czołowi działacze organizacji „Grunwald” wrócili na obszar Pomorza. Zaczęto dążyć do odnowienia sieci konspiracyjnej na terenie Torunia. Z końcem października ukształtowało się ostatecznie kierownictwo Organizacji „Grunwald”. Utworzono następujące wydziały: wojskowy, administracyjny oraz wywiadowczy. Wydziałem Wojskowym kierował mjr Marceli Cerklewicz. Zadaniem tego wydziału było utrzymanie bojowej gotowości do czasu przewidywanego powstania. Organizowano drużyny, plutony i kompanie, które szkolono i uzbrajano. Uzyskanie pełnej gotowości bojowej przewidywano na lato 1940 r. Na czele Administracji stał działacz Stronnictwa Narodowego Wacław Ciesielski. Wydział miał wyłonić osoby, które obejmą funkcje administracyjne po wyzwoleniu. Do zadań wydziału należała praca propagandowa, stworzenie konspiracyjnej administracji cywilnej oraz organizowanie pomocy osobom zagrożonym przez okupanta. Wydział Wywiadowczy powierzony został por. Franciszkowi Włodarczykowi, który przed wojną wykonywał zadania wywiadowcze i kontrwywiadowcze, a we wrześniu 1939 r. brał udział w walkach o Lwów. Wydział kompletował dane wojskowe, zbierał informacje o nastrojach ludności oraz informacje gospodarcze i polityczne z terenu Pomorza. Organizacji „Grunwald” przede wszystkim zależało na przygotowaniu odpowiednich osób, które w wyznaczonym czasie będą mogły pokierować społeczeństwem. „Grunwald” nie zdołał w pełni rozwinąć swej działalności, nie przeprowadził żadnej akcji dywersyjnej, rozwijał jednak akcję sabotażową. Z początkiem 1940 r. podjęto działania w celu nawiązania współpracy z ogólnopolskimi organizacjami. „Grunwald” współpracowała z toruńskim Batalionem Śmierci za Wolność i poznańską „Ojczyzną”. W kwietniu 1940 r. nastąpił rozłam organizacyjny wynikający z różnicy poglądów politycznych. Od listopada 1940 r. do lutego 1941 r. aresztowano ścisłe kierownictwo „Grunwaldu”. Organizacja przestała istnieć, część członków wycofała się, część przystąpiła do innych organizacji konspiracyjnych.
