Wojna to zorganizowany konflikt zbrojny między państwami, narodami lub grupami etnicznymi i społecznymi. Wojna jest zjawiskiem społeczno-politycznym i jako taka jest obecna w historii człowieka od początków jego społecznej organizacji. Zasięg wojny jest zależny od stopnia rozwoju technologicznego. Według XIX-wiecznego teoretyka wojny Carla von Clausewitza wojna jest jedynie kontynuacją polityki innymi środkami. Większość trwających obecnie lub w historii wojen było znacznie rozciągniętych w czasie, niektóre trwały po kilkadziesiąt lat. W historii odnotowane zostały z odniesieniem do czasu trwania: wojna siedmioletnia, wojna trzynastoletnia, wojna trzydziestoletnia czy nawet wojna stuletnia. Jednak są także wojny mające bardzo krótki czas trwania np. wojna sześciodniowa. Dotychczas najokrutniejszą, najkrwawszą i obejmującą największy obszar wojną była II wojna światowa. Wojna w rozumieniu prawnym oznacza zerwanie stosunków pokojowych (w tym także stosunków dyplomatycznych) pomiędzy co najmniej dwoma państwami i przejście do stosunków wojennych. W zdecydowanej większości przypadków wojna rozpoczyna się oficjalnym jej wypowiedzeniem przez jedno z państw. Wojna charakteryzuje się wystąpieniami zbrojnymi oraz wszelkimi innymi wrogimi aktami jednego państwa w stosunku do drugiego.

Istnieje kilka rodzajów wojen:

Wojna partyzancka to inaczej wojna podjazdowa. Jest to walka toczona najczęściej na tyłach nieprzyjaciela przez żołnierzy - ochotników i skierowana jest zazwyczaj przeciwko okupantowi. Działania prowadzone w takiej wojnie są nieregularne i często stoją w sprzeczności z ogólnie przyjętymi zasadami wojennymi. Bardzo ważnymi elementami takiej wojny są: zaskoczenie wroga, działalność dywersyjna, sabotaż, odpowiednia propaganda mająca na celu zwrócenie uwagi świata i otrzymanie wsparcia. Na dłuższą metę wojna partyzancka może toczyć się głównie dzięki poparciu ludności cywilnej zapewniającej partyzantom wsparcie i aprowizację. Wojna pozycyjna – wojna, podczas której obie walczące strony zajmują silnie umocnione pozycje (okopy, zasieki). Między walczącymi stronami znajduje się tzw. ziemia niczyja, nad którą żadna ze stron nie ma kontroli. Wyparcie przeciwnika, a tym samym przesunięcie linii frontu, jest bardzo utrudnione. Wojna taka charakteryzuje się małą ruchliwością frontu, długotrwałymi walkami zaczepno-obronnymi oraz małym tempem działań zmierzających do przełamania obrony nieprzyjaciela. Wojna pozycyjna była charakterystyczna podczas I wojny światowej dla frontu zachodniego. W tej wojnie obie strony wierzyły, iż przewaga liczebna pozwoli na odniesienie ostatecznego zwycięstwa, mimo zwiększonej siły obrony, wyposażonej w zmechanizowany sprzęt bojowy. Wojna ta przynosiła ogromne straty w ludziach (np. w bitwie pod Verdun). W późniejszych czasach także dochodziło do wojny pozycyjnej, np. podczas walk o Madryt (1936-1939), oblężenia Leningradu (1941-1944), bitwy o Sewastopol (1941-1942), wojny koreańskiej (1950-1953) i wojny iracko-irańskiej (1980-1988). Wojna totalna, działania zbrojne, w których walcząca strona podporządkowuje realizacji swoich celów wszystkie zasoby ludzkie, materiałowe. W niektórych wypadkach także agresywne działania wojenne zmierzające do pokonania nie tylko sił zbrojnych przeciwnika, ale całego potencjału jaki on reprezentuje, przemysł, infrastruktura, społeczeństwo stają się celem działań wojennych.

Zwolennicy wojny totalnej nie uznają żadnych norm prawnych i moralnych, które mogłyby im przeszkodzić w realizacji celu, podstawowym wyznacznikiem jest efektywność działań wojennych - szybkość i skuteczność pokonania przeciwnika. Twórcą teorii wojny totalnej był niemiecki generał E. von Ludendorff. Wprowadzona w życie m.in. przez hitlerowskie Niemcy.

Wojna obronna (ang. defensive war, łac. bellum defensivum) – wojna prowadzona w samoobronie przeciw obcej agresji, niekiedy do wojen obronnych zalicza się powstania. Według etyki politycznej jest to jeden z warunków zaistnienia wojny sprawiedliwej. Przykładem wojny obronnej jest kampania wrześniowa.

Wojna zastępcza – rodzaj wojny, w której dwa lub więcej znajdujących się w konflikcie państw rozstrzyga spór nie za pomocą starć militarnych prowadzonych bezpośrednio na własnym terytorium, ale zastępczo za pomocą działań na terenie państwa trzeciego, a więc na terenie zewnętrznym, zastępczym. Przykład: „zimna wojna” w której mocarstwa zachodnie: USA i ich sprzymierzeńcy z jednej strony oraz ZSRR i jego sprzymierzeńcy po drugiej stronie, swój spór o różnice ideologiczne rozstrzygali na terenie państw trzecich. Efektem było m.in. przekształcenie dwóch stref okupacyjnych Niemiec na dwie strony jednego konfliktu: podziału ideologicznego Europy na dwie strefy wpływu.

Wojna hegemoniczna, wojna o hegemonię – wojna między dominującym w międzynarodowym systemie mocarstwem lub mocarstwami, a rosnącym konkurentem lub konkurentami (pretendentami do hegemonii). Konflikt przyjmuje wymiar globalny i charakteryzuje się udziałem wszystkich większych i większości mniejszych państw w systemie. Główną stawką wojny hegemonicznej jest rządzenie systemem. Wobec tego wojny hegemoniczne są konfliktami nieograniczonymi w swoich celach i środkach, rozszerzając się na cały system międzynarodowy. Stroną inicjującą konflikt jest państwo kontestujące aktualny układ sił, którego potencjał zbliża się do potencjału mocarstwa dominującego, a którego aspiracje nie są zaspokojone, ponieważ w istniejącym status quo agresor (pretendent do hegemonii) nie posiada wpływów adekwatnych do swojego potencjału. Przeciw agresorowi występują zaś wszystkie państwa zainteresowane utrzymaniem istniejącego ładu międzynarodowego, a przede wszystkim mocarstwo lub mocarstwa dominujące.

Wojna hegemoniczna decyduje o tym, które państwo będzie dominowało w systemie międzynarodowym. Robert Gilpin dowodzi, że w okresie nowożytnym kryteria wojny hegemonicznej spełniają: wojna trzydziestoletnia, wojny Ludwika XIV, wojny rewolucji francuskiej i wojny napoleońskie oraz I i II wojna światowa. Do tej listy niektórzy badacze (George Modelski, A. J. Toynbee, Raimo Väyrynen) dodają jeszcze kilka konfliktów. Arnold J. Toynbee usystematyzował pięć wieków historii świata według czterech wielkich cykli wojny i pokoju. Każdy cykl rozpoczynają wojny wstępne o niewielkim zasięgu, stanowiące wstęp do generalnego konfliktu systemowego. W jego następstwie wyłania się nowy ład międzynarodowy określany jako “przestrzeń tymczasowego spokoju” (The Breathing-space). Nowy ład załamuje się i wybucha kolejna wojna, stanowiąca “konflikt uzupełniający” rozstrzygający sprawy nie załatwione w trakcie wojny generalnej; i dopiero w wyniku wojny uzupełniającej następuje okres “generalnego pokoju”.

Wojna globalna - wojna obejmująca swoim zasięgiem obszar całej kuli ziemskiej. Obecnie może być prowadzona na lądzie, w powietrzu, morzu oraz w przestrzeni kosmicznej.

Wojna lokalna - wojna lub miejscowy konflikt zbrojny rozpętywany przez państwo w celu zdławienia, stłumienia ruchów narodowo-wyzwoleńczych, ujarzmienia i zniewolenia małych narodów lub narzucenia swojego ustroju. Jest prowadzona niedużym nakładem sił i środków oraz na stosunkowo niedużym terytorium. W warunkach obecnych każda wojna lokalna może przerodzić się w wojnę biologiczną, akty terrorystyczne, a nawet w wojnę rakietowo-jądrową.

Wojna sukcesyjna, wojna o sukcesję – wojna między pretendentami (potencjalnymi następcami) do tronu po zmarłym władcy. Może się ona toczyć w łonie samej dynastii, lub między kandydatami poszczególnych dynastiami.

Wojna prewencyjna (ang. preventive war) jest to wojna lub działania zbrojne podjęte w celu uprzedzenia ataku przeciwnika i zmuszeniu go do zaniechania agresywnych zamiarów lub zyskania dogodnych warunków do dalszego prowadzenia wojny (działań zbrojnych). W praktyce stanowi ona najczęściej pretekst do zrzucenia odpowiedzialności na napadniętego przeciwnika za wywołanie konfliktu zbrojnego, mimo że dzięki wykorzystaniu elementu zaskoczenia przynosi korzyść agresorowi.

Wojna uprzedzająca – (ang. preemptive war) jest powszechnie uznawana jako uprzedzające użycie siły w celu uzyskania strategicznej przewagi w zbliżającej się wojnie (rzekomo nieuniknionej) zanim zagrożenie się zmaterializuje, lub też jako próba odparcia lub udaremnienia ataku lub inwazji. Jest to także wojna, która uprzedzająco „łamie pokój”. Do zrozumienia zagadnienia niezbędne jest odwołanie się do pojęcia „wojny sprawiedliwej”, która istniała już w starożytności i obecnie posiada podobne zasady: Wojna ma „sprawiedliwe” przyczyny (łac.ius ad bellum) – obrona przed agresją – dla odparcia zagrożenia, a nie realizacji interesów; wszczęcie wojny może nastąpić przez upoważniony organ itd.; Wojna jest „sprawiedliwie” prowadzona (ius in bello) – ponoszenia odpowiedzialności za swoje czyny, w tym niestosowanie zakazanych broni (typu chemicznej, biologicznej itp.), ochrona ludności cywilnej; niedokonywanie zbrodni wojennych, humanitarne traktowanie jeńców itd. Wojna „sprawiedliwie” się kończy (ius post bellum) – nietraktowanie warunków pokoju jako instrumentu zemsty, właściwa kompensacja strat, przywrócenie normalnego życia i demilitaryzacji itd. Na tej podstawie została zbudowana teoria akademicka oraz próba praktycznego wyjaśnienia czym jest wojna uprzedzająca. W zmieniającym się świecie wojna uprzedzająca jest często mylona z wojną prewencyjną. Różnica polega na tym, że wojnę prewencyjną rozpoczyna się po to, aby zapobiec i zniszczyć potencjalne zagrożenie ze strony domniemanego wroga, którego atak nie musi nastąpić w bliskim czasie lub też wiadomo, że jest planowany. Wojna uprzedzająca ma miejsce tuż przed oczekiwanym atakiem wroga. Większość współczesnych akademistów stawia na równi wojnę uprzedzającą z agresją twierdząc, że jest ona nielegalna. Zaangażowanie w wojnę uprzedzającą niesie za sobą lżejsze piętno niż wojna prewencyjna. Rozpoczęcie konfliktu zbrojnego w myśl: ten, kto pierwszy „złamie zasady pokoju” podczas gdy „atak zbrojny” jeszcze nie nastąpił, nie jest dozwolone przez Kartę Narodów Zjednoczonych chyba, że jest usankcjonowane zezwoleniem Rady Bezpieczeństwa ONZ w ramach działań egzekucyjnych (niektórzy autorzy twierdzą, że domniemany przeciwnik pierwszy okazuje się być potwierdzającym przygotowania do prawdopodobnego przyszłego ataku. Mimo, że jeszcze nie zaatakował, w rzeczywistości „rozpoczął atak”. Niemniej jednak taka opinia nie została uwzględniona przez ONZ).

Wojna religijna – wojna w głównej mierze motywowana przyczynami religijnymi. Religijne tło „wojny religijnej” nie wyklucza równoległego występowania innych – obiektywnych lub tylko propagandowych – przyczyn konfliktu zbrojnego. Pojęcie „wojny sprawiedliwej”, czyli takiej, która można uważać za usprawiedliwioną na gruncie religijnym i etycznym wprowadził św. Augustyn z Hippony, a rozwinął – na potrzeby politycznych działań Kościoła katolickiego św. Tomasz z Akwinu. Współcześnie pojęcie „wojna religijna” lub „święta wojna” służy często jako uproszczone określenie konfliktów zbrojnych o złożonym podłożu historycznym i kulturowym, w których istotną rolę odgrywają także różnice na tle religijnym (i szerzej – ideologicznym). W przypadku takich wojen wyznawcy i hierarchowie poszczególnych religii z reguły wyraźnie angażują się po określonej stronie konfliktu, poszukując właśnie w sferze religijnej zasadniczych usprawiedliwień i motywacji dla swoich poglądów i działań (w tym – zbrojnych). Napięcia społeczne często powodowane były – i są – chęcią wyparcia wyznawców innej religii z określonego terytorium, podporządkowania i nawrócenia ich lub wyniszczenia. Wojny religijne toczone są często z powodu fanatyzmu lub wyrachowania przywódców religijnych, którzy posługują się religią jako narzędziem do manipulacji społeczeństwem, do zdobycia lub utrzymania władzy i osiągania innych celów (politycznych, ekonomicznych, społecznych). Swoje działania i poglądy (niejednokrotnie rasistowskie i nacjonalistyczne) motywują ideą oczyszczenia świata ze zła (gdzie jako „zło” określa się inne religie i ideologie). Wojny religijne występują w różnych okresach historii świata i charakteryzują się m.in. długotrwałością okresu konfliktowego. Przykładowe wojny religijne: • podbój Kanaanu • wojna pogańskiej Skandynawii (oraz Saksonii) z katolicką Francją • reakcja pogańska • wojny prowadzone przez Mahometa • najazdy Arabów na Cesarstwo Bizantyńskie • chrystianizacja Prus • wyprawy krzyżowe • rekonkwista • wojna między hugenotami a katolikami we Francji • Wojna trzydziestoletnia • powstania Alpujurras • bitwa pod Warną • krucjata neapolitańska • konkwista Ameryki • wyprawa Wielkiej Armady • wojna Ligi Świętej z Turcją • terroryzm fanatyków muzułmańskich na przełomie XX i XXI wieku

Wojna radiowa (nazywana też wojną lub walką radioelektroniczną), jest to wojna polegająca na skutecznym ukrywaniu sił i środków własnych, poprzez całokształt przedsięwzięć uniemożliwiających lub ograniczających efektywne stosowanie środków radioelektronicznych przez przeciwnika. Obejmuje ona działania bojowe: rozpoznanie radioelektroniczne, zakłócanie środków przeciwnika, maskowanie i dezinformację radiową, ochronę środków własnych przed zakłóceniami oraz podobne działania.

Wojna kolonialna - rodzaj wojny toczonych w koloniach danego państwa lub o kolonie z innymi państwami. Częsta przyczyna wojen dla okresu początków kolonizacji europejskiej oraz XIX wieku.

Wojna jądrowa – użycie broni jądrowej na masową skalę w trakcie działań wojennych. Ten hipotetyczny sposób prowadzenia wojny charakteryzuje się ogromnymi zniszczeniami infrastruktury, licznymi ofiarami wśród żołnierzy oraz cywilów, długotrwałym skażeniem środowiska. Taki typ wojny nie miał nigdy miejsca w historii ludzkości. Wielu teoretyków upatruje w nim ostateczną zagładę gatunku ludzkiego (wojna totalna). Dotychczas broń jądrowa została użyta do działań wojennych dwukrotnie – w trakcie drugiej wojny światowej wojska amerykańskie zrzuciły bomby atomowe na Hiroszimę i Nagasaki. W okresie zimnej wojny przeciwstawne bloki wojskowe (UW i NATO) posiadały plany uderzeń jądrowych na potencjalnego przeciwnika. W USA plany takie przygotowywano już od 1946 r. W 1960 r. opracowano zintegrowany plan operacyjny SIOP (Single Integrated Operational Plan), którego kolejne wersje obowiązywały aż do początku XXI w. Podobne plany operacyjne posiadały także ZSRR i Chiny. Sugeruje się, że III wojna światowa mogłaby być wojną jądrową.

Wojna celna (ang. customs war) – stan, w którym dwa państwa lub bloki państw podwyższają wobec siebie stawki celne, dążąc do wywarcia nacisku na stronę przeciwną lub zachwiania podstaw gospodarki oponenta. Jedną z wojen celnych była prowadzona w okresie dwudziestolecia międzywojennego wojna celna polsko-niemiecka.

Wojna psychologiczna, jedna z dziedzin psychologii wojskowej, zajmująca się różnymi formami dywersji, prowokacji, wywiadu, szpiegostwa i propagandy, mająca na celu demoralizację przeciwnika, osłabienie jego woli walki i wiary we własną sprawę, szerzenie paniki, fałszowanie informacji itp. Celem działań jest zarówno armia przeciwnika jak i całe społeczeństwo. Dynamiczny rozwój wojny psychologicznej nastąpił w czasie II wojny światowej. Utworzono wówczas liczne organizacje, instytucje, ośrodki, które zajmowały się różnymi formami walki. Działania te były kontynuowane w okresie “zimnej wojny”.

Wojna manewrowa – wojna, w czasie której walka zbrojna prowadzona jest przy szerokim stosowaniu manewru sił i środków w powietrzu (a także w kosmosie), na lądzie i morzu oraz przy braku przez dłuższy czas stabilnych linii frontów.

Wojna biologiczna - wojna prowadzona przy pomocy masowych działań zbrojnych przy użyciu mikroorganizmów. Ten typ wojny cechuje użycie mikrobów (wirusy, bakterie itp.) jako broni. Ma to swoje strategiczne wady i zalety. Zaletami są masowe zgony wroga, anarchia, panika w szeregach wroga, ponadto infrastruktura przeciwnika pozostaje nienaruszona. Wady zaś to istnienie uzasadnionej obawy przed mutacją “broni”, przez co wojska siły używającej danej strategii mogą paść ofiarą własnej broni (podobnie jak w przypadku użycia broni chemicznej (gazu musztardowego) podczas I wojny światowej).

Wojna błyskawiczna (z niemieckiego Blitzkrieg), doktryna wypracowana przez wojskowych niemieckich, zakładająca osiągnięcie sukcesu podczas jednej szybkiej kampanii. Wojna błyskawiczna rozpoczyna się niespodziewanym atakiem, co zabronione jest przez międzynarodowe prawo wojenne. W praktyce wojnę błyskawiczną zastosowali Niemcy w początkowej fazie II wojny światowej, m.in. w kampanii polskiej (1939) i francuskiej (1940). Kryzys doktryny przyniosła kampania niemiecka przeciw ZSRR w 1941, kiedy nastąpiło wyrównanie sił i wygaśnięcie czynnika zaskoczenia. Niektóre kampanie obecnego Państwa Izrael, np. podczas wojny sześciodniowej, miały charakter wojny błyskawicznej.