Zasady powstawania, ustalania oraz wygasania zobowiązań podatkowych a także obowiązki podatników, płatników i inkasentów poszczególnych podatków regulowane są prawem podatkowym, które jest jedną z podgałęzi prawa finansowego.
W naszym kraju prawo podatkowe tworzy przede wszystkim Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r, a w szczególności jej artykuł numer 84, zgodnie z którym „Każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie” a także przepisy i ustawy podatkowe1. Zgodnie z art. 5 Ordynacji podatkowej, zobowiązaniem podatkowym jest wynikające z obowiązku podatkowego zobowiązanie podatnika do zapłacenia na rzecz Skarbu Państwa albo gminy podatku w wysokości, w terminie oraz w miejscu określonych w przepisach prawa podatkowego2. Jak zatem widać, zobowiązanie podatkowe zawiera w sobie 4 elementy jakimi są: wskazanie obowiązku podatkowego jako źródła zobowiązania podatkowego, wskazanie na zobowiązanie podatkowe jako obowiązek dokonania płatność, wskazanie podmiotów, na rzecz których podatnik ma dokonać płatności , oraz wskazanie na przepisy prawa podatkowego, które określają wysokość, termin i miejsce dokonywania płatności z tytułu zobowiązania podatkowego. Wynika z tego fakt, iż pomiędzy obowiązkiem podatkowym a zobowiązaniem podatkowym jawnie występuje ścisły związek, oraz widoczna zależność - obowiązek podatkowy ma charakter ogólniejszy niż zobowiązanie podatkowe, gdyż Ordynacja podatkowa przedstawia obowiązek jako wynikająca z ustaw podatkowych nieskonkretyzowana powinność przymusowego świadczenia pieniężnego w związku z zaistnieniem zdarzenia przewidzianego w ustawie3. Dlatego bez obowiązku podatkowego nie może powstać zobowiązanie podatkowe, gdyż ewidentnie stanowi ono konkretyzację obowiązku podatkowego. Zobowiązanie podatkowe zgodnie postanowieniem Ordynacji podatkowej może powstawać na dwa sposoby : z mocy prawa oraz na skutek doręczenia decyzji organu podatkowego, ustalającej wysokość tego zobowiązania4. Zobowiązanie powstaje z mocy prawa, w związku z zaistnieniem zdarzenia z którym ustawa podatkowa łączy konsekwencje w postaci powstania zobowiązania. Zaistnienie takiego zdarzenia jest zatem jednocześnie momentem powstania zobowiązania podatkowego. W przypadku uregulowania podatku w wysokości niższej niż ustalona, lub niezapłacenia go wcale, zostaje wszczęte postępowanie przez organ podatkowy, efektem którego jest wydanie decyzji o charakterze deklaratoryjnym określającej, jedynie istnienie podatku i jego wysokości. W Polskim systemie podatkowym większość zobowiązań powstaje właśnie w ten sposób, bez konieczności prowadzenia postępowania prawnego w sprawie wymiaru podatku. Natomiast z przypadkiem kiedy zobowiązanie powstaje na skutek doręczenia decyzji organu podatkowego mamy do czynienia jeśli decyzja ta ma charakter konstytutywny, tzn. po doręczeniu jej podatnikowi tworzy dla niego nowy obowiązek, jakim jest obowiązek uiszczenia należności podatkowej. W tym przypadku momentem powstania zobowiązania podatkowego jest chwila doręczenia decyzji podatnikowi. Od tej chwili podatnik ma obowiązek zapłacić podatek w terminie 14 dni. 5 Wygaśnięcie zobowiązania podatkowego wiąże się z ustaniem stosunku prawnopodatkowego, jaki istniał miedzy podmiotem zobowiązanym (podatnik, płatnik inkasent) a podmiotem uprawnionym. Poprzez spełnienie świadczenia powinno nastąpić pełne zaspokojenie interesu wierzyciela wynikającego z treści stosunku zobowiązaniowego. Ordynacja podatkowa zawiera zamknięty katalog dopuszczalnych sposobów wygasania zobowiązań podatkowych. Można je pogrupować na efektywne oraz nieefektywne formy prowadzące do ustania więzi prawnej łączącej wierzyciela podatkowego i podatnika. Efektywne wygaśnięcie zobowiązania podatkowego następuje w momencie gdy ciążące na podatniku świadczenia zostają spełnione, ustaje wtedy więź prawna która łączy obie strony tego zobowiązania, a wierzyciel podatkowy otrzymuje świadczenie pieniężne. Dosłownie można powiedzieć że wierzytelności podatkowa dała efekt. Najpowszechniejszym sposobem wygaśnięcia zobowiązania podatkowego któro jawnie wynika z obowiązku podatkowego jest zapłata podatku. Poza tym, do efektywnych sposobów wygasania zobowiązań podatkowych należy zaliczyć także pobór podatku przez płatnika lub inkasenta, potrącenie, zaliczenie zwrotu lub nadpłaty podatku, przeniesienie własności rzeczy lub praw majątkowych czy też przejęcie nieruchomości lub prawa majątkowego w postępowaniu egzekucyjnym. 6 Nieefektywne formy wygaśnięcia zobowiązania podatkowego występują kiedy wygasa ono bez zaspokojenia wierzyciela podatkowego. W tym wypadku zobowiązanie podatkowe przestaje istnieć, pomimo niespełnienia świadczenia. Zobowiązanie wygasa, mimo iż jego cel nie został zrealizowany. Należy zauważyć, że wywołuje to nie tylko skutek materialnoprawny – czyli brak tego zobowiązania, ale ma również skutek formalnoprawny - na skutek brak przedmiotu postępowania podatkowego postępowanie to podlega umorzeniu jako bezprzedmiotowe7. Do wygaśnięcia zobowiązania podatkowego w powyższym znaczeniu może dojść przez umorzenie ustalonego zobowiązania podatkowego, zaniechanie poboru, przedawnienie bądź zwolnienie z obowiązku płacenia podatku. Umorzenie Regulowane jest artykułem 67 Ordynacji podatkowej. Może być stosowane dopiero po upływie terminu zapłaty podatku. Ma ono zawsze charakter wyjątkowy, ponieważ zasada prawa podatkowego jest ich płacenie, a nie zwalnianie podatników z tego obowiązku. Warunkiem koniecznym do wszczęcia postępowania o umorzenie zaległości podatkowych, jest wniosek podatnika. To na nim ciąży obowiązek wyczerpującego uzasadnienia prośby o umorzenie zaległości dokładnie przedstawiając nadzwyczajne względy, które mogłyby zachwiać podstawami egzystencji podatnika, oraz sytuacje, w których z powodu losowych przypadków nie jest on w stanie uregulować zaległości podatkowych. Właśnie wtedy w przypadkach poprawnie uzasadnionych ważnym interesem podatnika, lub interesem publicznym organ podatkowy może umorzyć w całości lub w części zaległości podatkowe lub odsetki za zwłokę. Jeśli Rozstrzygnięcie o umorzeniu ogranicza się wyłącznie do samej zaległości podatkowej, umarzane są z mocy prawa również odsetki za zwłokę całości lub w takiej części, w jakiej została umorzona zaległość podatkowa8. Umorzenie zaległości podatkowej wyjątkowo może nastąpić z urzędu. Dotyczy to ściśle określonych przypadków wskazanych w art. 67d Ordynacji podatkowej. Może to mieć miejsce gdy: zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne albo kwota zaległości podatkowej nie przekracza 5-krotnej wartości kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, a także gdy kwota zaległości podatkowej nie została zaspokojona w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym lub upadłościowych. Umorzenie zaległości podatkowej z urzędu będzie również możliwe, jeżeli podatnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty 5 tys. zł i jednocześnie brak jest spadkobierców innych niż Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego oraz nie ma możliwości orzeczenia odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej9. W takim przypadku decyzję umarzającą zaległość podatkową pozostawia się w aktach sprawy. Umorzenie zaległości podatkowych skutkuje wygaśnięciem zobowiązania podatkowego w całości lub części. Zaniechanie poboru podatku oznacza, iż podatnicy nie są zobowiązani do wpłaty danego zobowiązania podatkowego, a organy podatkowe nie są uprawnione do egzekwowania takiego podatku. W efekcie następuję wygaśnięcie zobowiązania podatkowego, mimo że nie zostało ono zrealizowane. Zaniechanie poboru podatku dokonywane jest przez Ministra Finansów w drodze rozporządzenia, w przypadkach uzasadnionych interesem publicznym lub ważnym interesem podatników. W takim właśnie rozporządzeniu zobowiązany jest on określić rodzaj podatku, którego pobór będzie zaniechany, okres, w którym następuje zaniechanie, a także grupy podatników, których zaniechanie dotyczy10. Przedawnienie regulowane art. 70 Ordynacji podatkowej oznacza, że zobowiązanie podatkowe wygasa po upływie określonego czasu od momentu jego powstania i organ podatkowy nie ma możliwości wyegzekwowania należnego świadczenia. W momencie wygaśnięcia zobowiązania, wygasa także obowiązek zapłaty odsetek za zwłokę. Przedawnienie następuje z mocy prawa. Nie ma potrzeby wydawania w tej sprawie odrębnej decyzji organu podatkowego. Termin przedawnienia zobowiązania podatkowego wynosi pięć lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku. 11 Zwolnienie z obowiązku płacenia podatku to najnowszy sposób nieefektywnego wygasania zobowiązań podatkowych, wprowadzony do Ordynacji podatkowej w związku z nowymi zasadami wydawania interpretacji prawa podatkowego nowelizacją z 16 listopada 2006 r. 12 Chodzi tu o zwolnienie z obowiązku zapłaty podatku w wyniku zastosowania się do interpretacji, która następnie została zmieniona lub nie została uwzględniona w rozstrzygnięciu sprawy podatkowej. Zwolnienie z obowiązku zapłaty podatku w zakresie wynikającym ze zdarzenia będącego przedmiotem interpretacji ma miejsce, jeżeli: zobowiązanie nie zostało prawidłowo wykonane w wyniku zastosowania się do interpretacji, która uległa zmianie, lub interpretacji nieuwzględnionej w rozstrzygnięciu sprawy podatkowej oraz skutki podatkowe związane ze zdarzeniem, któremu odpowiada stan faktyczny będący przedmiotem interpretacji miały miejsce po opublikowaniu interpretacji ogólnej albo po doręczeniu interpretacji indywidualnej13.