Wstęp: Współcześnie rosnąca rola kultury w znacznym stopniu jest warunkowana postępem naukowo-technicznym, a także zmianami, które zaszły na arenie międzynarodowej w efekcie globalizacji. Ciągle rosnące współzależności , brak rywalizacji na linii Wschód-Zachód, oraz postępy z zakresu przekazywania informacji doprowadziły do powstania nowych zagrożeń i wyzwań co przyczyniło się do większej swobody wykorzystywania kultury jako środka w polityce zagranicznej państw. Pozwoliły również na szerszy dostęp jednostek do dóbr i wartości kultury. Miliony osób korzysta z radia, prasy, telewizji i Internetu przez co państwowa kontrola transferu kultury jest w dużym stopniu utrudniona. Nie tylko niesie to za sobą wiele korzyści, ale i tworzy zagrożenia. Z tego powodu bezpieczeństwo kulturowe stało się tematem, któremu poświęcamy coraz więcej uwagi.

1. Kultura a cywilizacja Pojęcie cywilizacji przez około 100 lat było stosowane zamiennie z pojęciem kultury. W XX wieku oba te pojęcia rozdzielono i dopasowano znaczenie. Kultura - całokształt materialnego i duchowego dorobku ludzkiej zbiorowości ( narodu, grupy etnicznej) gromadzony, utrwalony oraz wzbogacony w ciągu dziejów i przekazywany z pokolenia na pokolenie. W typologii kultury wyróżniamy:

• kultura materialna ( wszelkie wytwory człowieka);
• kultura duchowa ( wartości, idee, religia, sztuka, literatura, itp.);
• kultura społeczna ( normy społecznego działania i zachowania, organizacja zycia społecznego). Obecność na danym obszarze wspólnych elementów np.: wspólna historia, podobna tradycja, religia, język itp., pozwala wyznaczyć region kulturowy . Do europejskiego kręgu kulturowego zaliczamy m.in.: Amerykę północną czy też obszary zamieszkałe przez Europejczyków. Kręgi kulturowe są do siebie podobna a jednocześnie odmienne ( afrykański czy azjatycki). Cała społeczność, z różnych kręgów kulturowych należy do jednej ogólnoludzkiej cywilizacji. Dążymy, by kultura była rozumiana jako układ wartości, norm i ideałów, natomiast cywilizacja jako zespół materialno-technicznych procesów i osiągnięć ludzkości. Cywilizacja – stan rozwoju społeczeństwa uwarunkowany stopniem opanowania środowiska, charakteryzuje się uznanym poziomem kultury materialnej . Pojęcie cywilizacji jest szersze niż pojęcie kultury. Cywilizacja jest najszerszą i największą jednostką kulturową. Jest najwyższym kulturowym stopniem ugrupowania ludzi, najszerszą płaszczyzną kulturowej tożsamości, ponad którą jest tylko to, co odróżnia człowieka od innych gatunków . Możemy zatem uważać, że w ramach jednej ogólnoludzkiej cywilizacji funkcjonują cywilizacje o różnych religiach czy systemach filozoficznych warunkujących odmienne podejście do wielu kwestii, w tym przede wszystkim relacji: jednostka-społeczeństwo (wspólnota), Bóg-państwo, władza-państwo, równość-hierarchia.

Cywilizacje na świecie po 1990 r.

Zdaniem Huntingtona różnice kulturowe, a przede wszystkim religijne będą prowadzić do konfliktów między państwami różnych cywilizacji.

2. Tożsamość kulturowa narodu – element bezpieczeństwa Tożsamość – zespół cech właściwych danej kulturze, które stanowią o swej niezwykłości i samodzielności względem innych oraz namawiają ludzi w niej żyjących do identyfikacji z wartościami kultury, tym samym tworzą w ich świadomości poczucie własnej odrębności . Tożsamość kulturowa i narodowa jest ściśle związana z rewolucją naukowo-techniczną, postępującą internacjonalizacją i globalizacją oraz rosnącą współzależnością. Prowadzi to do zaniku kultur lokalnych czy egzotycznych i płynnego ujednolicenia kultur także narodowych w skali globalnej.

   Pojęcie tożsamość możemy zbliżyć do terminów takich jak identyfikacja, samookreślenie, utożsamienie, może obejmować wymiar osobisty i grupowy (tj. plemienny, religijny, narodowy, etniczny). Tożsamość kulturowa w wymiarze narodowym kształtuje pozytywne poczucie nacjonalizmu, identyfikowanie się obywateli z państwem i celami politycznymi . Przesłanki tożsamości:

• wspólne zamieszkiwanie na określonym obszarze;
• wspólnota więzi kulturowych (język, religia, historia);
• przywiązanie do miejsca wspólnego zamieszkania ( geopietyzm, topofilia) . Najczęściej wzmocnienie więzi narodowych występuje w wyniku nazwania kraju określanego jako matka, ojczyzna, macierz, kraj rodzinny. Inaczej tożsamość kulturową można zdefiniować jako świadomość różnic np.: między „nami”- Polakami a „nimi”- Chińczykami, czy też „nami”- Europejczykami a „nimi”- Azjatami. Termin tożsamości to nie tylko uświadomienie sobie różnić ale także poczucie przynależności do danej grupy, która pod względem kulturowym jest najbardziej do nas podobna. Taka grupa może różnić się np. innym postrzeganiem historii, innym używaniem kodu językowego czy też religijnego. Ma możliwość istnienia w jednym państwie czy narodzie (tożsamość narodowa), ale i wykraczać poza nie i obejmować narody zbliżone do siebie pod względem religijnym (tożsamość zbiorowa) czy kulturowym. Przykładem tożsamości zbiorowej jest wspólnota tożsamości narodów Unii Europejskiej, opierająca się na prawie rzymskim, etyce chrześcijańskiej, tradycji praw obywatela, demokracji, filozofii greckiej, indywidualizmie, rządach prawa a także rozdziale władzy świeckiej i duchowej.

3. Istota i uwarunkowanie bezpieczeństwa kulturowego Bezpieczeństwo kulturowe – stan, w którym lud zamieszkujący dane terytorium państwa może utrwalić i pielęgnować własności które decydują o jego tożsamości, jednocześnie pobierać ze wzorców i doświadczeń innych narodów . Równocześnie zapewnia przetrwanie, rozwój tożsamości narodowej czy religijnej, a przede wszystkim ochrona przed wpływami z zewnątrz, co za tym idzie osłabienie spójności wewnętrznej. Pojęcie bezpieczeństwo kulturowe może odnosić się do sfery państwowej jak i społecznej. Według kryterium przedmiotowego bezpieczeństwo dzieli się na: polityczne, militarne, ekonomiczne, socjalne, zdrowotne, ekologiczne, informacyjne. Bardzo ważny element bezpieczeństwa dla narodu stanowi kultura. Podstawowym gwarantem przetrwania państwa w przypadku gdy upada jest właśnie kultura ale także język czy też wspólna historia. Omawiając problem bezpieczeństwa kulturowego chciałabym wspomnieć o wymiarze międzynarodowym, za który można uznać zespół norm, warunków i mechanizmów międzynarodowych, które zapewniają poczucie niezagrożonego rozwoju ich tożsamości oraz jej przetrwania . Ważnym czynnikiem określającym bezpieczeństwo kulturowe jest wzrost dynamiki życia społecznego w wymiarze wewnątrzpaństwowym i międzynarodowym, prowadzącym do uświadomienia różnic etnicznych czy też lokalnych. Negatywnie na bezpieczeństwo państwa może wpływać brak lub częściowa gwarancja swobody i wolności rozwoju kulturowego. Dzięki wyższemu poziomowi wykształcenia społeczności świadomie uczestniczymy w życiu kraju. Na bezpieczeństwo kulturowe duży wpływ ma historia. W latach sześćdziesiątych XX w. kształcenie w państwach afrykańskich był podobne do europejskiego. Nauka dotyczyła zaledwie 10 % Afryki, w większości treść podręczników stanowił problem Starego Kontynentu. Obecnie szkolnictwo zmieniło się na korzyść Afryki. Stale jednak istnieje tutaj zależność językowa. Często spotykamy się z tym, że jedynym językiem do komunikacji między różnymi grupami etnicznymi jest język państw kolonialnych, przez co osłabiane jest państwo jak i więzi narodowe . Na bezpieczeństwo kulturowe ingeruje również system polityczno-społeczny. W krajach demokratycznych społeczeństwo ma zapewnioną wolność słowa, myśli, sumienia, dostęp do wszelkich dóbr, wartości i oświaty. Państwo zapewnia im możliwość dbania o kulturę, język, religie oraz społeczeństwo ma wpływ na działalność państwa, możliwość kontroli. Natomiast w państwach niedemokratycznych jednostka nie posiada uprawnień kontrolnych, nie może wpływać na działania swojego państwa. Bezpieczeństwo kulturowe w tych państwach jest zagrożone przez łamanie praw człowieka i obywatela, zakazu opuszczania kraju czy stosowanie cenzury. Ważnym uwarunkowaniem bezpieczeństwa kulturowego jest dbanie o stosunki między państwami. Niesienie pomocy, współpraca, uczestnictwo w programach międzynarodowych to wszystko wpływa to bezpieczeństwo kulturowe.

4. Kulturowe zagrożenia bezpieczeństwa państwa

Proces globalizacji prowadzi do zagrożeń w charakterze kulturowym. Uniwersalizacja kultury Łatwy i duży dostęp do środków masowego przekazu prowadzi do rozgłosu o kulturach z całego świata. Poprzez narzucanie nam nowych zwyczajów kulturowych nasz psychiczny przymus odrzuca wartości i normy które posiadaliśmy do tej pory i zastępuje je nowoczesnymi . Przejawia się to przyjmowaniem przez nas obcych zwyczajów np. Walentynki czy Halloween. Bardzo duży wpływ na naszą kulturę na właśnie kultura amerykańska, często „małpujemy” ją i wprowadzamy w naszą. W telewizji mamy coraz więcej programów amerykańskich które ni jak mają się do naszej kultury.

Kryzys tożsamości Współcześnie społeczeństwa borykają się z kryzysem tożsamości. Coraz więcej ludzi wyjeżdża za granice w przeróżnych celach, gdzie nie przywiązują uwagi do swojej tożsamości narodowej, to kultury którą do niedawna przestrzegali, nadają sobie natomiast określenia obywatela światowego. Język angielski jest obecnie językiem powszechnie wykorzystywanym nie tylko w informatyce ale także w rozmowach, nauce, rozrywce itp. Uświadamiamy sobie że języki lokalne wypierane są przez języki państw większych, dominujących. Doprowadza to do ginięcia języków lokalnych. Na osłabienie tożsamości kulturowej wpływ ma również wysoko rozwinięta kultura w Ameryce. Chodzi tutaj o potężny przemysł rozrywkowy – film, muzyka, telewizja – sprawia, że w naszych kinach mamy coraz więcej dzieł amerykańskich co zagraża naszym twórcom.

Problem asymilacji imigrantów Kraje wysoko rozwinięte borykają się z ujemnym przyrostem naturalnym i brakiem rąk do pracy. Niedobór ten przeważnie uzupełniają imigrantami z krajów biednych. Jednak nie wszyscy przybywają w sposób legalny, nielegalna imigracja powoduje wzrost przestępczości zorganizowanej. Ludzie pochodzący z odległych regionów mają często problem z akceptacją nowych zasad, nowej religii czy kultury. Przez co dochodzi często do sprzeczek, rodzi frustrację wśród imigrantów, powstaje niechęć do ludzi. Państwa w których przebywają imigranci borykają się z tzw. agresywną obecnością czyli niechęcią dostosowania się obcokrajowców do kultury i prawa panującego w państwie. Takie zachowania imigrantów mogą prowadzić do zamieszek i niepokojów społecznych. w związku z tym narasta rasizm, co niesie za sobą napady na imigrantów, podpalania ich świątyń czy domów. Uprzedzenia rasowe wynikają także, z doświadczeń historycznych. Powszechnie posiadamy niechęć do Stanów Zjednoczonych i ich dominującej kultury, czy też muzułmanów do Zachodu. Stany Zjednoczone są za nierozpowszechnianiem broni masowego rażenia, jeśli chodzi o Irak i Iran ale nie Izrael, krytykują Chiny za łamanie praw człowieka, ale nie Arabię Saudyjską, kontynuują działania wobec Korei Południowej, ale wobec Iraku nie robią nic. Przez co czujemy niechęć i wrogość. Wędrówka idei i propaganda Szybki rozwój techniki komunikowania międzynarodowego, w dużym stopniu w formie Internetu i telewizji satelitarnej przyczynił się do zjawiska wędrówki idei. Szeroki dostęp do informacji społeczeństw żyjących w państwach niedemokratycznych umożliwia pozyskiwanie informacji dotyczących wydarzeń światowych. Strach przed bezgranicznym przepływem informacji wywołał sprzeciwy co do niekontrolowanego dostępu do telewizji satelitarnej. Media mogą służyć również dezinformacji lub propagandzie, przekazywaniu informacji niezgodnych z prawdą czy też prezentację ludzi w złym świetle. Propaganda – celowe działania mające na celu ukształtowanie określonych poglądów lub jednostki, polegającej na manipulacji emocjonalnej .

5. Aktywność na rzecz bezpieczeństwa kulturowego. W aktywności bezpieczeństwa kulturowego państwo nie jest tylko podmiotem działającym, angażują się w to inne organizacje o charakterze międzynarodowym i pozarządowym. Mimo wszystko państwo jest organizacją reprezentującą i chroniącą interesy grup społecznych . Państwa działają na rzecz bezpieczeństwa kulturowego w wymiarze wewnętrznym i międzynarodowym. W wymiarze wewnętrznym przepisy skupione są na dziedzictwie kulturowym i ochronie zabytków , finansowaniu rozwoju kultury i jej promocji. W celu ulepszenia bezpieczeństwa kulturowego zawierane są między państwami umowy dwu i wielostronne o współpracy oraz stają się członkami organizacji międzynarodowych np. UNESCO.

Dokumenty ONZ i UNESCO o współpracy w sferze kultury: 1966 r. „Deklaracja zasad współpracy kulturalnej”

• pokojowe, przyjazne stosunki;
• tolerancja, uznanie różnic kulturowych;
• szacunek i ochrona kultury;
• kultura jest własnością społeczności. 1973 r. „Rezolucja o ochronie i dalszym rozwoju wartości kulturalnych”
• konieczność harmonijnego łączenia wartości kulturalnych cywilizacji tradycyjnych z postępem nauki i techniki 1978 r. „Deklaracja w sprawie środków masowego przekazu”
• rozwijanie kultury poprzez zasadę równości prawa i wzajemnych korzyści 1981 r. „Deklaracja w sprawie niedopuszczalności interwencji i ingerencji w sprawy wewnętrzne państw”
• prawo do określania kulturowego i społecznego systemu
• prawdo wykorzystywania własnych środków masowej informacji w celu popierania swych kulturowych interesów i aspiracji
• wstrzymanie od użycia siły lub groźby jej użycia w celu pozbawienia narodów tożsamości narodowej i dziedzictwa kulturowego.

1999 r. „Deklaracja i Program Działania na rzecz Kultury Pokoju”

• poszanowanie różnorodności kulturowej;
• tolerancja i solidarność międzycywilizacyjna.

Najważniejsze Europejskie porozumienia o współpracy kulturalnej RADA EUROPY: 1954 r. „Europejska Konwencja Kulturalna”

• lepsze rozumienie między państwami Europy
• zachęcanie ludności do studiów nas językami, historią i cywilizacją stron 1992 r. „Europejska Karta Języków Regionalnych lub Mniejszościowych”
• ułatwienie lub popieranie posługiwania się językami historycznymi w mowie i piśmie
• wspieranie badań nad językiem 1995 r. „Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych”
• poszanowanie dla etnicznej, kulturowej, językowej i religijnej tożsamości jednostek należących do mniejszości narodowych jest źródłem wzbogacenia społeczeństw KBWE: 1990 r. „Paryska Karta Nowej Europy”
• twórca wolności
• ochrona i rozwój kulturalnego i duchowego dziedzictwa w całym bogactwie i różnorodności Najważniejszą cechą cywilizacji ogólnoludzkiej jest różnorodność kulturowa. Zajmuje główne miejsce w dokumentach oraz aktywności ONZ, UNESCO i organizacji regionalnych, w tym także Unii Europejskiej. W 2005 r. problematykę kulturową podjęło UNESCO uchwalając „Konwencję w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego” . Pierwszy dokument odnoszący się do tego problemu którego celem jest: − ochrona i promowanie różnorodności form wyrazu kulturowego; − popieranie międzykulturowości w celu rozwijania interakcji między kulturami w duchu budowania pomostów między narodami; − potwierdzenie suwerennego prawa państw do stosowania, przyjmowania i wprowadzania w życie polityk oraz środków, prawo jest uznawane za odpowiednie w celu ochrony i rozgłaszania form wyrazu kulturowego na swoim terytorium; − zwiększenie współpracy i solidarności międzynarodowej, szczególnie w celu umocnienia potencjału krajów rozwijających się w zakresie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego .

6. Ochrona dóbr kultury Najważniejszą cechą która opisuje naród jest wspólnota. Ochrona kultury narodowej jest istotnym zadaniem państwa. Dobra kultury są narażone na zniszczenia, kradzieże, przemyty.
   Dobra kultury - dobra ruchome (obrazy, rzeźby, starodruki, rękopisy) lub nieruchome (zabytki architektury, kościoły, biblioteki, muzea), mające dużą wartość dla całej społeczności. Wartości mają charakter niematerialny i są to np. język, zwyczaje, wierzenia czy rytuały.
7. Bezpieczeństwo kulturowe Polski W „Strategii Bezpieczeństwa Narodowego RP” z 2007 r. „kultura jako nieodłączny element przetrwania i rozwoju każdego społeczeństwa pozostaje przedmiotem szczególnej troski państwa”. Również w Konstytucji RP z 1997 r. ochrona dziedzictwa narodowego zajmuje centralne miejsce, jako że została podniesiona do rangi gwarancji państwowych obowiązków. Zgodnie z art. 5 rozdziału I ustawy zasadniczej, RP strzeże własnego dziedzictwa narodowego na równi z ochroną niepodległości i terytorialnej niepodzielności. Podwaliny tak wysokiego usytuowania dziedzictwa narodowego tkwią w Konstytucji 3 Maja z 1791 r., w której znalazło się ważne zdanie o szanowaniu pamięci przodków. Zagrożenia bezpieczeństwa kulturowego Polski:

• spadek poczucia więzi kulturowej wśród Polaków, -osłabienie tożsamości narodowej będącej konsekwencją postępującej globalizacji. W państwie polskim wciąż mamy złą sytuację ekonomiczną przez co państwo nie może w pełni uczestniczyć w życiu kulturowym państwa. Coraz liczniejsze migracje do naszego kraju stają się zagrożeniem. Z powodu niskiego przyrostu naturalnego państwo przyjmuje coraz to więcej imigrantów, często z państw mających odmienną kulturę. Państwo musi opracować skuteczną politykę oraz pomóc obcej grupie społecznej, jednostce poszanować kulturę im obcą i religię. Z pewnością będzie to trudne gdyż Polska jest jednolita pod względem narodowościowym, natomiast społeczność ma trudności z akceptacją mniejszości mieszkającej w Polsce. Główne organy państwowe pełniące obowiązki w sferze kultury to: -Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, -Minister Spraw Zagranicznych, -Minister Edukacji Narodowej,
• Minister Obrony Narodowej (przede wszystkim w trakcie konfliktów),
• jednostki samorządu terytorialnego,
• Generalny Konserwator Zabytków,
• Biblioteka Narodowa oraz inne biblioteki zajmujące się ochroną i konserwacją książek. Instytucje mają na celu tworzenie, upowszechnianie i ochronę kultury rodzimej, przede wszystkim wysokiej, gdyż nie cieszy się ona taką popularnością jak kultura masowa. Podstawowymi dokumentami z zakresu prawa kultury są: − Ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej z 1991 r. ; − Ustawa o muzeach z 1996 r. ; − Ustawa o bibliotekach z 1997 r. ; − Ustawa o języku polskim z 1999 r. ; − Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r. ; − Ustawa o kinematografii z 2005 r.
  Państwo Polskie stara się odzyskać dzieła sztuki które utraciła w czasie wojny. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Kulturowego prowadzi ewidencję dzieł ruchomych i nieruchomych które w skutek kradzieży i zmiany granic zostały Polsce odebrane.