„Procesowi zbrojeń towarzyszy wysuwanie propozycji i postulatów, których celem jest kontrola zbrojeń. Pojęcia tego używa się dla oznaczenia jednej z form kontroli międzynarodowej. Kontrola zbrojeń zakłada, że równowaga wojskowa jest najważniejszym czynnikiem bezpieczeństwa międzynarodowego. Andrzej Towpik twierdzi, że równowagę tę można zapewnić utrzymując potencjały militarne na niezmienianym poziomie: „(…) kontrola nad zbrojeniami prowadzi w kierunku, jeżeli nie odwrotnym, to w każdym razie innym niż rozbrojenie rozumiane jako ograniczenie i likwidacja zbrojeń”. Kontrola zbrojeń obejmuje wszelakie działania jedno- lub wielostronne, które maja istotny wpływ na zredukowanie: -napięcia w sferze stosunków militarnych między państwami; -ryzyka wybuchu konfliktu zbrojnego; -wydatków na cele wojskowe; Aby osiągnąć powyższe cele stosuje się następujące środki: -współpraca międzynarodowa w sprawie pokojowego wykorzystania energii atomowej; -rozrzedzenie zbrojeń (disengagement); -strefy bezatomowe i pokojowe; -strefy zdemilitaryzowane i zneutralizowane; -zakaz rozprzestrzeniania i prowadzenia doświadczeń z bronią jądrową;” Na podstawie rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ z 24.01.1946r. powołano Komisję Energii Atomowej z udziałem członków Rady Bezpieczeństwa i Kanady. Komisja zajęła się opracowaniem propozycji dotyczących wymiany informacji i kontroli energii atomowej, aby wykorzystywana była tylko w celach pokojowych i wykluczeniu broni atomowej oraz broni masowego rażenia ze zbrojeń narodowych. W czerwcu 1946r. Bernard Baruch (USA) utworzył Agencję Rozwoju Naukowego, której zadaniem była międzynarodowa kontrola nad energią atomową. Związek Radziecki skrytykował plan Barucha, bo nie przewidywał natychmiastowej likwidacji bomb atomowych USA. „W 1957r. utworzono Międzynarodową Agencję Energii Atomowej (IAEA). Celem było odsunięcie od siebie sił zbrojnych przeciwników w rejonach szczególnego napięcia politycznego, aby uniknąć wybuchu konfliktów. Sposobem na to miało być utworzenia zneutralizowanego pasa w środkowej części Europy. Planowano wycofanie obcych sił zbrojnych w strefie zagrożenia szczególnie między wielkimi mocarstwami, ograniczenie zbrojeń oraz zakaz produkcji i rozmieszczania broni atomowej. Do określenia tych działań używa się pojęcia „disengagement”.” Plan Paula Henriego Spaawka (Belgia) zgłoszony w 1953r. zakładał ustanowienie systemu wspólnej inspekcji sił stojących naprzeciw siebie w podzielonej Europie, ustalenie liczebności sił zbrojnych i zbrojeń w obu częściach Niemiec, utworzenie strefy zdemilitaryzowanej między Wschodem a Zachodem. Plan przewidywał zjednoczenie Niemiec. Z projektem zjednoczenia Niemiec wystąpił w 1958r. Hugh Gaitskell. Zgłoszona przez polskiego ministra spraw zagranicznych 2.10.1957r. inicjatywa utworzenia strefy bezatomowej w Europie Środkowej , przewidywała wprowadzenie zakazu produkcji i magazynowania broni jądrowej , rozmieszczania sprzętu przeznaczonego do obsługi takiej broni i zakazu jej użycia przeciwko państwom strefy (Polska, Czechosłowacja, NRD, RFN). Plan Gomółki zgłoszony 28.12.1963r. nawiązywał do tego pomysłu. Powstawały najróżniejsze propozycje… Plan Bo Osten Undena Szwecja) z 1961r. przewidywał utworzenie asocjacji państw nieatomowych, deklarujących gotowość przystąpienia do porozumienia w sprawie zawieszenia prób z bronią jądrową. W pierwszej połowie lat 80-tych ZSRR chciał objąć strefą bezatomową także Morze Bałtyckie. Strefy bezatomowe stały się przedmiotem zainteresowania pozaeuropejskich regionów świata. Przykład: Plan prezydenta Egiptu Hosin Mubaraka (1991r.) przewidywał uznanie całego Bliskiego Wschodu za strefę wolna od broni jądrowej, chemicznej i biologicznej. „W 1961r. ONZ uchwaliło uznanie Afryki za strefę bezatomową. 11.04.1996r. 43 państwa afrykańskie podpisały w Kairze układ o strefie bez broni nuklearnej w Afryce, zakazujący produkcji, przeprowadzania doświadczeń i składowania tej broni. Przytoczone przykłady obejmują zakaz lub ograniczenia utrzymywania sił zbrojnych, urządzeń i zbrojeń na określonym obszarze. Obszarem całkowicie zdemilitaryzowanym jest Antarktyka. W strefach zneutralizowanych obowiązuje zakaz prowadzenia działań wojennych. Zdemilitaryzowane są najważniejsze szlaki komunikacyjne: Cieśnina Magellana (od 1881r.), Kanał Sueski (1888r.), Kanał Panamski (1901r. i 1977r.). W wyniku rokowań zawarto serię wielostronnych i dwu stronnych porozumień w sprawie regulacji zbrojeń i kontroli nad nimi. Po pierwsze: zakaz doświadczeń z bronią jądrową w atmosferze, przestrzeni kosmicznej i pod wodą - Moskwa 5.08.1963r. Do tego układu przystąpiło 100 państw (ale bez Chin i Francji). Następnie układ o ograniczeniu podziemnych doświadczeń jądrowych o mocy większej niż 150 KT – Moskwa 3.07.1974r. nie zostało to ratyfikowane ale USA i ZSRR zadeklarowały przestrzeganie ich postanowień. Ukształtowała się koncepcja budowy środków zaufania by zmniejszać prawdopodobieństwo wybuchu konfliktu zbrojnego. Zastosowano termin „środki budowy zaufania” lub „środki budowy zaufania i bezpieczeństwa”. Problemem środków budowy zaufania zajęła się Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Do środków tych zaliczano: inspekcje terytoriów Stanów Zjednoczonych i ZSRR przy pomocy samolotów zwiadowczych. Rozwój współpracy międzynarodowej i stosowane środki ułatwią kontrolowanie procesu zbrojeń i jego regulację.” Znacznym czynnikiem wpływającym dość istotnie na cały proces rozbrojeniowy, są rokowania rozbrojeniowe, rozmowy oraz negocjacje które mają na celu ograniczanie, redukcję zbrojeń lub całkowite rozbrojenie, mogą odnosić się do wszystkich rodzajów broni lub tylko niektórych rodzajów(np. atomowej, chemicznej),zakazu eksperymentów z określonym rodzajem broni lub zakazu rozprzestrzeniania określonego rodzaju broni (tzw. Nieproliferacja). Istnieją 2 etapy rokowań rozbrojeniowych: -1946-1985 -1986-do dnia dzisiejszego W karcie NZ przewidziano, że Zgromadzenie Ogólne przygotuje zasady rokowań i przekaże je Radzie Bezpieczeństwa. Plan rozbrojeniowy miał uwzględniać następujące zasady: -powszechność -całkowitość -równoważność -ścisłą kontrolę międzynarodową -powiązanie procesu rozbrojenia z umacnianiem bezpieczeństwa międzynarodowego Przełomowe znaczenie w procesie rokowań miała faza obejmująca lata 1969-1972. Wpłynęły na to wyniki działalności Komitetu Rozbrojeniowego, któremu udało się osiągnąć porozumienie rozbrojeniowe. Chodziło o zakaz badań, produkcji i magazynowania broni biologicznej i toksyn oraz ich niszczeniu z 10.04.1972r. Konwencja przewidywała całkowite zniszczenie jednego z trzech rodzajów broni masowej zagłady (bron atomowa, biologiczna i chemiczna). „ W 1969r. rozpoczęto rozmowy pomiędzy USA a Związkiem Radzieckim w Helsinkach, dotyczyły ograniczenia broni rakietowo-jądrowej , systemów anty-rakietowych , bombowców strategicznych. Amerykańsko-Radziecki dialog w sprawie ograniczenia zbrojeń przyniósł kolejne porozumienia. 21 czerwca 1973r. ZSRR i USA podpisały dokument, w którym ustalono zasadę negocjacji, bezpieczeństwa stron oraz ograniczenia na broń strategiczną.Oba mocarstwa podpisały układ o ograniczeniu systemów obrony przeciw rakietowej, ograniczenia na międzykontynentalne rakiety balistyczne i rakiety na okrętach podwodnych oraz na samoloty bombowe dalekiego zasięgu. Obie strony uzgodniły, że będą miały prawo rozporządzać uzgodnioną liczbą środków przenoszenia broni strategicznych i rakiet balistycznych. W ten sposób rozpoczęto długoterminowy układ o ograniczeniu zbrojeń strategicznych. W latach 70 USA i ZSRR podpisały porozumienie o zapobieganiu wojnie nuklearnej a także układ o zakazie prowadzenia doświadczeń z bronią jądrową o sile wybuchu 150 KT, układ regulujący podziemną eksploatację jądrową dokonywaną w celach pokojowych. Zakaz stosowania broni konwencjonalnych powodujących niekontrolowane skutki nie obejmował pocisków małego kalibru, broni odłamkowych i mieszanek paliwowo-powietrznych. Rokowania Komitetu Rozbrojeniowego nie doprowadziły do osiągnięcia oczekiwanych porozumień w sprawie broni chemicznej. 15 stycznia 1986r. Związek Radziecki przedstawił propozycje likwidacji broni jądrowej do roku 2000 (plan Gorbaczowa). Założenia projektu: Etap I

• ZSRR i USA nie prowadzą doświadczalnych wybuchów nuklearnych
• W ciągu 5-8 lat redukują bronie nuklearne o 50%
• Rezygnują z prób i tworzenia broni kosmicznych
• Likwidują rakiety średniego zasięgu w Europie
• USA nie dostarczają rakiet strategicznych oraz pocisków Etap II
• ZSRR i USA w ciągu 5-7 lat likwidują broń średniego zasięgu
• Pozostałe mocarstwa nuklearne zamrażają broń jądrową i usuwają ją z terytoriów innych państw
• Zakaz posiadania broni kosmicznych na inne państwa
• Zakaz konstruowania nowych rodzajów broni jądrowej Etap III
• ZSRR , USA oraz pozostałe mocarstwa do końca likwidują całą broń jądrową (do 1999r.)
• Nigdy nie nastąpi odrodzenie broni jądrowej! Przełomowe znaczenie dla rokowań rozbrojeniowych miało spotkanie prezydenta USA Ronalda Reagana i przywódcy radzieckiego Michała Gorbaczowa w Reykiawiku w październiku 1986r., na którym strona radziecka zaproponowała m.in. redukcje broni stacjonujących na ziemi, wodzie i powietrzu oraz likwidacje rakiet średniego zasięgu w Europie. Podczas pierwszego etapu redukcji rozbrojenia wszystkie państwa zredukowały o 25% posiadany sprzęt i uzbrojenie. Po drugim etapie poziom redukcji przekroczył 60%. W trzecim etapie większość państw wypełniła zobowiązania. Przekroczenie pułapów terytorialnych było możliwe tylko w związku z ćwiczeniami wojskowymi. W wyjątkowych sytuacjach niektóre państwa mogły przekroczyć swoje pułapy nawet trzykrotnie. 3 stycznia 1993r. w Moskwie prezydenci Rosji i USA podpisali kolejny traktat o redukcji i ograniczeniu ofensywnych zbrojeń strategicznych który przewidywał likwidacje 2/3 rosyjskich i amerykańskich zapasów broni nuklearnej w ciągu 10 lat. Powodem do niepokoju jest słabe tempo niszczenia broni nuklearnej w Rosji. Czynnikiem , który osłabia to tempo stało się przewidywane rozszerzenie NATO na wschód Europy. W latach 1997-99 obie strony wielokrotnie rozmawiały na temat redukcji zasobów arsenałów nuklearnych. Celem wszystkich rozmów było zmniejszenie ilości głowic jądrowych w Rosji i USA. Do wyjątkowo trudnych problemów w rokowaniach rozbrojeniowych należała kwestia likwidacji broni chemicznej. Ponieważ nie była zabroniona produkcja tej broni, znacznie wzrosły jej zapasy w ZSRR i USA oraz w krajach Trzeciego Świata. Zwołano Konferencje Rozbrojeniową 40 państw alb uchwalić całkowity zakaz produkcji, magazynowania i stosowania wszelkich rodzajów broni chemicznej oraz jej zniszczeniu. Układ o Całkowitym Zakazie Prób z Bronią Jądrową ( CTBT) podpisało ponad 150 państw w tym wszystkie mocarstwa. Strony porozumienia postanowiły nie przeprowadzać żadnych eksplozji nuklearnych.” Proces rozbrojenia napotkał pewne problemy na przełomie XX i XXI w. – międzynarodowe konflikty, rozpad ZSRR (problem republik postradzieckich posiadających broń jądrową), zagrożenie proliferacją broni jądrowej wywołane przez Irak, Koreę Północną, Iran oraz Indie i Pakistan, terroryzm międzynarodowy. Karta Narodów Zjednoczonych nie określiła metod i sposobów przyszłego rozbrojenia, wysunęła jedynie postulat ograniczenia zbrojeń jako warunku pokojowego rozwoju i współpracy międzynarodowych.. ONZ stała się forum dyskusji i negocjacji międzynarodowych. Pierwsza sesja odbyła się 23 maja – 30 czerwca 1978 r. w Nowym Jorku. Podczas debaty oceniono sytuację międzynarodową w kontekście rozbrojenia. Powyższy program oraz zakaz stosowania broni neutronowej traktowano bardzo poważnie w sprawie ograniczenia strategicznych zbrojeń i całkowitego zakazu z bronią jądrową. Był to impuls dotyczący również zakazu używania broni chemicznej i radiologicznej, ograniczenia sił zbrojnych i zbrojeń w Europie Środkowej. W realizacji uchwał Zgromadzenia Ogólnego ONZ z 9 grudnia 1981r. wezwano społeczność międzynarodową do współpracy na rzecz rozbrojenia. Wyrażano jednak duże zaniepokojenie ciągłym wyścigiem zbrojeń nuklearnych. Niepowodzenia sesji specjalnych Zgromadzenia Ogólnego ONZ poświęconych rozbrojeniu nie przekreślają znaczenia tej organizacji która odgrywa ważną rolę w systemie instytucji i organów prowadzących rokowania rozbrojeniowe. ONZ jest najszerszym forum powszechnej dyskusji nad problemami rozbrojenia.