Muzyka barokowa pod wieloma względami rozwija koncepcje powstałe w okresie późnego renesansu, wprowadza istotne zmiany zarówno w teorii jak i praktyce kompozytorskiej i wykonawczej, a w połowie XVIII w. ewoluuje w kierunku klasycyzmu. Za początek baroku w muzyce przyjmuje się rok 1600 - datę wystawienia pierwszej opery Jacopo Periego - Eurydyka. Symbolicznym końcem epoki jest rok 1750 - data śmierci Johanna Sebastiana Bacha. Kontrreformacyjne uchwały Soboru Trydenckiego, potęga arystokracji i włoskiego mieszczaństwa, ceremoniał absolutystycznego dworu francuskiego, teoretyczne osiągnięcia florenckiej Cameraty i wywodząca się jeszcze z antyku teoria afektów to czynniki, które spowodowały połączenie w muzyce barokowej emocjonalności, prostoty i wzniosłości. Wywodząca się jeszcze z antyku a usystematyzowana w XVII w. przez Michaela Preatoriusa i Johanna Matthesona teoria afektów głosi, że takie uczucia jak miłość, nienawiść, smutek, pożądanie mogą być wyrażane środkami muzycznymi.

KONTYNUACJE I ZMIANY
Prostota formy i docenienie znaczenia ludzkiego głosu jako najlepszego środka wyrazu uczuć było już charakterystyczne dla teoretyków Cameraty, którzy stworzyli podstawy monodii akompaniowanej i opery. Z drugiej strony kontrreformacyjny postulat podkreślania wzniosłości liturgii kościelnej stworzył wenecką szkołę polichóralną z jej przestrzennymi, “stereofonicznymi” efektami. W dalszym ciągu rozwija się polifonia, ale w odróżnieniu od tradycyjnej szkoły Palestriny nazywanej stylem antycznym (stile antico) lub prima pratica, w której melodia rozumiana jest jako wynik polifonii, Monteverdi rozwija stile moderno, czyli seconda pratica - nowy styl, w którym tekst jego treść i rytm określają strukturę warstwy muzycznej, jej rytmikę i harmonię. Nowy styl koncentruje uwagę na poszukiwaniu środków wyrazu dla zawartych w tekście uczuć, co stanowi pierwszy krok w rozwoju opery jako samodzielnej formy dramatu muzycznego. W muzyce barokowej zanikają kościelne skale modalne zastępowane systemem dur-moll, a dominujące znaczenie niezależnych, kontrapunktowo prowadzonych głosów zajmuje współbrzmienie - harmonia, co prowadzi do wzrostu znaczenia instrumentów umożliwiających grę akordową. Basso continuo, czasami bardzo rozbudowane, staje się podstawową techniką akompaniamentową muzyki barokowej.

BAROK WCZESNY 1600-1650
Wczesna muzyka barokowa jest zdominowana przez kompozytorów włoskich, ponieważ główne impulsy zmian stworzyła florencka Camerata, do której należał Jacopo Peri. Jego dwie opery Dafne i Eurydyka dały początek operze. Podstawą myślenia muzycznego w baroku jest pojęcie harmonii i tonalności, w której dźwięki uporządkowane są według pewnej hierarchii wokół dźwięku podstawowego, nazywanego toniką. W oparciu o tę hierarchię powstaje konstrukcja współbrzmienia - akordu. Już w renesansie w ten sposób muzykę traktował Carlo Gesualdo, podobnie wielki wpływ miał późnorenesansowy kompozytor Giovanni Gabrieli. W 1602 r. Giulio Caccini wydał zbiór Le nuove musiche z wieloma monodiami i zastosowaniem techniki basso continuo, czym stworzył podstawy nowego stylu zwanego seconda pratica, rozwiniętego przez najważniejszego kompozytora okresu przejściowego - Claudio Monteverdiego, w którego operze z 1607 r. Orfeusz zastosowano wszystkie nowinki muzyczne kojarzone ze stylem zwanym również stile moderno. Elementy tego stylu upowszechniają się w całej muzycznej Europie w twórczości takich kompozytorów, jak uczeń Monteverdiego z Wenecji Heinrich Schütz (1585–1672), Jan Pieterszoon Sweelinck (1562–1621), Girolamo Frescobaldi (1583–1643), Giacomo Carissimi (1605–1674) i Johann Heinrich Schmelzer (1623–1680).

Muzyka dojrzałego baroku zdominowana była przez muzykę francuską graną na dworze Ludwika XIV. Dworski ceremoniał stworzył zapotrzebowanie na muzykę kameralną i taneczną, której mistrzem był Jean-Baptiste Lully. Lully współpracował z Molierem i napisał muzykę do licznych komedio-baletów, co przyniosło mu ogromną popularność. Na zamówienie królewskie stworzył 13 tragedii lirycznych. Przeciwieństwem tanecznej muzyki francuskiej była estetyzująca, intelektualna muzyka włoska reprezentowana przez Arcangelo Corellego, skrzypcowego wirtuoza, który przyczynił się do powstania concerto grosso. Jego uczeń Vivaldi stworzył później setki utworów bazujących na zasadach tria sonatowego (dwa głosy solowe (dwoje skrzypiec lub skrzypce i flet) + BC) i koncertu Corellego. W Anglii odrębny styl stworzył Henry Purcell, który mimo, iż zmarł w 36 roku życia pozostawił ok. 800 wartościowych kompozycji. W Niemczech powstała tzw. północnoniemiecka szkołą organowa, której pierwszym mistrzem był Dietrich Buxtehude. Z motetu i koncertu kościelnego powstała forma kantaty. BAROK PÓŹNY 1700-1750
O ile w dojrzałym baroku muzyka regionalna zachowała swoją odrębność, to w baroku późnym styl upowszechnił się w całej Europie. Jego dalszy rozwój określił teoretyczny dorobek Jeana-Philippe Rameau, który po Lullym zajął pozycję najważniejszego kompozytora operowego, oraz Antolnio Vivaldiego, księdza, który ok. 1703 r. zaprzestał praktyki duchownego i poświęci się całkowicie kompozycji tworząc serie wspaniałych triów, kwartetów i koncertów skrzypcowych. Styl spopularyzowali również koncertujący i komponujący wirtuozi, jak Domenico Scarlatti, który był głównym koncertmistrzem na dworach w Portugalii i Hiszpanii. W Niemczech czołową pozycję zajmował Georg Philipp Telemann, przez wiele lat czołowa postać życia muzycznego Frankfurtu i Hamburga, który tworzył wspaniałe kantaty o oratoria. Odrębne miejsce zajmuje Johann Sebastian Bach - za życia znacznie mniej ceniony niż wyżej wymienieni i uważany przede wszystkim za wirtuoza a nie kompozytora. Bach niemal całe życie spędził jak kantor i dyrygent orkiestry w Lipsku i stworzył ogromną ilość fug, toccat i koncertów organowych. Późny barok to wspaniały rozwój opery, której mistrzem był “niemiecki Anglik” Georg Friedrich Händel, kompozytor o skomplikowanym życiorysie i jeszcze bardziej pogmatwanym stosunku do muzyki, plagiator i autoplagiator, który borykając się z muzycznymi przedsięwzięciami komercyjnymi stworzył niejako “przy okazji” tak wspaniałe dzieła, jak słynnego Mesjasza STYL GALANT I POCZĄTKI KLASYCYZMU
Muzyka barokowa, przy całej swojej wspaniałości jest muzyką patetyczną, skomplikowaną i ciężką - podobnie jak skomplikowany i uciążliwy był barokowy ceremoniał dworski. Dlatego z czasem pojawiła się tendencja do tworzenia form lżejszych, bardziej eleganckich niż dostojnych, bardziej kameralnych niż patetycznych, a przede wszystkim prostszych i klarowniejszych w formie. Przykładem tego stylu jest twórczość Carla Philippa Emanuela Bacha. Warto wspomnieć, że jakkolwiek we współczesnym języku polskim określenie “galant” na podźwięk nieco humorystyczny, to samo zjawisko miało w trzeciej ćwierci XVIII wieku dość znaczny wymiar społeczny, a do muzyki tego nurtu zaliczyć można wiele utworów kompozytorów najwyższej klasy, m.in. Couperina, Rameau, Vivaldiego, a nawet Telemanna i Bacha. W Anglii popularność Handla zagwarantowała sukcesy kolejnej generacji kompozytorów operowych, takich jak William Boyce, natomiast w Europie wiele elementów stylu barokowego wykorzystywali kompozytorzy nowej ery - klasycyzmu - przede wszystkim Wolfgang Amadeusz Mozart i “wiedeńscy klasycy”. Ale to już następny rozdział historii.

INSTRUMENTY Większość używanych współcześnie instrumentów powstało lub ukształtowało swą postać w okresie baroku, ale ich barokowe wersje różniły się znacznie od instrumentów współczesnych przede wszystkim łagodniejszym brzmieniem umożliwiającym naśladowanie ludzkiego głosu. Zarówno instrumenty smyczkowe jak dęte brzmiały ciszej, łagodniej (nie było jeszcze strun stalowych), wprawdzie mniej promiennie, ale za to umożliwiały różnicowanie barwy przez znaczną modulację. Zmniejszyła się różnorodność instrumentarium renesansowego. Przez pewien czas utrzymywały się flety proste, które wkrótce zastąpił współczesny flet poprzeczny. Całkowicie zaniknęły piszczałki stroikowe. Pommer zastąpiony został przez obój a miejsce bassdulziana i rakketa zajął fagot. Muzyka barokowa przejęła puzon i zink, który wkrótce zastąpiła trąbka (jeszcze bezwentylowa). Spośród instrumentów smyczkowych zniknęły lira, ranbec, fideln, a wkrótce również viole - instrumenty te zastąpiła nowa rodzina skrzypiec, altówek, wiolonczeli i kontrabasu. Wśród instrumentów szarpanych zachowała się harfa i lutnia, do których doszła rozwinięta z mandory mandolina. Barokowa odmiana gitary była znacznie mniejsza i delikatniejsza w brzmieniu od gitary współczesnej. Spośród instrumentów perkusyjnych utrzymał się bęben, uzupełniony przez kuriozalne, zdobywające dość znaczną popularność instrumenty takie jak cymbały i salterio (psalterium), w których struny uderzane były lub szarpane drewnianymi piórkami. W muzyce francuskiej utrzymała się lira korbowa i cicho brzmiące dudy.

FORMY MUZYCZNE BAROKU SONATA W pierwszej połowie XVIII wieku wytworzył się typ sonaty klasycznej. Sonata klasyczna uzyskała czteroczęściową budowę:

1. allegro - najczęściej w formie sonatowej czasami wariacji
2. adagio - utrzymane w formie wariacji lub ronda
3. menuet lub scherzo
4. allegro - forma sonatowa, rondo lub wariacje. Sonata klasyczna wykonywana jest solo na instrumencie lub jest przeznaczona na zespół instrumentalny, np. kwartet smyczkowy, kwintet dęty. Sonata wykonywana przez orkiestrę symfoniczną nazywana jest symfonią. Trzyczęściowa sonata na instrument solo z towarzyszeniem orkiestry to koncert. Krótka i prosta sonata to sonatina.

SUITA Suita barokowa lub partita – to utwór składający się z szeregu tańców (zwykle w następującej kolejności): allemande, courante, sarabanda i gigue, czasami rozszerzany o passepied, menuet, gawot lub części nie będące tańcami, np. capriccio, burleska, scherzo, aria.

FUGA
Fuga (łac. ucieczka) to kunsztowna forma muzyczna oparta na ścisłej polifonii. Istnieją fugi instrumentalne (na instrument solowy, zespół instrumentalny) i chóralne. Fuga może stanowić samodzielny utwór muzyczny lub część większej formy np. mszy, sonaty, opery. Najważniejszą część fugi - temat - można zaklasyfikować do jednej z grup: “attaca” – temat składający się z kilku zaledwie nut i w większości przypadków odznaczający się wyrazistą rytmiką. “andamente” – temat długi, najczęściej w spokojnym tempie, zawierający się w przynajmniej 2-3 taktach. “sogetto” – wszystkie inne typy, liczące zwykle od półtora do kilku taktów – jest to najczęściej spotykany typ tematu. Motyw czołowy to kilka pierwszych dźwięków tematu, ale również i kilka pierwszych dźwięków fugi. W trakcie utworu, przy dużym zagęszczeniu głosów, motyw czołowy pomaga oddzielić temat, od pozostałej materii muzycznej. Rozwinięcie tematu to najmniej charakterystyczna część tematu. W wielu przypadkach druga część tematu jest rozwinięciem motywu czołowego, jego wariacją. Koda to zakończenie tematu mające na celu przygotowanie pierwszego wejścia kontrapunktu. Ekspozycją nazywamy pierwsze przeprowadzenie tematu. Kontrapunkt to zasada prowadzenia głosów towarzyszących głosowi prezentującemu temat. Oprócz ekspozycji, przeprowadzeń tematu w skład fugi wchodzą także łączniki – wewnętrzne i zewnętrzne Cały utwór wieńczy koda zawierająca fragmenty kontrapunktów, tematu – lub też cały temat.

CONCERTO GROSSO
Concerto grosso to utwór przeznaczony na zespół instrumentalny, a zbudowany zwykle z czterech do sześciu części. Opiera się na dialogu pomiędzy niewielką grupą solistów (concertino) i orkiestrą (ripieno). Concertino było złożone najczęściej z 2 skrzypiec i wiolonczeli. Johann Sebastian Bach rozszerzył je o obój, fagot, trąbkę, waltornię, flet. Ripieno to orkiestra smyczkowa, podzielona na głosy (podobnie jak chór), z organami lub klawesynem w roli basso continuo. Forma concerto grosso została rozwinięta ok. 1680 r. przez Alessandro Stradellę, ale pierwszym kompozytorem, który używał tej nazwy był przyjaciel Stradelli, Arcangelo Corelli.

OPERA
Opera to sceniczne dzieło wokalno-instrumentalne, w którym muzyka współdziała z akcją dramatyczną (libretto). Podobnie jak i balet, wywodzi się z włoskich, renesansowych maskarad karnawałowych, które przerodziły się w widowiska dramatyczne. Opera składa się najczęściej z 4 aktów, które podzielone są na sceny i zbudowana jest z: partii wokalnych solowych (recytatywy, arie), zespołowych (ansamble) i/lub chóralnych partii orkiestrowych (uwertura, intermezzo) wstawek baletowych i ( czasami) z partii mówionych Istnieje kilka rodzajów opery: opera seria – poważna (wyłącznie śpiewana) opera buffa – komiczna opera semiseria – poważna z elementami komicznymi opera balladowa (inaczej śpiewogra) opera wodewilowa operetka (dzieło operowe o tematyce rozrywkowej). MASQUE
Masque to typowo angielski odpowiednik włoskiej opery, jednak mniej sformalizowany i cechujący się większą naturalnością. Od opery różni się brakiem wyraźniejszego podziału na arie i recytatywy i wysoce prowizoryczną treścią. Twórcą masque był m.in. Henry Purcell.

ORATORIUM
Oratorium to wielka forma muzyczna wokalno-instrumentalna, różniąca się od opery brakiem akcji scenicznej, wykonywana na estradzie koncertowej lub w kościele. W oratorium biorą udział śpiewacy - soliści, chór i orkiestra. Epickie fragmenty recytuje narrator. Niemal wszystkie oratoria składają się z trzech części podzielonych na wzór opery na akty i sceny. Najwybitniejszym kompozytorem oratoryjnym był Georg Friedrich Händel. Za najwspanialsze jego dzieło uchodzi oratorium Mesjasz (zawiera trzy części i 52 ogniwa), skomponowane w 1742 r. Zawiera ono słynne Alleluja. Inne oratoria Haendla: Saul, Baltazar, Izrael w Egipcie, Samson, Juda Machabeusz, Jefta. KANTATA
Kantata – to niesceniczna forma muzyczna podzielona na głosy (zwykle solowe lub chór) z towarzyszeniem instrumentów. W wielu aspektach podobna jest do oratorium, lecz zwykle bywa krótsza i wykorzystuje szerszy wachlarz tekstów. Kantata klasyczna występuje w dwóch wersjach. Kantata włoska Jest to utwór kilkuczęściowy (najczęściej 3-częściowy), skomponowany zwykle na głos solowy, przeważnie sopran, z towarzyszeniem klawesynu lub basso continuo. Składa się z arii i recytatywów. Kantaty tego typu komponowali m.in. Antonio Vivaldi, Georg Friedrich Händel, Alessandro Scarlatti i Giacomo Carissimi. Tekst kantaty włoskiej zwykle był świecki. Kantata niemiecka Jest utworem bardziej rozbudowanym, skomponowanym na jeden lub kilka głosów wokalnych z towarzyszeniem większej obsady instrumentalnej. Obok tradycyjnego składu instrumentów smyczkowych występują również instrumenty dęte i perkusyjne oraz rozbudowane basso continuo. W kantatach niemieckich często występował chór – typu oratoryjnego lub w formie pojedynczych chorałów, zwykle wieńczących kantaty, symbolizujących śpiew ludu parafialnego. Tekst kantaty niemieckiej zwykle opierał się na Piśmie Świętym. Komponowano kantaty na rok liturgiczny – Jan Sebastian Bach stworzył trzy pełne cykle takich utworów. W muzyce niemieckiej istnieją również kantaty świeckie. Powstawały z okazji doniosłych uroczystości miejskich, urodzin władców, wesel, powitań słynnych osobistości itp.

ANTHEM Anthem to rodzaj kantaty wykonywany w obrębie Kościoła Anglikańskiego. Georg Friedrich Händel, William Byrd, Henry Purcell i inni znani angielscy muzycy komponowali liczne anthemy, a do najsłynniejszych zalicza się utwór G.F. Händla “Zadok the Priest”.

MSZA Msza to wokalna lub wokalno-instrumentalna forma muzyki liturgicznej mająca budowę cykliczną, przeznaczona do wykonania w Kościele katolickim podczas liturgii mszy. Na mszę składają się 2 rodzaje śpiewów: Ordinarium missae - stałe części mszy ze stałymi tekstami (Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Benedictus, Agnus Dei) Proprium missae - części mszy ze zmiennymi tekstami zależnymi od uroczystości (graduał, alleluja, sekwencja, communio). Do X wieku msze śpiewano jednogłosowo (chorał), później wielogłosowo w technice organum. Od XVII wieku w obrządku rzymskokatolickim wprowadzono towarzyszenie instrumentów muzycznych.

MONODIA
Monodia to gatunek muzyczny wyróżniający się jednolitą linią melodyczną i akompaniamentem. Termin stosowany do włoskiej pieśni powstałej w XVI w., stanowiącej swoiste przeciwieństwo polifonii, w której każda część jest jednakowo ważna, i homofonii, w której akompaniament nie jest rytmicznie niezależny. Teoria monodii jako wzorca greckiej muzyki antycznej powstała w florenckiej Cameracie. Kompozycjami o monodycznej formie bywały: madrygały, motety, a nawet koncerty.

					PASJA

Pasja to gatunek powstały w XII w. jako część chorału gregoriańskiego. Tematem pasji jest męka i śmierć Jezusa Chrystusa, tekst opiera się zazwyczaj na Ewangelii. Na początku XVII w. pasja stała się formą wokalno-instrumentalną, składającą się z recytatywów (muzycznych deklamacji), arii, duetów, tercetów oraz chórów. Przykłady: Pasja według św. Mateusza (BWV 244) (1729) oraz Pasja według św. Jana (BWV 245) (1723) J.S. Bacha. Na początku XVIII wieku pasje do tekstu “Der für die Sünde der Welt gemarterte und Sterbende Jesus” autorstwa Bartolda Heinricha Brockesa tworzyli najwybitniejsi niemieccy kompozytorzy - Georg Friedrich Händel, Johann Mattheson, Georg Philipp Telemann, Reinhard Keiser, Johann Friedrich Fasch, Gottfried Heinrich Stölzel. W 1965 r. Krzysztof Penderecki napisał Pasję wg św. Łukasza.