Forma jest kluczowym pojęciem dla zrozumienia twórczości Witolda Gombrowicza. Formą jest wszystko to co człowiekowi narzucone i przez co człowiek kontaktuje się z innymi ludźmi. Są to: gesty, sposób bycia, przyjęte stereotypy kulturowe.

1. Szkoła a) Budowanie formy- rozpoczyna się w momencie, kiedy prof. Pinko przychodzi do Józia i zaczyna traktować go jak ucznia. Józio zapisany i zaprowadzony do szkoły początkowo próbuje uwolnić się od formy, ale szybko zdaje sobie sprawę z tego, że jest to niemożliwe. b) Rozwój formy- szkoła reprezentuje kulturę, która oderwała się od rzeczywistości i stała się jedynie zbiorem stereotypów. Nauczyciele są tak dobrani, aby budzili niechęć uczniów. Żaden z nich nie potrafi myśleć samodzielnie, a swoim uczniom przekazują jedynie myśli innych. Taka szkoła zamiast sprzyjać rozwojowi młodzieży, „upupia” -wpędza ludzi w wieczną dziecinność. Szkoła zabija osobowość. To ona najczęściej wykuwa ludzkie formy, z którymi człowiek nie potrafi walczyć. Uczniowie stłamszeni przez szkołę nie umieją się wyzwolić z narzuconej im formy. Jednocześnie uczniowie próbują wyrazić siebie poprzez formę, a także narzucać własną formę innym. c) Rozbicie formy- forma szkoły rozpada się w ogólnej kotłowaninie i bójce. Pinko jednak dba o to, aby Józio nie mógł uciec przed formą.
2. Dom Młodziaków
   a) Budowanie formy- Józio zaprowadzony do Młodziaków na stancję zakochuje się w pensjonarce i wpada w rolę zakochanego młodzieńca. b) Rozwój formy- Młodziakowie reprezentują formę nowoczesności, której wyrazem są: kult sportu, demonstracyjny brak przesądów oraz zaangażowanie w sprawy świata. c) Rozbicie formy- Gombrowicz do absurdu doprowadza prezentowaną przez Młodziaków chęć bycia nowoczesnymi. Józio, aby uwolnić się od formy Młodziaków, wprowadza w strukturę ich bytu elementy dekonstrukcji i absurdu. Podobnie jak w wypadku szkoły, forma wytworzona przez dom Młodziaków kończy się ogólną bójką prowadzącą do dekonstrukcji i ogólnego chaosu.
3. Dwór ziemiański a) Budowanie formy- w 3-ciej części Gombrowicz ukazuje funkcjonowanie formy szlacheckości, konserwatyzmu i tradycji. Dom Hurleckich to parodia Soplicowa. b) Rozwój formy- państwo i chłopi żyją na dwóch odrębnych płaszczyznach i wzajemnie się stwarzają. Równowagę między nimi utrzymuje sformalizowana struktura kontaktu. Tę strukturę usiłuje naruszyć Miętus, który pragnie zbratać się z ludem. Ani gmina, ani państwo nie rozumieją tego. Na obydwu stronach Miętus wywiera wrażenie wariata. c) Rozbicie formy- Miętus skłania Walka, aby ten uderzył go w twarz, to godzi w odwieczny porządek. Wuj wypędza Walka, ale cała wieś wie o zachowaniu Miętusa. W ogólnym zamieszaniu Józio porywa Zosię i ucieka z nią, wchodząc tym samym w rolę romantycznego porywacza.

We wszystkich częściach powieści Gombrowicz ukazuje rodzenie się formy, jej wzrost, a następnie dekonstrukcje. Pisarz pokazuje, że wystarczy zrobić jeden krok, a potem forma już sama zaczyna tworzyć człowieka. Józio próbując wyrwać się z formy, z jednej ucieka się w drugą, zyskując w końcu świadomość, że przed formą niema ucieczki, a wszelkie kontakty międzyludzkie możliwe są jedynie poprzez formę.