Dyplomacja to instrument polityki zagranicznej, w praktyce oznaczający ogół działań podejmowanych przez instytucje reprezentujące dany kraj bądź organizację w stosunkach z innymi państwami lub międzynarodowymi instytucjami. Dyplomacja opiera się na założeniach naukowych zespół metod i środków służących realizacji polityki zagranicznej państwa oraz sztuka osiągania poszczególnych zadań i celów, sztuka utrzymywania stosunków między państwami i organizacjami międzynarodowymi. Jest to także zawód i nauka urzeczywistniania zewnętrznych funkcji państwa przez wyspecjalizowane organy państwowe i instytucje, a ściślej; przez zespół ludzi, głównie funkcjonariuszy służby dyplomatycznej państwa, przygotowanych zawodowo i upoważnionych do realizacji tych funkcji. To także sztuka osiągania kompromisów. Obszar działania dyplomacji systematycznie się rozszerza. Obok zagadnień ściśle politycznych dyplomacja współczesna koncentruje się na problematyce kontaktów handlowych, gospodarczych, kulturalnych, naukowych, co znajduje odbicie także w organizacji służb dyplomatycznych. Kwintesencją dyplomacji jest przewaga argumentów nad retoryką, czego uczył już Cyceron – światowej sławy myśliciel rzymski, sprzed dwóch tysięcy lat. W innym ujęciu – jest to sztuka poszukiwania kompromisu, ale negocjowanego w taki sposób, by ugrać jak najwięcej. W czasie, gdy dyplomaci nie uczestniczą w ważnych pertraktacjach, miejscem ich pracy są przede wszystkim placówki dyplomatyczne (konsulaty, ambasady), w których służą pomocą obywatelom danego kraju. Mimo to, muszą oni dobrze wykonywać swoje zadania i być gotowym na wszystko. Dyplomacja, jak wiele dziedzin życia politycznego, posiada swe specyficzne funkcje. W tym przypadku trzeba odróżnić odróżnić funkcje samej osoby dyplomaty od funkcji instrumentalnych dyplomacji.

Istnieje kilka rodzajów dyplomacji: • dyplomacja prewencyjna- są to działania państw lub organizacji międzynarodowych mające zapobiegać powstawaniu sporów lub w razie ich wystąpienia, ograniczać ich zasięg. Jest to ogólnie mówiąc złagodzenie napięć zanim przerodzą się w konflikt lub jeśli konflikt wybuchnie na szybkim działaniu w celu powstrzymania go i usunięcia jego przyczyn. Dyplomacja prewencyjna rozwinęła się w latach 90-tych, kiedy ukształtowały się nowe możliwości współpracy międzynarodowej i współdziałania na rzecz umacniania pokoju i bezpieczeństwa. Znalazła zastosowanie m.in. w działalności ONZ oraz KBWE/OBWE podczas wojny w byłej Jugosławii. Natomiast niepowodzenia doznała w związku z inwazją Iraku na Kuwejt i aneksją jego terytorium w 1990r; • dyplomacja społeczna (obywatelska) oznacza działalność związaną z polityką zagraniczną państwa, prowadzoną przez różne pozarządowe organizacje, społeczne fundacje, grupy, więc przez czynniki nie reprezentujące państwa, rządu, czy ministerstwa spraw zagranicznych. Jest to działalność na rzecz zbliżenia między narodami i polepszania wzajemnych stosunków. • dyplomacja tajna - oznaczała utajnianie układów zawieranych na niekorzyść państw trzecich. Mistrzami tajnej dyplomacji byli Włosi i Francuzi, ale swą złą sławę w jej wykorzystaniu mają Niemcy i Rosjanie. Tajna dyplomacja zgodnie z postanowieniami art. 18 Ligii Narodów oraz będące ich rozwinięciem art.19-21, została uznana za sprzeczną z zasadami prawa międzynarodowego. Jednak to wcale nie oznacza, że rokowania międzynarodowe toczą się przy otwartej kurtynie. Utajnienie negocjacji ma ułatwić rozmowy stronom bezpośrednio zainteresowanym, nie może być jednak wykorzystywane przeciwko nim. Przykładem mogą być ściśle utajnione, trwające ponad 6 miesięcy działania dyplomacji norweskiej w kwestii porozumienia izraelsko-palestyńskiego, które doprowadziły ostatecznie do rozpoczęcia dialogu pomiędzy Izraelem a OWP oraz podpisanie 3.09.1993 r. Deklaracji Zasad. • dyplomacja konferencyjna -parlamentarna: są to specyficzne formy i metody prowadzenia dialogu i rokowań między rządami i organizacjami międzynarodowymi lub między samymi rządami na zwoływanych konferencjach międzynarodowych. Dyplomacja konferencyjna łączy się z wielkim wzrostem nie tylko liczby, lecz także roli organizacji międzynarodowych, zwłaszcza w ostatnich dziesięcioleciach. Celem spotkań, konferencji itp. jest przeważnie rozwiązywanie różnych, nierzadko palących problemów międzynarodowych, konfliktów, ustalania zasad współpracy, zawierania umów międzynarodowych, przyjmowanie zaleceń dla rządów, omawianie specyficznych problemów. Dyplomacja jest instrumentem, za pomocą którego państwo wyraża i prowadzi swą politykę zagraniczną w stosunkach zewnętrznych. Środki realizacyjne polityki zagranicznej, podobnie jak metody postępowania można podzielić na pozytywne i negatywne, inaczej na dyplomatyczne i niedyplomatyczne. Dyplomatyczne środki obejmują szeroka gamę zachowań - mediacje, gotowość pośrednictwa w sporze, udostępnienie terytorium dla stron w sporze, misje stałe i specjalne, dyplomacje konferencyjną (parlamentarną) i wiele innych działań. I chociaż wszystkie techniki i sposoby realizacji polityki zagranicznej państwa mają zastosowanie we współczesnym świecie, to środki dyplomatyczne są najważniejsze. Negocjacje, podobnie jak wojna są najstarszym środkiem rozwiązywania sporów międzynarodowych. Ich rola i znaczenie nic nie straciły ze swej atrakcyjności, o czym mogą świadczyć liczne podróże dyplomatyczne polityków, przedstawicieli państw zaangażowanych w rozwiązanie istniejących sporów i napięć. Formą dyplomacji są misje. Pierwotną i najstarszą formą były misje specjalne- doraźne i krótkotrwałe reprezentujące państwa wysyłające, które przez tysiąclecia były jedyną formą dyplomatycznych kontaktów między państwami. Inną formą są stałe misje dyplomatyczne, a wraz z nimi nowożytnia dyplomacja zawodowa. Stałe misje dyplomatyczne rozpowszechniły się w Europie w wieku XVII, zwłaszcza po zawarciu traktatu westfalskiego (1648 r.). Ukształtowanie się stałych misji dyplomatycznych pociągnęło za sobą konieczność rozwoju prawa dyplomatycznego: procedury, ceremoniału rozpoczęcia i zakończenia misji, instytucji przywilejów i immunitetów dyplomatycznych, zasad kurtuazji i precedencji (pierwszeństwa), oraz rozwój wewnętrznych organów państwa koordynujących pracę stałych misji zagranicznych. Trzecią formą dyplomacji stały się konferencje międzynarodowe- instytucja prawa międzynarodowego znana już w starożytnej Grecji. Na konferencje międzynarodowe państwa wysyłają manowane w tym celu specjalne delegacje złożone z dyplomatów i ekspertów, zaopatrzone w pełnomocnictwa i instrukcje. Dlatego konferencje takie mają charakter zjazdu mianowanych doraźnie misji dyplomatycznych zainteresowanych państw. Przy podejmowaniu decyzji uczestnicy konferencji międzynarodowych rozpatrujących problemy polityczne kierują się zasadą consensusu (z nielicznymi wyjątkami). Jest ona pochodną zasady równości państw wobec prawa międzynarodowego. Zakończenie funkcji stałej dyplomatycznej następuje w przypadku: a) utraty podmiotowości międzynarodowej przez państwo wysyłające lub państwo przyjmujące, b) wybuchu wojny między tymi dwoma państwami, c) zerwania stosunków międzynarodowych w czasie pokoju, d) zawieszenia stosunków dyplomatycznych, e) zamknięcia placówki dyplomatycznej ze względów oszczędnościowych lub z powodu zmiany jej charakteru (np. przekształcenie jej w ambasadę), f) w przypadku zmiany ustroju w państwie wysyłającym lub przyjmującym. Misja szefa placówki dyplomatycznej kończy się w przypadku jego śmierci lub odwołania przez państwo wysyłające względnie na skutek uznania go za persona non grata przez władze państwa przyjmującego. Nawiązanie stosunków dyplomatycznych z nowym państwem oznacza milczące uznanie tego państwa za członka społeczności międzynarodowej. Zerwanie stosunków jest sygnałem nienormalnego stanu stosunków wzajemnych między dwoma państwami grozi konfliktem. W przeszłości zerwanie stosunków zwykle poprzedzało wypowiedzenie wojny. Metody dyplomacji obejmują całokształt sposobów oddziaływania jednego lub większej liczby rządów na inne rządy, na ich przedstawicieli dyplomatycznych i na społeczeństwa. Ogólny podział metod dyplomacji dzieli je na przyjacielskie, nieprzyjacielskie i neutralne. Metody przyjacielskie stosowane są przez państwa uważające się za faktycznych lub potencjalnych przyjaciół. Do przyjacielskich metod zalicza się utrzymywanie przyjaznych stosunków, prowadzenie bezpośrednich rozmów i negocjacji, dobre usługi, mediacje, arbitraż i orzeczenia trybunałów międzynarodowych. Metody nieprzyjacielskie stosują państwa kierujące się egocentrycznymi interesami, próbujące wymuszać ich realizację. Zaliczamy do nich stosowanie retorsji, represaliów, presji psychologicznej, nacisków, bluffu, gróźb, itp. Metody neutralne stosowane są między państwami, których stosunki są poprawne i rzeczowe, ale trudno je jednoznacznie zaliczyć do przyjacielskich lub nieprzyjaznych. Obejmują rutynowe działania dyplomatyczne, które mogą być stosowane równocześnie z metodami przyjacielskimi lub nieprzyjacielskimi.

Dyplomacja prewencyjna.

Pojęcie dyplomacji prewencyjnej jest stosunkowo nowe. Zostało rozpowszechnione przez administrację amerykańską pod rządami George’a Busha. Jednak sama idea dyplomatycznych działań prewencyjnych nie jest nowa i towarzyszyła dyplomacji od zarania. Współczesna dyplomacja prewencyjna charakteryzuje się trzema specyficznymi cechami: a) celami, b) przedmiotem prewencji, c) formami realizacji celów. Cele dyplomacji prewencyjnej obejmują najogólniej zapobieganie wszystkim działaniom i tendencjom zagrażającym stabilności, bezpieczeństwu i pokojowi międzynarodowemu. W tym: zapobieganie powstawaniu sporów, zaostrzaniu się sporów i przekształcania go w konflikty, ograniczenie skali konfliktów, które już zaistniały, czyli łagodzenie ich przebiegu. Dyplomacja prewencyjna w węższym znaczeniu obejmuje doraźne działania w stosunku do aktualnych sporów i konfliktów lub mogących nastąpić w najbliższej perspektywie czasowej. Chodzi o szybką reakcję na już zaistniałą niebezpieczną sytuację. Dyplomacja prewencyjna rozumiana szeroko oznacza zapobieganie powstawaniu sporów lub konfliktów w przyszłości przez rozwiązywanie problemów mogących stać się ich źródłem. Długofalowe programy zapobiegania konfliktom dotyczą głównie dwóch sfer: wojskowej ( traktaty rozbrojeniowe, porozumienia w sprawie środków budowy zaufania i bezpieczeństwa) i tzw. wymiaru ludzkiego (prawa człowieka, podstawowe swobody, rządy prawa, demokracja). Przedmiotem prewencyjnych działań dyplomatycznych są zatem wszelkie aktualne lub potencjalne problemy, spory, konflikty mogące zagrażać międzynarodowej stabilności, bezpieczeństwa i pokojowi.