polski prawnik, filozof, socjolog prawa, etyk i logik działający w Rosji. Koncepcje teoretyczne Rekonstrukcja poglądów Petrażyckiego jest utrudniona. Większość jego dojrzałych prac w chwili śmierci filozofa pozostawała w postaci rękopisów i uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Duża część tej teorii jest więc znana jedynie z relacji uczniów Petrażyckiego (szczególnie Jerzego Landego i Henryka Piętki). Nie jest jednak do końca jasne na ile te relacje wiernie przekazują poglądy Petrażyckiego, a na ile są jego reinterpretacją. Teoria prawa Pierwszą publikacją, zawierającą zarys psychologicznej teorii prawa był artykuł Czto takoje prawo zamieszczony w Wiestniku Prawa w 1899 r. Koncepcja ta była następnie rozwijana do końca życia filozofa. Prawo według Petrażyckiego nie jest systemem norm, lecz pewnego rodzaju faktem psychologicznym, a mianowicie szczególnego rodzaju emocją. Emocje prawne mają charakter dwustronny: imperatywno- atrybutywny (zarówno zobowiązujący, jak i przyznający). Petrażycki był przeciwnikiem koncepcji redukujących prawo jedynie do postaci językowej. Wskazywał więc, że należy rozróżnić językowe sformułowania norm prawnych (czyli to, czym tradycyjnie zajmowali się prawnicy) od pewnych stanów psychologicznych, które rzeczywiście wpływają na zachowanie jednostek. Należy więc odróżnić idealną i realną postać prawa. Idea ta została następnie rozwinięta przez Jerzego Landego i upowszechniła się jako teza o wielopłaszczyznowości prawa. Prawo intuicyjne, pozytywne i oficjalne Przeżycia prawne jednostek mogą mieć różnorodny charakter. Najprostszą postać ma prawo intuicyjne. Są to jednostkowe przeżycia imperatywno-atrybutywne (a więc o istnieniu wymagalnych obowiązków). Takie prawo ma charakter bardzo indywidualny i subiektywny. Cechuje się też dużą zmiennością. Takie pojęcie prawa jest znacznie szersze od tradycyjnego pojmowania prawa. Każda osoba może mieć bowiem własne prawo intuicyjne. W niektórych wypowiedziach Petrażycki wskazywał nawet, że można mówić o stosunku prawnym istniejącym między ludźmi a zwierzętami[14]. Choć koncepcja ta była przedmiotem licznych krytyk, to stała się podstawą socjologicznego pojęcia świadomości prawnej, badanej przez następne pokolenia polskich socjologów. Bardziej skomplikowaną budowę ma prawo pozytywne. Znaczenie tego pojęcia jest tu odmienne od znaczenia tradycyjnego, jako prawa ustanowionego przez prawodawcę. W teorii Petrażyckiego, podobnie jak prawo intuicyjne jest ono przeżyciem prawnym zawartym w psychice jednostek. Ma jednak charakter heteronomiczny. Oznacza to, że składają się na nie oprócz indywidualnych sądów, również “fakty normatywne”, czyli sądy pochodzące spoza psychiki danej jednostki. Mogą to być sądy innych osób (np. uczonych prawników, innych osób), tradycja czy ustawa. Prawo pozytywne nie jest więc zależne wyłącznie od jednostkowej psychiki, co powoduje jego większą stabilność i obiektywność. Niestabilność, różnorodność i subiektywność prawa intuicyjnego powoduje tendencję do jego pozytywizacji, a więc do utrwalania pewnych jego form w postaci ogólnej. Trzecim rodzajem prawa jest prawo oficjalne. Quote-alpha.png Prawem oficjalnym jest takie prawo, które jest stosowane i popierane przez przedstawicieli władzy państwowej ze względu na ich obowiązek służby społecznej. Jest to więc rodzaj prawa najbardziej zbliżony do jego tradycyjnego znaczenia. Petrażycki nie był w tym jednak jednoznaczny i zauważał, że tradycyjnie rozumiane prawo składa się w istocie z mieszanki prawa intuicyjnego, pozytywnego i oficjalnego i nie nadaje się do stworzenia na jego temat teorii naukowej. Prawo a moralność Zarówno prawo jak i moralność są emocjami. Moralność jest jednak emocją jednostronną (ma charakter imperatywny), natomiast prawo dwustronną (charakter imperatywno-atrybutywny). Oznacza to, że w przypadku moralności można mówić jedynie o obowiązku jakiegoś zachowania, natomiast prawo wiąże się z przeżyciami zarówno obowiązku, jak i uprawnienia, ma więc charakter roszczeniowy. Jeśli więc dane zachowanie jest postrzegane jako obowiązek jednostki, lecz nie można się domagać wypełnienia tego obowiązku, to mamy do czynienia z moralnością, a nie z prawem. Powoduje to znaczne rozszerzenie pojęcia prawa, na zjawiska uznawane najczęściej za zjawiska moralne. Ewolucja społeczna Petrażycki był humanistą i idealistą moralnym, uznającym, że zarówno jednostki jak i społeczeństwa mogą doskonalić się moralnie, dążąc do ideału. Tym celem rozwoju był ideał powszechnej miłości, rozumiany jako powszechne uspołecznienie człowieka, czy też pełne dostosowanie go do życia społecznego. Stan ten polegać miał na ograniczeniu skłonności egoistycznych, i rozwijaniu motywacji altruistycznych. Konflikty społeczne i gwałtowność, miały zostać zastąpione harmonijną współpracą. Wraz z takim rozwojem system prawny miał się stawać coraz mniej represyjny. Z czasem, solidarność grupowa miała zostać zastąpiona przez solidarność ogólnoludzką. “Ideałem jest osiągnięcie charakteru doskonale uspołecznionego, całkowite panowanie czynnej miłości wśród ludzi.”. Na ideę postępu Petrażyckiego duży wpływ miał ewolucjonizm. Społeczeństwa ludzkie podlegają ewolucyjnym zmianom, podobnie jak cała przyroda. Dobór naturalny utrwalać ma pewne cechy fizyczne i psychiczne populacji, które powodują lepsze przystosowanie do istniejących warunków. Tym, co odróżnia ewolucję ludzką od ewolucji przyrodniczej jest charakter tego środowiska - w przypadku człowieka jest nim społeczeństwo. Dlatego też ewolucja polega na coraz lepszym uspołecznieniu. Człowiek coraz lepiej przystosowuje się do warunków życia zbiorowego i stopniowo następuje rozprzestrzenienie się motywacji altruistycznych. Dzięki emocjom pozytywnym i negatywnym, można wzmacniać lub osłabiać pewne skłonności, sprzyjające uspołecznieniu jednostek. Proces uspołecznienia, a tym samym podnoszenia poziomu moralnego ludzkości, jest więc procesem sterowanym, a podstawową rolę odgrywa w nim prawo. Takie wykorzystywanie prawa w celu ewolucji społecznej, jest określane przez Petrażyckiego mianem polityki prawa.