Szlachta jest bohaterem zbiorowym w epopei Adana Mickiewicza „Pan Tadeusz”. Polscy przedstawiciele tej warstwy społecznej uważali, że pochodzą od Sarmatów – starożytnego ludu zamieszkującego początkowo ziemie między Dolną Wołgą a Donem. Po Sarmatach szlachta miała odziedziczyć umiłowanie wolności, gościnność, dobroduszność, męstwo oraz odwagę. Takie cechy miało przejąć także młode pokolenie bohaterów utworu, czyli Zosia i Tadeusz.

Adam Mickiewicz przedstawił w utworze bardzo wnikliwy obraz szlachty z jej obyczajami, postawą wobec spraw narodowowyzwoleńczych oraz sposobem postępowania. Autor opisał bohaterów w dwojaki sposób, przedstawiając ich zarówno z pozytywnej, jak i negatywnej strony, choć wyłaniający się obraz jest zdecydowanie sielski. Do przedstawicieli starszego pokolenia należą Sędzia, Soplica, Gerwazy, Wojski i Podkomorzy – postacie przywiązane do sarmackiej tradycji. Szanowali oni zasady polskiej gościnności (brama w Soplicowie zawsze stała otworem), przestrzegali etyki szlacheckiej oraz tradycji narodowych. Podkomorzy napomina młodych, by odpowiednio zachowywali się przy stole. Zadaniem młodych mężczyzn było usługiwanie damom i zabawienie ich rozmową. Ulubioną formą rozrywki szlachty było m.in. grzybobranie, które wiązało sie z licznymi przygotowaniami, zakładaniem odpowiedniego stroju; uczestnicy grzybobrania szli w określonym porządku – z przodu maszerowały kobiety z dziećmi, za nimi starszyzna, dalej panny, „orszak” zamykali młodzi mężczyźni. Do negatywnych cech szlachty można zaliczyć skłonność do kłótliwości, brak możliwości porozumienia, warcholstwo. Nieodłącznym elementem świata sarmackiego były zajazdy. Szlachta zbierała wojsko i sama wydawała wyrok, nie bacząc na istniejące prawo. Spór o zamek, a także niewyjaśnione sprawy z przeszłości stały się przyczyną zajazdu zorganizowanego przez Gerwazego na Soplicowo. Dopiero interwencja Moskali uzmysłowiła stronom konieczność wspólnej walki przeciwko zaborcy.