ROZDZIAŁ I – EDUKACJA ZDROWOTNA W LTERATURZE PRZEDMIOTU 1.1 Zdrowie: pojęcie, mierniki, modele

Nie ma większej wartości w życiu człowieka niż zdrowie. Wiedziano o tym już                           w starożytności. O zdrowiu mówili myśliciele, poeci, uczeni. „Szczęście człowieka polega          w dziewięciu dziesiątych tylko na zdrowiu”  twierdził niemiecki filozof Arthur Shopenchauer. Zdrowie jest dobrem absolutnym. Bez niego wszystko inne traci w dużej mierze sens. Wiedzieli i wiedzą to niemal wszyscy ludzie.  

Niestety sam termin „zdrowie” nie jest już tak oczywisty i prosty do zdefiniowania. W Słowniku Języka Polskiego słowo „zdrowie” określane jest jako po pierwsze „stan żywego organizmu, w którym wszystkie funkcje przebiegają prawidłowo”, po drugie „stan, w jakim znajduje się żywy organizm”, po trzecie „dobre funkcjonowanie jakiegoś systemu” . Etymologicznie słowo „zdrowie” wywodzi się z języka prasłowiańskiego i pierwotnie znaczyło tyle co „drzewo”. Z czasem znaczenie przesunęło się z drzewa na silny, twardy, zdrowy. Był to wpływ innych języków na język polski. Na przestrzeni wieków mogło powstać dużo ponad sto lub nawet trzysta definicji zdrowia. Każda inna i nie doskonała w stosunku do następnej. Wszystko zależało od tego kto był jej twórcą, z jakich kręgów kulturowych i społecznych wyrosła a także w jakich czasach powstała. Inaczej określano zdrowie w starożytności a inaczej w XIX, XX czy XXI. Było to spowodowane ciągłym rozwojem nauk biologicznych, medycznych i społecznych. Jak wspomniano wcześniej pierwsze próby ustalenia terminologii czyniono już w starożytności. Galen, rzymski lekarz greckiego pochodzenia uważał zdrowie, jako „stan idealnej równowagi i harmonii organizmu, a wszystko co odbiega od tego stanu jest chorobą” . Wg niego zdrowiem można nazwać, taki stan, w którym nie odczuwa się bólu a codzienna aktywność nie jest spowolniona. Natomiast prekursor współczesnej medycyny Hipokrates (460-377 p.ne.) twierdził, że zdrowie i choroba zależą od „równowagi czterech płynów: krwi, śluzowi, żółci i czarnej żółci. Równowaga tych płynów decyduje o stanie zdrowia człowieka.” Poglądy, kiedy zdrowie traktowano jako brak chorób i defektów fizycznych funkcjonowały przez setki lat. Dopiero w 1941 roku amerykański uczony G. Sigerist sformułował definicję, w której zdrowie nie oznaczało tylko braku chorób. Wg niego „Zdrowym może być człowiek, który odznacza się harmonijnym rozwojem fizycznym i psychicznym i dobrze adaptuje się do otaczającego go środowiska (…) zdrowie to pełne radości i ochoty wypełnianie obowiązków, które życie nakłada na człowieka” Poglądy te stały się podstawą do sformułowania definicji zdrowia przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). Wg niej „zdrowie jest stanem pełnego dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego społecznego, a nie wyłącznie brakiem choroby lub niedomagania” . Definicja ta mimo wielu krytyk, z jakimi się spotkała na przestrzeni lat, nadal jest najczęściej przytaczana jako definicja zdrowia. Do innych znaczących definicji zdrowia należy zaliczyć min.

• definicję zdrowia wg prof. M. Kacprzaka – zdrowiem nazywamy nie tylko brak choroby czy niedomagań, ale i dobre samopoczucie oraz taki stopień przystosowania się biologicznego i społecznego, jaki jest osiągalny dla danej jednostki w najkorzystniejszych warunkach.
• definicja zdrowia wg T. Parsonsa, która zwraca uwagę na aspekt społeczny – zdrowie oznacza zdolność jednostki do pełnienia przypisanych ról społecznych i odgrywania wynikających zeń zadań
• definicja wg M. Demela można określić jako – poziom sprawności funkcji ustrojowych w stosunku do środowiska (tzw. potencjał adaptacyjny) oraz jako sztukę panowania nad własnym ciałem i psychiką.
• definicja A. Antonovsky’ego w aspekcie psychologicznym - zdrowie, zdeterminowane wielością i złożonością czynników, jest pewnym zasobem, zdolnością do sprostania wymaganiom życia, osiąganiu celów i utrzymywaniu równowagi.
  Ze względu na zróżnicowane podejście definicje zdrowia można zatem podzielić na rożne grupy. Danuta Michałowska wyróżnia trzy kategorie definicji zdrowia - biologiczne, funkcjonalne i biologiczno – funkcjonalne. Pierwsza grupa związana jest ściśle z naukami medycznymi, druga z podejściem socjologicznym a trzecia obejmuje trzy sfery życia człowieka: biologiczną, psychiczną i społeczną. Z powyższych rozważań wynika, że zdrowie jest pojęciem abstrakcyjnym, niejednoznacznym, subiektywnym. Inaczej określi zdrowie człowiek dorosły niż dziecko. Inaczej zdefiniuje je mieszkaniec Europy a inne stanowisko będzie miał na ten temat Eskimos. Pewnym jest jednak to, że zdrowie jest wartością w życiu człowieka, dobrem o które należy dbać i zabiegać ponieważ nie jest czymś stałym. Zdrowie jest także wartością nie tyko jednostki ale także całego społeczeństwa. Mierniki zdrowia Aby określić zdrowie jak i jego stan wyróżniono jego mierniki, które mają wskazywać na stan zdrowia jednostki oraz całych społeczności. Tak jak definicje zdrowia mierniki także zmieniały się wraz z rozwojem nauk i wiedzy ludzi. Konsekwencją trudności w definiowaniu zdrowia są problemy z jego oceną czyli pomiarem. Barbara Woynarowska wyróżniała dwie grupy mierników. Do pierwszej zwanej miernikami zdrowia w zależności od tego, kto dokonuje oceny zdrowia wg niej należą: • mierniki obiektywne – zamierzone, wyrażane w jednostkach, liczbach itd. Zaliczyć do nich można np. wskaźniki medyczne (dotyczące występowania objawów chorób i pomiaru różnych funkcji organizmu tj. pomiar ciśnienia tętniczego krwi, stężenia cholesterolu), a także wskaźniki antropologiczne (np. prawidłowość masy ciała) i sprawności fizycznej • mierniki subiektywne – gdy oceny zdrowia dokonują sami ludzie, a nie profesjonaliści. Wskaźniki te pozwalają na opisanie zdrowia i samopoczucia z perspektywy samych zainteresowanych. Można je uzyskać dla dużych grup populacji na podstawie badań ankietowych. Drugą zaś grupę stanowią mierniki zdrowia w zależności od „znaku”. Są to: • mierniki pozytywne – określają sprawność i prawidłowość funkcjonowania poszczególnych narządów wchodzących w skład organizmu lub jego całego, np. sprawność i wydolność fizyczna, poczucie zadowolenia z życia, dobra jakość życia • mierniki negatywne – mierzą natężenie zgonów, chorób, urazów, niepełnosprawności, inwalidztwa oraz czynników ich ryzyka, np. czynników ryzykownych dla zdrowia . Do oceny stanu zdrowia całej populacji najczęściej wykorzystuje się mierniki negatywne, często ze względu na brak danych dotyczących mierników pozytywnych. W takiej ocenie poszukuje się uszczerbków na zdrowiu i posługuje się zasadą, że im więcej występuje chorób, urazów oraz ich następstw (inwalidztwo i zgony), tym gorszy stan zdrowia danej zbiorowości. Barbara Woynarowska stwierdziła także, że dla edukacji zdrowotnej szczególnie przydatne są subiektywne wskaźniki zdrowia, ponieważ „ umożliwiają one ludziom refleksję nad swoim zdrowiem, identyfikację własnego potencjału fizycznego, psychicznego i społecznego oraz problemów związanych ze zdrowiem, które wymagają rozwiązania .

Modele zdrowia

Omawiając problematykę definiowania zdrowia należy zwrócić uwagę na to, iż w literaturze przedmiotu spotkać można często termin modela zdrowia. Słowo „model” oznacza konstrukcję, schemat lub opis ukazujący działanie, budowę, cechy, zależności jakiegoś zjawiska lub obiektu . Mirosław Kowalski przytoczył słowa Zimbardo, który za model uznał uproszczony sposób myślenia o podstawowych cechach zjawiska (oraz związkach pomiędzy cechami) w danej dziedzinie. Kowalski stwierdził też, że model może ułatwić zrozumienie rzeczywistości czy danego pojęcia ale sam w sobie nie jest jego wyjaśnieniem . W myśl tych definicji spotkać można następujące modele zdrowia: • Model biomedyczny. Jest on podstawą współczesnej medycyny. Charakteryzuje się przekonaniem, że każdą chorobę można zdefiniować w kategoriach obiektywnych i zarówno ciało, jak i umysł przywrócić do zdrowia, stosując wyłącznie naukowe sposoby leczenia. To założenie, że istnieje dualizm ciała i duszy. Organizm natomiast porównany tu został do maszyny. Uszkodzenie to choroba a zadaniem lekarza jest usunięcie uszkodzenia. Model biomedyczny ukształtował się na gruncie filozofii Kartezjusza a założenia te opisane były przez F. Caprę w 1987 roku. Model ten napotkał szereg zarzutów. Woynarowska wymienia wśród nich min:

1. Podział na duszę i ciało spowodował, że lekarze zaczęli zajmować się głownie ciałem nie doceniając psychicznych, społecznych i środowiskowych uwarunkowań zdrowia i choroby
2. Ciałem człowieka, złożonym z różnych układów, zajmują się różni specjaliści
3. W medycynie zaczęło powstawać coraz więcej wąskich specjalizacji a człowiek nie był postrzegany jako integralna osoba
4. Koncentracja na chorobie, traktowanej jako brak zdrowia
5. Bierna, przedmiotowa rola jednostki
6. Nieuwzględnianie wpływu sytuacji życiowej i czynników środowiskowych na zdrowie
7. „Inżynieryjne traktowanie zdrowia, lepsze zdrowie uwarunkowane tylko przez medycynę .

• Model holistyczny Chodzi tu o podejście całościowe (systemowe) do człowieka uwzględnienie aspektu ducha, ciała, psychiki i środowiska oraz historii danej osoby, ponieważ to wszystko łącznie określa jej stan zdrowotny ( gr. holos – cały, całkowity). Podstawą tego modelu zdrowia jest ogólna teoria systemów a jej twórcą L. von Bertalanffy. B. Woynarowska za istotę tej teorii określa hierarchię systemów, z których każdy jest jednocześnie częścią większego systemu i zbiorem systemów podrzędnych. Każdy system stanowi jednocześnie całość i część. W myśl tego człowiek jest jednostką samodzielną, o określonej konstrukcji psychicznej oraz elementem społeczeństwa a także przyrody. Zarówno społeczeństwo, przyroda i człowiek wzajemnie na siebie oddziałują. M. Kowalski stwierdził, że holistyczny model zdrowia człowieka opiera się na traktowaniu go jako:

• całości, co oznacza, że zdrowie człowieka konstytuują powiązane ze sobą wszystkie aspekty egzystencji (f i z y c z n y – prawidłowe funkcjonowanie organizmu, wszystkich jego układów i narządów; p s y c h i c z n y, a w jego obrębie zdrowie: umysłowe – zdolność do jasnego, logicznego myślenia; emocjonalne – zdolność do rozpoznawania uczuć, np. lęku, radości i wyrażania ich w odpowiedni sposób oraz umiejętność radzenia sobie ze stresem, lękiem; s p o ł e c z n y – zdolność do utrzymywania prawidłowych relacji z innymi ludźmi; duchowy – u niektórych ludzi jest związany z wierzeniami i praktykami religijnymi, u innych dotyczy ich osobistego credo, zasad, zachowań i sposobów utrzymywania wewnętrznego spokoju) − część całości – postrzeganie zdrowia człowieka w kontekście czynników, które na nie wpływają, w tym głownie stylu życia i warunków, w jakich człowiek żyje (warunki kulturowe, socjalno-bytowe, zanieczyszczenie środowiska itp.) . B. Woynarowska również rozpatrywała holistyczny model zdrowia w dwóch aspektach systemowego postrzegania świata, jednak pierwszy nazwała „większą całością”, w którym zdrowie człowieka rozpatrywane jest w kontekście i w powiązaniu z szeroko rozumianym środowiskiem oraz z perspektywy jednostki, tzw. „mniejszą całością”
  Systemowe postrzeganie jest podstawą społecznego – ekologicznego modelu zdrowia, który jak stwierdziła Z. Słońska jest „teoretycznym zapleczem współczesnej promocji zdrowia”. Model ten zakłada, że istnieją skomplikowane relacje między człowiekiem i jego środowiskiem, na zdrowie człowieka ma wpływ wiele czynników, istnieje nierówny dostęp do zdrowia w zależności od cech położenia społecznego Omawiając holistyczny model zdrowia warto zwrócić uwagę na jego graficzny sposób przedstawienia za pomocą koła, tzw. mandalę zdrowia. Jest to model ekosystemu człowieka opracowany we wczesnych latach 80 przez Departament Zdrowia Publicznego w Toronto. W modelu tym zakłada się wzajemne powiązania między kulturą i środowiskiem oraz ich jednoczesne oddziaływanie na człowieka. Najszerszymi kręgami są biosfera i kultura. Najbliższym kręgiem jest rodzina. Na pozostałych kręgach rozmieszczone są inne determinanty zdrowia takie jak: społeczność, system opieki nad chorym, styl życia, praca, biologia człowieka, środowisko fizyczne i psychospołeczne.

Rys. 1 „Mandala zdrowia”

• Model salutogenezy A. Antonovky’ego

Nazwa teorii pochodzi od słów: łac. salus - zdrowie, bezpieczeństwo oraz grec. geneza – pochodzenie.