Patriotyzm w literaturze wybranych epok Nazwa “patriotyzm” wywodzi się z greckiej nazwy “patria” oznaczającej rodzinę, grupę, plemię lub naród wywodzący się od wspólnych przodków, ojców tzw. ojczyznę.”Patria” z kolei pochodzi od greckiego słowa „pater” oznaczającej „ojca”- głowę rodu. Te greckie terminy zostały przejęte później przez Rzymian i przeniknęły do łaciny w formie “pater” i “patrio” rozpowszechniając się także w innych językach europejskich. Patriotyzm, szacunek i umiłowanie ojczyzny, gotowość do poświęcenia się dla niej i narodu, stawianie dobra własnego kraju ponad interesy osobiste. Poczucie silnej więzi emocjonalnej i społecznej z narodem jego tradycją, kulturą czy historią. Patriotyzm to również postawa którą wyrażamy wypełniając nasze podstawowe obowiązki obywatelskie np. służba wojskowa i obrona ojczyzny, wierność dla kraju, troska o wspólne dobro i dbałość o stan środowiska naturalnego. Postara się przedstawić zróżnicowanie pojęcia patriotyzmu w literaturze wybranych przeze mnie epok romantyzmu oraz pozytywizmu. Romantyz miał miejsce w XIX, ogarnął swoimi ideami wszystkie państwa Europy. Charakterystyczne dla romantyzmu europejskiego było przekonanie o tym że ludzka duchowość i uczuciowość jest najważniejsza. Rozum został zepchnięty ze swej dominującej pozycji, bo rozumowe poznanie miało sens tylko w świecie materialnym. A świat zaczęto postrzegać szerzej, fascynując się bogatym światem wyobraźni, marzeń, uczuć. Duchowość stała się sferą wartą poznania i poświęcenia jej utworów literackich. W Polsce początkowo romantyzm rozwijał się w nurcie: ludowości, fantastyki, duchowości, miłości… Jednak sytuacja polski była szczególna, ponieważ państwo oficjalnie nie istniało. Ziemie polskie zostały podzielona między trzech zaborców, naród znalazł się w niewoli. W tej sytuacji polska literatura romantyczna szybko została zdominowana przez tematykę niepodległościową. Pragnienie wolności i suwerenności państwa stały się silniejsze nawet od romantycznej miłości. W tej sytuacji miłość i osobiste szczęście wymagały poświecenia w imię wartości wyższej - dobra ojczyzny. Mickiewicz napisał w “Konradzie Wallenrodzie” : “Szczęścia domu nie zaznał, bo go nie było w ojczyźnie”, pokazując właśnie hierarchie wartości polskiego romantyzmu. Polacy nie mogli być szczęśliwi, skoro ojczyzna była w niewoli. W takiej sytuacji osobiste szczęście odchodziło na dalszy plan, dlatego bohater romantyczny jest zawsze postacią cierpiącą, ponoszącą ofiary dla swego kraju. Doskonałym przykładem takiej postawy jest właśnie “Konrad Wallenrod, średniowieczny rycerz, bohater powieści Mickiewicza, który poświęca ojczyźnie wszystko, najpierw miłość do kobiety, którą musi opuścić, potem pragnienie życia na ojczystej ziemi, ponieważ plan zwycięstwa wymaga, by zamieszkał wśród krzyżaków, wreszcie honoru rycerskiego, złamania zasad uczciwej walki. Później Konradowi nie pozostaje już nic innego jak po doprowadzeniu zdradzieckiego planu do końca, musi popełnić samobójstwo. Gdyby prześledzić losy innych bohaterów ich sytuacja przedstawiałaby się podobnie, Kordian, z dramatu Juliusza Słowackiego to, mimo wszystkich różnic, bohaterowie podobni pod względem uczuć patriotycznych. Kierują się miłością do ojczyzny i współczuciem dla cierpiącego narodu, są gotowi wziąć na siebie jego męki by ocalić kraj. Po upadku powstania wielu Polaków porzuciło nadzieję na odzyskanie niepodległości za pomocą walki zbrojnej. Razem z tymi nadziejami odsuwano - choć często tylko częściowo - wzorce kształtowane w okresie romantyzmu. Polski pozytywizm, czerpał swe inspiracje z filozofii Comte’a. Cyprian Kamil Norwid w powstałym w 1852 roku “Memoriale o młodej emigracji” zawarł następująca myśl: “Ojczyzna jest to wielki zbiorowy - Obowiązek”. Wyraził więc…pozytywistyczne rozumienie służby Polsce. Odzyskanie niepodległości widział w systematycznej, wytrwałej pracy nad rozwojem kulturowym i gospodarczo-społecznym kraju. Jego myśl powtarzają i - co oczywiste rozwijają, przystosowując do nowych pozytywistycznych haseł - m.in. Orzeszkowa, Prus, Asnyk, Konopnicka. Upadek powstania doprowadził do konieczności zmiany ideałów, do ukształtowania się nowej formy patriotyzmu. Dawną walkę, udział w powstaniach - zastąpiono codzienną praca nad rozwojem kraju. Praca organiczna, praca u podstaw - zastąpiły szable, bagnety. Doskonałym przykładem takiej zmiany jest Stanisław Wokulski, bohater “Lalki” Bolesława Prusa. Ten “człowiek o szerokiej duszy” łączy w sobie romantyzm i pozytywizm . I taki jest również jego patriotyzm. Powstańcze ideały sprzed 1863 roku - zastąpił pracą kupca, przedsiębiorcy, któremu nie jest obojętny los kraju. Najpełniej pozytywistyczną koncepcję służby ojczyźnie zamknął w wierszu “Do młodych” Adam Asnyk. Ukazał konieczność zmian, nowe warunki, ale zaznaczył wyraźnie, że nie można “deptać przeszłości ołtarzy”. I taki model patriotyzmu, łączący dawne i obecne wartości, dostosowanych do aktualnych warunków i potrzeb przedstawia pozytywistyczna literatura., o której pisał Henryk Sienkiewicz: “Literatura polska stała się poniekąd surogatem całego życia narodowego. (…). Jest ona jak pochodnia, która rozświetla ciemności niewoli i jak wielki dzwon, który nie pozwala usnąć sumieniu nie tylko polskiemu, ale i sumieniu innych ludów.”