W nocy z 26 na 27 września 1939 roku powstała w oblężonej Warszawie Służba Zwycięstwu Polski – konspiracyjna organizacja wojskowa, mająca prowadzić walkę przeciw okupantom. 13 listopada 1939 roku została ona przekształcona w Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), podlegający rządowi emigracyjnemu. W strukturze Państwa Podziemnego największą rolę odgrywał „pion wojskowy".Naczelnymi zadaniami pionu wojskowego (Armia Krajowa) była rozbudowa militarna, która miała dać Polakom możliwość walki o suwerenność i niepodległość kraju po zakończeniu wojny. Pion wojskowy był także łącznikiem między okupowaną Polską a Rządem na uchodźstwie, chronił pion cywilny i zapewniał bezpieczeństwo jego pracownikom.Najważniejszymi zadaniami pionu cywilnego było utrzymanie ciągłości instytucji państwowych oraz zapewnienie funkcjonowania państwu i ewentualne przygotowanie do przejęcia władzy po zakończeniu działań wojennych. 27 września 1939 roku w Warszawie gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski w oparciu o pełnomocnictwa od Naczelnego Wodza założył Służbę Zwycięstwu Polski (SZP). Służba Zwycięstwu Polski, prekursorka Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) i Armii Krajowej (AK) była w intencji organizatorów początkowo organizacją wojskowo-polityczną^ miała być czymś - jak to zresztą mówił otwarcie gen. Karaszewicz-Tokarzewski - na wzór Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) powołanej przez Piłsudskiego w 1914 r. 24 lutego 1940 r. na mocy porozumienia Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza, Stefana Roweckiego-Grota i polityków: Kazimierza Pużaka (PPS-Wolność, Równość, Niepodległość), Aleksandra Dębskiego (SN), Stefana Korbońskiego (SL) powstał Polityczny Komitet Porozumiewawczy przy ZWZ, jako jego polityczny organ doradczy. W terenie powstały analogiczne komitety podległe PKP przemianowanemu od lipca 1940 r. na Główny Komitet Polityczny, do którego, obok przedstawicieli wyżej wymienionych stronnictw, wszedł jeszcze polityk ze Stronnictwa Pracy. Wybuch wojny niemiecko – sowieckiej dał impuls do wzmożenia dywersji.Do walki bieżącej powołano w 1940 roku Związek Odwetu, a poza granicami Rzeczpospolitej, na zapleczu frontu wschodniego dowódca AK pod koniec 1941 powołał do życia specjalną grupę dywersyjną „Wachlarz”. Miała ona prowadzić bieżącą akcję sabotażowo – dywersyjną oraz chronić powszechne powstanie pod koniec wojny. Mimo wysiłku osiągnięcia „Wachlarza” nie spełniły oczekiwań i dlatego pod koniec 1942 został on rozwiązany, a to co pozostało z kierownictwa „Wachlarza” w Warszawie zostało przejęte przez dowództwo „Kedywu” . Miał on nieco bardziej rozszerzone działania niż „Wachlarz”. 14 lutego 1942 roku generał Władysław Sikorski przekształcił ZWZ w Armię Krajową (AK). Jej komendantem głównym został generał Stefan Rowecki, wibitny teoretyk walk miejskich, w kampanii wrześniowej dowódca Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej, autor wojskowego podręcznika walk ulicznych. Utworzenie AK miało służyć scaleniu wszystkich grup wojskowych, podległych do tej pory różnym, podziemnym ugrupowaniom politycznym, w jedną organizację podległą rządowi RP na uchodźstwie. W drugiej połowie 1942 r., wobec powstania Polskiej Partii Robotniczej (5 stycznia 1942) i jej organizacji wojskowej - Gwardii Ludowej, która podjęła hasło natychmiastowej walki z okupantem - polskie podziemie niepodległościowe podjęło bardziej aktywne działania. Działający od października 1942 r. Kedyw (Kierownictwo Dywersji) z płk. Emilem Fieldorfem-Nilem rozpoczął szeroką akcję dywersyjną i propagandową. Zaczęto także przeprowadzać konkretne akcje (pod Arsenałem - marzec 1943, odbicie więźniów Szarych Szeregów) i rozbudowywać zaplecze partyzanckie. Działały konspiracyjne sądy, których wyroki nie tylko wykonywano, ale też ogłaszano w podziemnej prasie. Ta zaś była fenomenem w okupowanej Europie: ukazywało się około 1400 tytułów (z tego 17 wychodziło przez cały czas trwania okupacji). Istniały czasopisma polityczne, wojskowe, literackie, kobiece, humorystyczne. W podziemnych drukarniach wydawano też książki (Niemcy zezwalali tylko na poradniki, np. ogrodnicze). Na przełomie 1943 na 1944 łączny nakład prasy podziemnej wydawanej przez Tajne Wojskowe Zakłady Wydawnicze – koncern wydawniczo-poligraficzny Armii Krajowej wynosił blisko 250 tysięcy egzemplarzy czasopism, 65,5 tys. broszur i 120 tys. egzemplarzy ulotek. Przez całą okupację działały tajne komplety, tzn. podziemne szkoły. Tajna Organizacja Nauczycielska zapewniała im kadrę oraz przygotowywała i rozprowadzała podręczniki. Na terenie Generalnego Gubernatorstwa (GG) utworzono prawie 2 tysiące szkół średnich. Podziemne uczelnie kształciły polonistów, historyków, matematyków, lekarzy. W czasie wojny, studia ukończyło prawie 10 tysięcy studentów. W l943 rozpoczął się proces powstawania ludowej państwowości polskiej. PPR postanowiła utworzyć demokratyczny front narodowy, jednoczący w pierwszym rzędzie masy ludowe i siły demokratyczne kraju pod jej politycznym kierownictwem. W tym celu 15 grudnia opublikowano Manifest, zapowiadający powołanie Krajowej Rady Narodowej (KRN), jako demokratycznej reprezentacji Polski, działającej w okupowanym kraju. 1 lipca 1943 r. dowództwo Główne Gwardii Ludowej wysunęło koncepcję utworzenia Armii Ludowej (AL), która miała być siłą zbrojną KRN. W lutym 1944 r. na zjeździe lewicy chłopskiej w Warszawie powstała również nowa organizacja ruchu ludowego pod nazwą Stronnictwo Ludowe „Wola Ludu”. W ten sposób podstawą układu politycznego w KRN stał się sojusz komunistów, lewicowych socjalistów i radykalnych ludowców. W roku 1944 ludowy ruch partyzancki w Polsce osiągnął szczytową fazę rozwoju. Czołową siłą tego ruchu była Armia Ludowa (AL), utworzona w styczniu 1944 r. na mocy dekretu KRN. Naczelnym dowódcą AL. Został gen. Michał Żymierski. W skład Armii Ludowej weszły organizacje wojskowe ugrupowań politycznych KRN, a więc: Gwardia Ludowa PPR, część Milicji Ludowej RPPS (Robotnicza Partia Polskich Socjalistów), niektóre oddziały Batalionów Chłopskich oraz inne organizacje o mniejszym znaczeniu. W obliczu zbliżającego się wyzwolenia kraju działalność zbrojna AL latem i jesienią 1944 r., a zatem także w styczniu 1945 r., skupiała się głównie na atakowaniu linii komunikacyjnych wroga, wiązaniu jego sił na zapleczu przez ustawiczne akcje nękające, na niszczeniu gospodarki okupanta na ziemiach polskich. Rok 1943 przyniósł poważny wstrząs w szeregach AK. 30 czerwca został aresztowany przez gestapo gen. Stefan Rowecki-Grot, komendant główny AK. Jego miejsce zajął gen. Tadeusz Komorowski-Bór. Mimo strat i ofiar ponoszonych przez podziemie następował stały rozwój liczebny szeregów AK, która osiągnęła w 1944 r. stan ok. 300 tys. żołnierzy. Od maja 1944 do maja 1945 do obozów sowieckich wywieziono ponad 30 tys. akowców, z których niemal połowa zaginęła bez śladu. W latach 1945-55 w ramach represji komunistycznego Urzędu Bezpieczeństwa aresztowano ich około 40 tysięcy. Uaktywniła się też partyzantka AK, szczególnie w Kieleckiem, Lubelskiem, Krakowskiem, na Wileńszczyźnie. Ruch oporu w okupowanej Polsce obejmował prawie wszystkie dziedziny życia. Dlatego tajne struktury podporządkowane rządowi emigracyjnemu nazywano po wojnie Polskim Państwem Podziemnym. Drugiego takiego państwa nie było w całej Europie. Po upadku powstania warszawskiego stolicą Polskiego Państwa Podziemnego została Częstochowa.