Metoda Dobrego Startu Metoda Dobrego Startu została opracowana przez Martę Bogdanowicz, psychologa klinicznego dziecięcego, profesor w Instytucie Psychologii Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Gdańskiego, ponadto założycielkę Polskiego Towarzystwa Dysleksji i członkinię wielu towarzystw naukowych. M. Bogdanowicz tworząc MDS inspirowała się na francuskiej metodzie Le Bon Départ, autorstwa Théa Bugnet van der Voort, fizjoterapeutki holenderskiego pochodzenia, która zajmowała się rehabilitacją ruchową. Wiadomości na temat tej metody pojawiły się w Polsce w latach 60 dzięki lekarzom wizytującym ośrodki neuropsychiatrii dziecięcej we Francji. Kształtując MDS autorka opierała się na wiadomościach uzyskanych z ustnych relacji dr n. med. Hanny Jaklewicz, dotyczących zajęć przeprowadzanych w jednym z ośrodków neuropsychiatrii dziecięcej w Paryżu, na założeniach teoretycznych i praktyce pedagogicznej przedszkolnej, specjalnej oraz nauczania początkowego, które nawiązywały do koncepcji J. A. Komeńskiego, M. Montessori, O. Decroly, J. Ayres i E. Jaques-Dalcroze, a w późniejszych latach także na artykułach m. in. Jadwigi Markiewicz dotyczących metody Le Bon Départ. Dzięki 10-letniemu doświadczeniu stosowania zajęć z zakresu MDS, autorka wydała szereg publikacji opisujących szczegółowo MDS, w tym również programy zajęć, które są stale udoskonalane pod kątem zróżnicowanych potrzeb . Rozwój dziecka jest postrzegany w psychologii w aspekcie rozwoju psychomotorycznego. Pojęcie to uwzględnia rozwój psychiki w połączeniu z rozwojem ruchowym. Metoda Dobrego Startu jest metodą aktywizującą rozwój psychomotoryczny i jednocześnie metodą rehabilitacji psychomotorycznej. Rehabilitacja psychomotoryczna to system terapii ukierunkowany na dzieci, które nie borykają się z poważnymi zaburzeniami w obrębie obwodowym bądź z makrouszkodzeniami mózgu. Nastawiona jest na pracę z dziećmi z mikrozaburzeniami motoryki, a także z zaburzeniami w zakresie emocjonalnym, które prowadzą do trudności w dostosowaniu się do środowiska funkcjonowania dziecka oraz w nauce. W rehabilitacji psychomotorycznej wykorzystuje się wiedzę z wielu dyscyplin, tj. medycyny, psychologii, pedagogiki, a także z ich dziedzin specjalnych. Stosuje się również terapię zajęciową i psychoterapię. Zaburzenia rozwoju psychomotorycznego w postaci cząstkowych deficytów rozwojowych funkcji percepcyjno-motorycznych mogą utrudniać naukę zarówno dzieciom z niepełnosprawnością umysłową, jak i u dzieci o prawidłowym rozwoju. Ich objawy występują najczęściej pod postacią dysleksji, dysgrafii i dysortografii. Metoda ta stosowana jest w „ogólnodostępnych przedszkolach i szkołach, w pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi w placówkach integracyjnych, rehabilitacyjnych szkołach specjalnych i ośrodkach szkolno-wychowawczych” . Wykorzystują ją również rodzice, którzy podejmują się indywidualnych zajęć ze swoimi dziećmi w domu . Maria Bogdanowicz wyróżniła 3 cele metody MDS. Pierwszym, jako cel rozwojowy, jest wspomaganie rozwoju psychomotorycznego dziecka. Drugim, w ujęciu diagnostycznym, jest dostrzeganie zaburzeń tego rozwoju. Z kolei trzecim, jest cel terapeutyczny, opierający się na wyrównaniu opóźnienia i udzieleniu pomocy dzieciom w osiągnięciu gotowości szkolnej do uczenia się czytania i pisania bądź zminimalizowanie objawów trudności w nabywaniu tych podstawowych umiejętności szkolnych. By móc je wszystkie zrealizować trzeba kierować się określonymi założeniami. Pierwsze mówi o tym, iż realizacja powyższych celów wymaga jednoczesnego usprawniania czynności analizatorów percepcyjnych, systemu ruchowego i współzależnych mechanizmów mózgowych i móżdżku. Kolejne założenie podkreśla, że jest to możliwe przez rozwijanie funkcji poznawczych, motorycznych, spostrzeżeniowych (tj. wzrokowych, dotykowych, słuchowych i kinestetycznych), funkcji intelektualnych, językowych i mowy, ale także rozwijanie wyobraźni, lateralizacji czynności ruchowych, orientacji w zakresie schematu własnego ciała i przestrzeni, których sprawność jest podstawą czynności czytania i pisania. Z kolei jednym z najważniejszych, jest założenie mówiące o integracji percepcyjno-motorycznej, czyli współdziałaniu między tymi funkcjami, umożliwiając tym samym dziecku kształtowanie prawidłowej orientacji czasowo-przestrzennej . Wspomaganie rozwoju psychomotorycznego dziecka odbywa się poprzez należycie zorganizowane zabawy oraz aktywne i wielozmysłowe uczenie znaków graficznych. MDS bazuje na aktywnym i równocześnie polisensorycznym podejściu do pracy . Metoda Dobrego Startu jest metodą wzrokowo-słuchowo-ruchową, wskazaną dla wszystkich dzieci od 2 do 10 r.ż., zarówno dla tych przygotowujących się do czytania i pisania, a przede wszystkim niezbędna dla dzieci wykazujących opóźnienia wymienionych funkcji. Wykorzystywanie jej w pracy z dziećmi „ryzyka dysleksji” może zapobiegać powstawaniu niepowodzeń szkolnych. „W przypadku dzieci z globalnym opóźnieniem udział w ćwiczeniach służy wszechstronnej rehabilitacji zaburzeń rozwoju psychomotorycznego w celu przygotowania do podjęcia obowiązku szkolnego i zmniejszeniu trudności w nauce” . Zajęcia prowadzone tą metodą mają także postać socjoterapeutyczną. Realizowane w formie zespołowej uczą nawiązywania kontaktów społecznych oraz współdziałania. Istotną rolę w MDS odgrywa jej diagnostyczny aspekt. Prowadzący zajęcia pozyskuje informacje na temat poziomu rozwoju funkcji uczestniczących w czytaniu i pisaniu, a także o deficytach rozwojowych dziecka oraz rodzaju i głębokości zaburzeń. Zapewnia to możliwość zindywidualizowania wymagań oraz zadań stawianych przed dzieckiem w przypadku procesu edukacji oraz terapii . Metoda składa się z trzech wersji MDS. Pierwsza wersja to Łatwe wzory i piosenki lub wierszyki. Jest ona skierowana dla najmłodszych dzieci, 2-3-letnich by wspomagać ich rozwój oraz dla starszych dzieci o opóźnionym rozwoju psychomotorycznym. W zależności od możliwości wokalnych dorosłych prowadzących zajęcia lub intensywności opóźnienia w rozwoju mowy dzieci, prowadzący może pracować bazując na piosenkach i/lub wierszykach. W przypadku dzieci ze znacznym opóźnieniem rozwoju mowy wynikającego z upośledzenia umysłowego, bądź wady słuchu lub specyficznego zaburzenia rozwoju językowego dzieci, autorka zaleca stosowanie programu Od słowa do zdania, od zdania do tekstu. Ponadto w ramach tej wersji zostały również wydane dwie pozycje: Od wierszyka do rysunku dla dzieci 3-4-letnich oraz Od wierszyka do rysunku dla dzieci 5-letnich. W zakresie drugiej wersji – Wzory literopodobne i piosenki lub wierszyki, powstały materiały zamieszczone w podręcznikach: Metoda Dobrego Startu w pracy z dziećmi od 5 do 10 lat i Metoda Dobrego Startu. Materiały te mają być pomocne w tworzeniu scenariuszy do zajęć. Ta wersja skierowana jest dla dzieci od 5 r.ż. by przygotować je do nauki czytania i pisania, dla dzieci, u których występuje ryzyko dysleksji oraz dla dzieci starszych o opóźnionym rozwoju psychomotorycznym. Z kolei trzecia wersja MDS opiera się na literach, cyfrach i znakach matematycznych. Jej celem jest przygotowanie dzieci 5,6-letnich do czytania, pisania, liczenia i poznawania liter oraz cyfr poprzez zabawę, dzieciom 6,7-letnim ma umożliwić wielozmysłowe uczenie się, uczniom z dysleksją pomagać utrwalić znajomość, rozpoznawanie i pisanie liter, cyfr i znaków matematycznych. Skierowana jest również dla dzieci o opóźnionym rozwoju psychomotorycznym. W celu przygotowania dzieci do czytania utworzono program – Piosenki na literki. Dzięki współpracy z wieloma specjalistami utworzono kolejne programy tj. Od piosenki do literki (część 2), Od wierszyka do literki (dwie części), Od wierszyka do literki, dwuznaku i zmiękczenia, Od wierszyka do cyferki oraz The Good Start Method for English . Zajęcia prowadzone Metodą Dobrego Startu mają wspomagać rozwój funkcji uczestniczących w złożonych czynnościach czytania i pisania, dlatego przyjmują określoną strukturę, schemat dzieląc się na: zajęcia wprowadzające, właściwe i końcowe. Ze względu na cele i założenia MDS, zajęcia właściwe skupiają się na ćwiczeniach ruchowych, ruchowo-słuchowych oraz ruchowo-słuchowo-wzrokowych, które wzbudzają aktywność analizatorów percepcyjnych. Wprowadzanie tych trzech rodzajów ćwiczeń do zajęć w odpowiedniej kolejności stopniowo uaktywnia więcej funkcji. Model struktury zajęć stanowi podstawę do ich prowadzenia, jednak może, a nawet powinien być modyfikowany z uwagi na specyfikę rozwojową, możliwości i ograniczenia uczestników, a przede wszystkim na specjalne potrzeby edukacyjne dzieci biorących w nich udział. Wykorzystywanie MDS wymaga elastyczności, twórczego myślenia i działania, wykluczając rutynę i sztywne działanie oparte na schematach. Przebieg zajęć jest następujący:

1. Zajęcia wprowadzające – przygotowują do zajęć właściwych. Zajęcia zaczynają się od ćwiczeń orientacyjno-porządkowych, których celem jest skoncentrowanie uwagi dziecka na zajęciach. Kolejne to ćwiczenia świadomości osób uczestniczących w zajęciach, schematu ciała i przestrzeni, które polegają różnych formach powitania imieniem wszystkich uczestników, np. wymieniając imiona stojących obok nich kolegów i koleżanek. W ramach ćwiczeń schematu ciała i przestrzeni dzieci uczą się rozróżniać, nazywać i pokazywać określone części ciała, lewej i prawej strony ciała i przestrzeni. Następnie jest nauka piosenki i rozmowa na jej temat. Tutaj pojawiają się ćwiczenia, które rozwijają myślenie i funkcje językowe, aby zrozumieć i zapamiętać tekst piosenki. Kolejnymi etapami są ćwiczenia językowe, które opierają się na zabawach w zagadki językowe, które rozwijają umiejętności językowe na poziomach epi- i metajęzykowym. Ostatnie w tej części są ćwiczenia logopedyczne, skupiające się na ćwiczeniach oddechowych i artykulacyjnych. Powyższe ćwiczenia kształtują usprawniają odbiór oraz budowanie wypowiedzi przez dziecko. Ponadto wykorzystuje się do zajęć te zadania, które są właściwe dla poziomu rozwoju językowego dzieci, stosując zasadę przechodzenia od ćwiczeń łatwiejszych do trudniejszych.
2. Zajęcia właściwe – są głównym etapem zajęć i obejmują trzy rodzaje ćwiczeń: ruchowe, słuchowo-ruchowe oraz ruchowo-słuchowo-wzrokowe. Ćwiczenia ruchowe to pierwszy etap ćwiczeń w zajęciach właściwych. Polega on na zabawie ruchowej, która nawiązuje do treści piosenki i ma charakter usprawniający. W ten zakres wchodzi rozwijanie świadomości własnego ciała, pamięci, zmysłu równowagi oraz percepcji dotykowej i kinestetycznej. Ponadto ćwiczenia te mają usprawniać motorykę dużą i małą, automatyzację i koordynację wykonywanych ruchów. Kolejny etap zajęć jest bardziej złożony i polega na dołączeniu elementu słuchowego tj. piosenki, wierszyka, słowa, czyli są to ćwiczenia ruchowo-słuchowe. W tych ćwiczeniach poza wcześniej wymienionymi funkcjami, rozwija się pamięć i percepcję słuchową, a także koordynację ruchowo-słuchową. Mają one wszechstronne znaczenie w rehabilitacji zaburzeń funkcjonowania psychomotorycznego dziecka. Ostatnim etapem zajęć właściwych i jednocześnie najbardziej złożonym są ćwiczenia ruchowo-słuchowo-wzrokowe. Polegają na uczeniu się odtwarzania wzorów składających się z figur geometrycznych, wzorów literopodobnych, liter oraz znaków matematycznych do rytmu równocześnie śpiewanej piosenki bądź artykułowanego wierszyka, rymowanki, zdania czy słowa. To ćwiczenie składa się z trzech elementów następujących po sobie w określonej kolejności: 1. Zaprezentowanie wzoru i sposobu wykonywania ćwiczenia, tutaj następuje przedstawienie jak wygląda, do czego jest podobny określony wzór oraz jak go wykonać. 2. Uczenie się w sposób wielozmysłowy, jest kolejnym etapem ćwiczenia polegającym na połączeniu wcześniejszych czynności ze śpiewaniem piosenki bądź wypowiadaniem wierszyka. Demonstracja następuje na wybranym dziecku, początkowo wykonuje ono to zadanie z pomocą prowadzącego, który kieruje ręką dziecka. Zazwyczaj odbywa się to przy tablicy, na której narysowany jest duży wzór. Następnie dziecko wykonuje dane zadanie samodzielnie, przy czym pozostałe dzieci w wyniku obserwacji, powtarzają czynność na kartach ze wzorami, wodząc po nich palcami. 3. Odtworzenie, reprodukcja danego wzoru polega na wielokrotnym i za pomocą różnych technik graficznych odtwarzanie zapamiętanego wzoru. Dzieli się to na dwa etapy: odtwarzanie niegraficzne, w którym dzieci najpierw całą ręką rysują w powietrzu, a następnie palcem na stole, podłodze bądź na tackach z kaszą, oraz odtwarzanie graficzne, kiedy dzieci z pomocą narzędzia graficznego, na papierze wykonują samodzielnie najpierw jeden wzór, potem wiele wzorów w formie szlaczka.
3. Zajęcia końcowe – są ostatnim elementem zajęć MDS. Ich zadaniem jest zapewnić dzieciom możliwość odpoczynku i rozładować napięcie emocjonalne. Służą temu ćwiczenia wyciszające i relaksujące tj. słuchanie kołysanki, instrumentalnej wersji piosenki w połączeniu z ćwiczeniami oddechowymi, oraz dziecięce masażyki. Drugą opcją zakończenia zajęć są zabawy ruchowe z piosenką, w których następuje ilustrowanie treści śpiewanej piosenki ruchami dobranymi z uwzględnieniem przydatności terapeutycznej . W Załączniku 1. umieściłam przykładowe ćwiczenia do zajęć z dziećmi upośledzonymi umysłowo w stopniu umiarkowanym, w zakresie Metody Dobrego Startu. Metoda Dobrego Startu pomimo, iż jest wykorzystywana w wielu placówkach edukacyjnych oraz terapeutycznych, skierowana jest dla wszystkich dzieci, co daje również możliwość wykorzystywania jej przez rodziców. Ponadto autorka podkreśla w jednym z wpisów na blogu: „Chciałabym, aby rodzice też wykorzystywali MDS w zabawie z dziećmi, także z myślą o przygotowaniu dziecka do szkoły. MDS jest dla wszystkich dzieci.”

Załącznik 1.

1. Zajęcia wprowadzające: a) Ćwiczenie orientacyjno-porządkowe oraz świadomości osoby: Śpiewanie piosenki pt. „Witaj”: „Witaj, Aniu (imię witanego dziecka), witaj Aniu, Jak się masz? Jak się masz? Wszyscy cię witamy, wszyscy cię kochamy, bądź wśród nas, bądź wśród nas” . b) Ćwiczenie schematu ciała i przestrzeni: Wiersz – prowadzący recytuje wierszyk i pokazuje, dzieci słuchają i wykonują czynności, o których mowa w wierszu, utrwalają położenie części ciała. „Pokaż proszę gdzie masz oko, gdzie masz ucho, gdzie masz nos, Pokaż rękę, pokaż nogę, gdzie na głowie rośnie włos. Podnieś rękę, tupnij nogą, kiwnij głową tak lub nie, Klaśnij w ręce, skocz do góry, zaraz zabawimy się” . c) Nauka piosenki i rozmowa na jej temat: • Prowadzący demonstruje obrazek przedstawiający „deszcz”, pyta: Co widzicie na obrazku? Informuje dzieci, że teraz posłuchają piosenki pt. „Deszczowe krople”, o której będą rozmawiać. • Słuchanie piosenki śpiewanej przez prowadzącego na siedząco “Krople deszczowe”. Rozmowa z dziećmi na temat piosenki: Jaka była pogoda? (brzydka, zła) Co kapało z nieba? (deszcz) Co mamy zrobić z kropelkami? (łapać, łap, łap) Jakie odgłosy wydawał deszcz/Jak kapie deszcz? (kap, kap, kap) Co łapiemy w rączki? (kropelki) Jakie kropelki łapiemy? (deszczowe) • Wspólnie powtarza z dziećmi słowa piosenki i śpiewa z nimi piosenkę. • ćwiczenie słuchu fonemowego (wydzielenie z tekstu piosenki):

• wyrazy o tym samym brzmieniu (łap, łap, kap, kap)
• prowadzący prosi, aby dzieci powiedziały, czy słyszą 2 takie same wyrazy (prowadzący mówi najpierw „kap-kap”, „łap-łap”, później: „kap-łap”, „łap-kap”).

2. Zajęcia właściwe: a) Ćwiczenie ruchowe: Dzieci stają w rozsypce. Poruszają się po sali, podnoszą ręce do góry i spuszczają je na podłogę dotykając dywanu, przedstawiają spadający deszcz. Potem wchodzą w kałuże, przeskakują przez nie. b) Ćwiczenie ruchowo-słuchowe: Dzieci słuchają rytmu piosenki i jednocześnie wystukują go pięścią na woreczku z grochem. c) Ćwiczenie ruchowo-słuchowo-wzrokowe: • Prowadzący demonstruje wzór (Obrazek 2.), zestawia go z obrazkiem umieszczonym na tablicy, omawia go. Wzór prezentowany jest jako znak opracowanej piosenki:

• Do czego podobne są te kreski?
• Jak ułożone są te krople (kreski)? (gdy pada deszcz i wieje wiatr – są ułożone ukośnie). • Pokazuje dzieciom sposób wykonania wzoru, jednocześnie śpiewając piosenkę i wodząc ręką po wzorze. Zwraca uwagę na kolejność i kierunek ruchów oraz ich szybkość. • Prowadzi rękę jednego z dzieci po wzorze, w rytm piosenki. Następnie dziecko wykonuje tę samą czynność samodzielnie. Wymaga to od prowadzącego indywidualnego kontaktu z każdym dzieckiem. Każde dziecko ma wzór o innej fakturze i barwie. Dzieci wymieniają się kartami ze wzorami. Po opanowaniu przez dzieci wzoru, można przejść do reprodukcji wzoru w sposób niegraficzny, tj. całą ręką w powietrzu, nogą na podłodze, a następnie palcem na tacce z kaszą. Następnie dokonać reprodukcji w sposób graficzny, za pomocą np. kredy, kredki woskowej, pędzlem, itp., na tablicy, czy papierze.

3. Zajęcia końcowe: • Ćwiczenie wyciszające: Prowadzący prosi dzieci, aby położyły się na dywanie w dowolnej pozycji z zamkniętymi oczami, włącza nagranie Johannes Brahms „Walzer As-Dur Op. 39 Nr. 15” w wykonaniu Jürg Hanselmann, Klavier i jednocześnie śpiewa im jesienną kołysankę „Za górami, za lasami spadł kiedyś deszcz”: „Za górami, za lasami spadł kiedyś deszcz na róży pąk, srebrzystą mgłą kropelka jedna spadła też. A właśnie mały, drżący promyk słońca wyjrzał na świat, w kropelce tej zakochał się, na pąku róży przy niej siadł. I cały drżał i kochać chciał, i pieścił ją, i tulił ją, całował ją, aż znikła gdzieś kropelka… Biedny, drżący promyk słońca zapłakał znów, zrozumiał, że postąpił źle i serce z żalu pękło mu. Od tego dnia świat tęczę ma, gdy słońce śle promienie swe na deszczu tym, to na pamiątkę tęcza lśni… …tęcza wtedy lśni….”

Obrazek 1.

Obrazek 2.

Pomysły ćwiczeń, częściowo powieliłam (umieściłam przypisy dolne), pozostałe zmodyfikowałam na podstawie różnych materiałów zamieszczonych zarówno w internecie, jak i z publikacji M. Bogdanowicz. Poniżej podaję listę materiałów źródłowych: Danielewicz M., Konspekt zajęć prowadzonych metodą dobrego startu. Temat zajęcia: „Ulewa” – opracowanie piosenki Metodą Dobrego Startu, http://www.kuratorium.bydgoszcz.uw.gov.pl/download/zal_00002504_01_09.pdf Frołow J., Metoda Dobrego Startu - opis + konspekt, http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:hZhT5E3U7v8J:szkolaspecjalna.elomza.pl/publikacje/metdobstart.doc+&cd=1&hl=pl&ct=clnk&gl=pl Grąźlewska D., Scenariusz zajęć z udziałem rodziców, http://www.przedszkole10torun.pl/templates/upload/bawimy_si%C4%99_przy_piosenkach_o_deszczu_-_opracowanie_metod%C4%85_dobrego_startu_piosenki_pt._z%C5%82a_pogoda.pdf Jürg Hanselmann, Klavier , Johannes Brahms Walzer As-Dur Op. 39 Nr. 15 Jürg Hanselmann, Klavier, https://www.youtube.com/watch?v=nGMSKF7vW9E Opracowanie wzoru graficznego do piosenki “Dwie fale” - zajęcia w grupie VI “Tęczowe ludki” (dzieci 5-6 letnie), https://www.youtube.com/watch?v=jxK-oU55OMQ Skorupińska D., Metoda Dobrego Startu w pracy z dzieckiem upośledzonym umysłowo, http://www.szkolnictwo.pl/index.php?id=PU8945 Szołdra L., Przykładowy scenariusze zajęć prowadzony z użyciem elementów Metody Dobrego Startu. Temat: Opracowanie wzoru graficznego 1B do piosenki pt.: „Deszczowe krople”, http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:cryEM7PXD6oJ:przedszkole.e-namyslow.eu/wp-content/uploads/2014/08/scenariusz_mds_1b_deszczowe_krople.doc+&cd=1&hl=pl&ct=clnk&gl=pl