Oświecenie – okres rozwoju kultury europejskiej, który trwał od końca XVII w. do początku XIX w., a najwyższy poziom osiągnął w XVIIIw. Oświecenie inaczej nazywano „wiekiem filozofów”, „wiekiem rozumu”. Filozofia ukształtowała się pod wpływem idei racjonalizmu, empiryzmu i antydogmatyzmu, a także nauk ścisłych. Oświecenie było przepełnionym ideą postępu wiekiem rozumu, traktowanego jako narzędzie poznania świata i krytyki tradycyjnej wiedzy. W oświeceniowej myśli społeczno - politycznej ważną funkcję pełniły: liberalna koncepcja jednostki, pojęcie umowy społecznej, konstytucji, podziału władz oraz rządów prawa. Dużo uwagi poświęcano też definicji i kształtowi państwa. W Polsce idee oświecenia przyjęły się później niż w krajach Europy Zachodniej, co było związane z tym, że mieszczaństwo zyskało większe znaczenie dopiero w II połowie XVIIIw. Przyjmuje się, że ramy czasowe polskiego oświecenia obejmują okres od lat 40. XVIII wieku do roku 1822 – wydanie ballad i romansów przez Adama Mickiewicza.
Do czołowych przedstawicieli oświecenia w Polce należeli: • Hugo Kołłątaj • Stanisław Staszic • Jan i Jędrzej Śniadeccy Stanisław Staszic ur. 1755, zm. 1826. Uczony, filozof, działacz i pisarz polityczny, ksiądz. Rzecznik reform społecznych w okresie Sejmu Czteroletniego (1788-1792) Ze względu na osobowość, Stanisława Staszica najtrafniej byłoby nazwać „Tytanem pracy”, którą zresztą sam uważał za źródło wszelkiego dobrobytu. Na przełomie XVIII i XIX wieku zapisał się wśród aktywnych postaci sceny politycznej, wraz z którymi głosił oświeceniowe poglądy oraz dążył do reform ustroju państwa. Propagował postęp, rozwój oświaty, bronił interesów najniższych klas społecznych. Spośród innych sobie podobnych wyróżniał się niesamowitym zmysłem obserwacji, racjonalnego myślenia, dochodzenia do cennych i naprawdę wielkich teorii. Nade wszystko był on jednak człowiekiem czynu, który nie poprzestając na planach wprowadzał je skutecznie w życie. Zawdzięczamy mu rozwój m.in. w dziedzinie przemysłu, szkolnictwa i geologii.

Hugo Kołłątaj ur. 1750, zm. 1812. Jeden z czołowych ideologów polskiego oświecenia, filozof, pisarz i działacz polityczno – oświatowy, ksiądz. Przywódca Kuźnicy Kołłątajowskiej. Współautor Konstytucji 3 maja. Członek Rady Najwyższej Narodowej w czasie powstania kościuszkowskiego 1794r. Zwolennik reform społeczno – gospodarczych , w tym wolności osobistej dla chłopów.

W Polsce doba Oświecenia to okres bardzo trudny. Po okresie rządów Sasów następuje odrodzenie kraju i próba odbudowy jego niepodległości poprzez reformy. Niestety, ten niezwykle dynamiczny i ambitny program realizowany przez ośrodek królewski zostaje zakłócony wydarzeniami, które wyniknęły z zawiązanej w 1768 r. konfederacji barskiej . W 1768 roku obradował sejm, który, działając pod presją stacjonujących w Rzeczypospolitej wojsk rosyjskich, uchwalił tzw. prawa kardynalne. Chodziło o zachowanie wolnej elekcji, liberum veto, prawa wypowiadania przez szlachtę posłuszeństwa królowi oraz poddanie praw pod gwarancje carycy Katarzyny, czyli uznanie zwierzchnictwa Rosji. Jeszcze w czasie obrad tego sejmu, w lutym 1768 roku, zawiązano jako formę sprzeciwu wobec króla konfederację w miejscowości Bar. Organizatorzy tej akcji chcieli doprowadzić do likwidacji przeprowadzonych w czasie dotychczasowego panowania Stanisława Augusta reform oraz żądali detronizacji króla. Głosili przy tym, że występują w obronie katolickiej wiary oraz przeciwko mieszaniu się do spraw Rzeczypospolitej obcych państw. Konfederacja barska była wojną domową. Zwolennicy króla walczyli z jego przeciwnikami. Wszystko to dodatkowo osłabiło i tak już słaby kraj. Zmarnowano przy tym szansę dokonania poważnych zmian, którą dała wojna między Rosją a Turcją. Działania wojenne toczyły się ze zmiennym szczęściem, konfederaci na ogół przegrywali. O wszystkim decydowały stacjonujące w Rzeczypospolitej wojska rosyjskie. Konfederatów przez pewien czas starała się wspierać Francja. Jednak ściągnięte z Rosji dodatkowe siły pod wodzą Suworowa ostatecznie przechyliły szalę zwycięstwa. Klęska konfederatów w 1771 roku stała się faktem, a wydarzenia w ostatnich trzech latach stały się pretekstem do porozumienia Rosji, Prus i Austrii w sprawie rozbioru Rzeczypospolitej. I Rozbiór Rzeczypospolitej W 1772 roku doszło do pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej. Był on wynikiem blisko rocznych rozmów i rozgrywek dyplomatycznych. Traktaty rozbiorowe podpisano w Petersburgu. Jako uzasadnienie podawano fakt, że do rozbioru doszło w wyniku całkowitego rozkładu państwa polskiego, które nie jest już zdolne do istnienia w dotychczasowych granicach. Rzeczpospolita utraciła prawie 30% terytorium i 35% ludności. Prusy otrzymały Pomorze, ujście Wisły (ważny gospodarczo obszar), Warmię, część Kujaw i Wielkopolskę, Austria - część Małopolski z Lwowem i kopalniami soli, po rzekę Zbrucz na wschodzie, Rosja - ziemię białoruską nad górną Dźwiną i Dnieprem. Traktaty rozbiorowe zostały zatwierdzone przez sejm Rzeczypospolitej obradujący w Grodnie we wrześniu 1773 roku. Odbyło się to pod nadzorem wojsk rosyjskich. Niektórzy z posłów próbowali protestować. Dotyczy to szczególnie Tadeusza Rejtana, którego postawa stała się symbolem beznadziejnego oporu. Na sejmie ponownie sformułowano prawa kardynalne (wolna elekcja, prawo szlachty do wypowiedzenia królowi posłuszeństwa, liberum veto, nietykalność urzędów), których gwarantem stały się wszystkie trzy państwa biorące udział w rozbiorze. Sejm rozbiorowy oprócz haniebnych traktatów przyniósł też nowe reformy. Powołano przy boku króla Radę Nieustającą, która stała się pierwowzorem rady ministrów. Rada Nieustająca miała być powoływana na dwuletnią kadencję przez sejm i działać pod przewodnictwem króla. W 1773 roku sejm rozbiorowy powołał Komisję Edukacji Narodowej. Była to pierwsza tego typu instytucja państwowa w Europie, która miała realizować plan oświaty w skali całego kraju. W czasie obrad sejmu zajmowano się również sprawami mieszczan i chłopów. Zreformowano podatki i cła. Ustalono liczbę stałego wojska na 30 000 żołnierzy. Szlachta otrzymała ustawową zgodę na zajmowanie się handlem, rzemiosłem oraz operacjami finansowymi. Wszystko to, a najbardziej istnienie Rady Nieustającej oburzyło magnackich przeciwników króla, takich jak Ksawery Branicki, Seweryn Rzewuski, Michał Ogiński, Stanisław Lubomirski, Ignacy Potocki, Kazimierz Czartoryski. Wszyscy oni wyjeżdżali do Petersburga, zanosząc skargi na króla do carycy Katarzyny II. Na razie ich działalność nie przyniosła jeszcze widocznych skutków. Miało się to stać dopiero w niedalekiej przyszłości. Sejm Czteroletni i Konstytucja 3 Maja W 1780 roku wojska rosyjskie opuściły terytorium Rzeczypospolitej. Nadal jednak wielką rolę odgrywał urzędujący w Warszawie rosyjski ambasador, który niejednokrotnie miał w sprawach polskich więcej do powiedzenia niż król Stanisław August Poniatowski. W 1787 roku doszło do spotkania polskiego króla z władczynią Rosji Katarzyną II w leżącym nad Dnieprem Kaniowie. Król proponował carycy sojusz i przystąpienie do wojny przeciwko Turcji. Chciał osłabioną Rzeczpospolitą utrzymać tylko pod zwierzchnictwem Rosji, aby na przyszłość uniknąć strat terytorialnych na rzecz Prus i Austrii. Jego plany zostały odrzucone. Z Kaniowa wyjechał z niczym. W tym samym roku rozpoczęła się wojna Rosji z Turcją. W następnym roku Rosja została zaatakowana przez Szwecję. Mając tyle własnych problemów władczyni Rosji była zmuszona do tego, aby nieco mniej uwagi poświęcać Rzeczypospolitej, która i tak już w dużym stopniu była od Rosji zależna. 6 października 1788 roku rozpoczęły się w Warszawie obrady sejmu, którym przewodniczył marszałek Stanisław Małachowski. Sejm ten miał przejść do historii jako Sejm Czteroletni. Nazwany też został Sejmem Wielkim (podwójna kadencja, podwójny skład posłów, zajmował się bardzo ważnymi dla Rzeczypospolitej sprawami). 13 października poseł pruski zaproponował w sejmie sojusz swojego kraju z Rzeczpospolitą i oświadczył, że władca Prus nie zamierza ograniczać niezależności Rzeczypospolitej pod względem ustrojowym. Było to oświadczenie złożone wbrew stanowisku Rosji, której władczyni domagała się utrzymania w Rzeczypospolitej dotychczasowego ustroju. W styczniu 1789 roku zlikwidowano będącą pod rosyjską kontrolą Radę Nieustającą. Najwyższą i, co najważniejsze, od nikogo niezależną władzą był obradujący sejm, w którym w wyniku zawiązanej konfederacji nie obowiązywało liberum veto, a decyzje podejmowano większością głosów. II rozbiór Rzeczypospolitej W styczniu 1793 roku władcy Rosji i Prus doszli do porozumienia. Pruskie wojska weszły do Torunia i Gdańska oraz zajęły Wielkopolskę z Poznaniem, Gnieznem i Kaliszem, Kujawy z Inowrocławiem i Brześciem Kujawskim, część Mazowsza z Płockiem oraz ziemię sieradzką i łęczycką. Było to o tyle ważne, że pod panowaniem Prus, czyli niemieckiego państwa znalazły się polskie ziemie, które w X wieku dały początek państwu polskiemu. Prusy zagarnęły w sumie 58 000 km2. Rosja natomiast wzięła od strony wschodniej aż 250 000 km2 z terytorium Rzeczypospolitej, zagarnęła ziemię białoruską i Ukrainę aż po linię Druja – Pińsk. Austria w drugim rozbiorze nie brała udziału. Po tym drugim rozbiorze pozostało jeszcze pod panowaniem polskiego króla około 200 000 km2 i około 4 000 000 mieszkańców. Na tym pozostałym skrawku nie podzielonej jeszcze polskiej ziemi stacjonowały jednak w dalszym ciągu wojska rosyjskie. 4 kwietnia 1793 roku król opuścił Warszawę i udał się do Grodna. Obradujący tam ostatni sejm Rzeczypospolitej miał zatwierdzić postanowiony już przez sąsiednie mocarstwa rozbiór. Na sejmie rozbiorowym w Grodnie ustalono nowe zasady rządzenia w okrojonej już mocno Rzeczypospolitej. Pozostawiono jednoizbowy sejm, który miał zbierać się tylko raz na 4 lata. Powołano na nowo Radę Nieustającą. O wszystkim miał jednak decydować przebywający w Warszawie rosyjski ambasador, którego znaczenie podkreślały jeszcze przebywające na polskich ziemiach wojska rosyjskie. Życie pod rosyjską okupacją było niezwykle uciążliwe. Ludność musiała utrzymywać obce wojska, dawać im zakwaterowanie i żywność oraz pomagać w przemieszczaniu się. Polskie wojsko było w stanie likwidacji. Armia nie mogła liczyć więcej niż 15 000 żołnierzy. Stanisław August Poniatowski odsunął się od polityki i żył w samotności w warszawskim Zamku. Większość aktywnych obrońców Konstytucji 3 maja i Rzeczypospolitej znalazła się po klęsce w 1792 roku na emigracji. III rozbiór Rzeczypospolitej Jeszcze w trakcie walk powstańczych państwa zaborcze - Rosja, Prusy i Austria - podjęły decyzję o ostatecznej likwidacji państwa polskiego. 3 stycznia 1795 roku Rosja zawarła z Austrią porozumienie dotyczące rozbioru Rzeczypospolitej, a 24 października 1795 roku przystąpiły do tego układu Prusy. Trwało to tak długo, ponieważ pomiędzy państwami zaborczymi toczyły się negocjacje na temat podziału ziem polskich. Rosja otrzymała resztę ziem litewsko-ruskich, Austria - resztę Małopolski z Krakowem, część Podlasia i Mazowsza, Lubelszczyznę, Prusy - pozostałą część Podlasia i Mazowsza z Warszawą i tereny litewskie po Narew. Na mocy tajnego traktatu zawartego w styczniu 1797 roku w Petersburgu trzej zaborcy zagwarantowali sobie nawzajem, że nazwa „Królestwo Polskie” nie będzie używana w dokumentach i aktach prawnych. 25 listopada 1795 roku polski król oficjalnie abdykował, czyli zrzekł się tronu. 16 listopada 1796 roku zmarła caryca Katarzyna II. Jej następca Paweł I uwolnił Tadeusza Kościuszkę. Wolność uzyskał również jego adiutant Julian Ursyn Niemcewicz oraz Ignacy Potocki. 12 lutego 1798 roku zmarł w Petersburgu Stanisław August Poniatowski, ostatni monarcha zasiadający na tronie Rzeczypospolitej.

W Europie oświecenie przypada od końca XVII w. do XIXw. ANGLIA Dominującą tendencją w Anglii był EMPIRYZM - DOŚWIADCZALNOŚĆ. Zaś we Francji RACJONALIZM = LOGIKA MYŚLENIA ( zdolność racjonalnego myślenia). W Anglii wybijają się dwa nazwiska Isaak Newton i John Lock. Lock twierdził, że umysł człowieka jest niezapisaną kartą. Karta ta zapisuje się poprzez doświadczenie i wychowanie. Jedyne dążenie powszechne dla całego rodzaju ludzkiego to dążenie do szczęścia i unikanie cierpienia. Poglądy Johna Locka miały przełożenie na doktrynę władzy państwowej. Każdy człowiek jest odpowiedzialny za swoje szczęście i każdy winien unikać cierpienia, ale tak naprawdę jest wolny. Podstawą jego wolności jest posiadanie własności. Efekt pracy człowieka należy do niego. Państwo jest neutralne światopoglądowo, ma obowiązek chronić wolność i własność ludzi. Każdy człowiek sam odpowiada za swoje zbawienie i postępowanie. W ten sposób powstała ideologia liberalna, gdzie podstawą wolności jest własność jako nienaruszalna i święta, pilnowana przez państwo. Państwo nie interesuję się ubogimi.

FRANCJA W połowie XVIII w. Francja dominowała w dziedzinie kultury. Z jednej strony przyswajali sobie osiągnięcia angielskie, z drugiej na twórczo je przekształcali. Do osób najbardziej znanych z tego okresu zaliczamy WOLTERA. Interesował się historią - ostro przeciwstawiał się średniowieczu jako wieku szczególnie barbarzyńskim. MONTESQIEU - uważany był za ojca socjologii - odrzucał koncepcję historii jako procesu posiadającego rozumny cel i uznawał, że losem państwa ( wzrostem lub upadkiem) rządzą pewne prawidłowości ( O duchu praw 1748 r.). Jednak w pamięci potomnych zapisał się jako politolog. Był zwolennikiem republikańskiego ustroju, lecz twierdził że " czas republik minął “, dlatego uważał, że najlepszy ustrój to ustrój monarchii konstytucyjnej ( Anglia). Sformułował słynną zasadę TRÓJPODZIAŁU WŁADZY na: ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.

XVIII wieku na polach bitew dominowała taktyka linearna. W okresie tym bitwy były toczone przez masy piechoty wspieranej ostrzałem artyleryjskim. Znaczenie kawalerii zmalało. Specyfika ówczesnej broni palnej wymagała od wojska żelaznej dyscypliny oraz świetnego wyszkolenia.