Bezpieczeństwo w myśli społecznej europejskiego i polskiego Oświecenia Oświecenie jest epoką znaną jako wiek rozumu, pojmowana jest jako wiek w którym rozum ma być światłem rozjaśniającym drogę do poznania prawdy o świecie i człowieku, przypada na koniec XVII wieku do początku XIX. Ważną cechą oświecenia jest sekularyzacja państw europejskich która zmierza do znacznego ograniczenia, a nawet całkowitego wyeliminowania roli religii w społeczeństwie. Według teorii o sekularyzacji opartej na bezpieczeństwie egzystencjalnym Pippy Norris i Ronalda Ingleharta bogate i biedne państwa różnią się pod względem poczucia bezpieczeństwa. Wzrost zamożności społeczeństwa zazwyczaj powoduje wzrost poziomu bezpieczeństwa. Równie ważną cechą oświecenia jest sformułowanie praw człowieka. Według tej koncepcji każdemu człowiekowi przysługują pewne prawa których źródłem obowiązywania jest przyrodzona godność ludzka. W 1679 roku została wydana ustawa według której nikt nie mógł być więziony bez prawomocnego nakazu odpowiedniego sądu, a skazany powinien być więziony w hrabstwie, w którym go osądzono. Dozór nad wykonywaniem kary powinien sprawować sąd. Do jednych z ważniejszych wydarzeń dla epoki Oświecenia należy rewolucja francuska w której doszło do zmian polityczno-społecznych oraz obalenia jednej z monarchii. Przed rewolucją Francja była monarchią absolutną przez co władza królewska nie była ograniczona prawem stanowionym, lecz prawami fundamentalnymi. Bardzo wiele zależało od króla i jego umiejętności narzucania własnej woli urzędnikom go otaczającym. Rewolucja zerwała z polityką feudalną i otworzyła epokę polityki nowoczesnej. Według prawicy konserwatywnej rewolucja przyczyniła się do zniszczenia społeczeństwa przez nienawiść do porządku i hierarchii oraz zwyczajów i tradycji. W Polsce idee Oświecenia doprowadziły do Konstytucji 3 maja która uchwalona została 3 maja 1791 roku. Zmieniła ustrój państwa na monarchię konstytucyjną ograniczając przy tym demokrację szlachecką odbierając prawo głosu i decyzji szlachcie, która nie posiadała ziemi, stawiała chłopów pod ochroną państwa łagodząc nadużycia pańszczyzny. Konstytucja obwiązywała tylko przez rok zanim została rozwiązana przez armię rosyjską wraz z konfederacją targowicką w wyniku przegranej wojny polsko-rosyjskiej. Zakończenie wojny z Turcją i Szwecją spowodowało, iż Katarzyna II skoncentrowała uwagę na Polskę. Uważała bowiem Polskę za protektorat Rosji, oraz jej zdaniem przyjęcie konstytucji zagrażało wpływom Rosji w Polsce. Polscy magnaci Stanisław Szczęsny Potocki, Ksawery Branicki oraz Seweryn Rzewuski poprosili cesarzową Katarzynę II o przywrócenie im przywilejów, które zostały zniesione na mocy Konstytucji i z jej wsparciem utworzyli konfederacje targowicką. Targowiczanie zapewniali, że ‘‘Intencjami wprowadzenia armii Jej wysokości Cesarzowej Rosji Katarzyny Wielkiej, sojuszniczki Rzeczypospolitej, są i zawsze były przywrócenie wolności Polakom i Rzeczypospolitej, a w szczególności zapewnienie wszystkim obywatelom bezpieczeństwa i szczęścia’’
W epoce Oświecenia autorzy skupiali się przeciwdziałaniu wojny. Jednym z najwybitniejszych postaci polskiego Oświecenia był Stanisław Staszic wybitny pisarz polityczny, publicysta, filozof, przyrodnik. Twierdził, że każdy człowiek ma prawo do obrony swoich uprawnień. Według niego wojna powstaje przez egoizm lub chęć zdobycia majątku. Był zwolennikiem posiadania dobrze wyszkolonej armii, która w razie zagrożenia mogłaby obronić naród przed agresorem. Założył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, które polegało na wzajemnej pomocy. Wszyscy członkowie wspólnoty byli zobowiązani do niesienia ratunku dotkniętym przez klęski żywiołowe. Została również zorganizowana pomoc zapewniająca opiekę nad sierotami a w każdej wsi nałożony został obowiązek utrzymywania niezdolnych do pracy inwalidów wojennych. Kolejnym wybitną postacią był Stanisław Leszczyński król w latach 1704–1709 i 1733–1736. Był przeciwnikiem wojen, uważał je bowiem za źródło nieszczęść ludzkich. Sądził również, że aby zapobiec konfliktom trzeba zacząć starać się o to w trakcie pokoju, ponieważ w czasie wojny jest to bardzo trudne. Był zdania, że pokój gwarantuje poczucie bezpieczeństwa, prawidłowy rozwój człowieka czy też całego społeczeństwa. Wybitnym przedstawicielem brytyjskiego Oświecenia był John Locke filozof, lekarz, polityk i ekonomista. Uważał, że jeżeli państwa stworzą dobre warunki a człowiek będzie mógł być w pełni aktywny to będzie można mówić o względzie harmonijnym rozwoju stosunków wewnątrzpaństwowych i międzynarodowych. Twierdził, że ‘‘państwa tego świata zawdzięczają swój pokój, bezpieczeństwo i wolność dalekim od scholastyki mężom stanu’’ Jego zdaniem w armii powinna panować surowa dyscyplina, być posłusznym wobec swojego przełożonego i brać odpowiedzialność za swoje czyny. Według niego własność jest wynikiem ludzkiej pracy a państwo to wynik umowy społecznej. Kolejnym przedstawicielem był Jeremy Bentham angielski prawnik filozof i ekonomista. Głosił żeby eliminować różne warunki rodzące wojny i powodowane przez nie nieszczęścia. Poszukiwał odpowiedzi na dwa pytania ‘‘co jest i jak jest’’ jakie są przyczyny wojen i jaka jest ich istota i charakter. Według niego wojny są rezultatem ścierania się interesów przeróżnych państw, które dążą do pomnażania bogactw materialnych. Przejawia się to w podejmowaniu działań służących zdobyciu przewagi wojskowej jednego państwa nad innym, tworzeniu i rozwijaniu jak nowocześniejszych i najliczniejszych uzbrojonych i wyposażonych armii. Działania te odbywają się natomiast kosztem społeczeństwa, przyczyniają się do powstawania napięć międzynarodowych co utrudnia współprace między państwami. Uważa, że powołanie międzynarodowego’’ Trybunału Sprawiedliwości’’ bądź Trybunału pokoju’’ w którym zasiadaliby przywódcy państw byłoby nie tylko pokojowe rozstrzygnięcie sporów między państwami, a także systematyczne zwoływanie międzynarodowych regionalnych i krajowych kongresów pokoju poświęconych istniejącej sytuacji międzynarodowej, wypracowanie środków zapobiegających wybuchowi nowych wojen ale także prognozowaniu przyszłych wydarzeń. Okres oświecenia w Polsce było bardzo trudnym okresem. Po okresie rządów Sasów nastąpiło odrodzenie państwa oraz próby odbudowy jego niepodległości. Niestety zostało to zakłócone wydarzeniami, które związane było z konfederacją barską czyli zbrojny związek szlachty polskiej. Utworzony został w Barze na Podolu 29 lutego 1768 roku. Bronił wiarę katolicką niepodległość Rzeczypospolitej skierowany był przeciwko kurateli Imperium Rosyjskiego, królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu oraz popierającym go rosyjskim wojskiem. Konfederacja barska uważana była przez niektórych historyków za pierwsze polskie powstanie narodowe.

Bibliografia:

• Mieczysław Klimowicz, Literatura Oświecenia, wyd. 5, PWN, Warszawa 1998.
• Rosa R., Filozofia bezpieczeństwa. Bellona, Warszawa 1995.
• Z. Libera, Oświecenie, Warszawa 1991. *Jerzy Snopek, Oświecenie. Szkic do portretu epoki, PWN, Warszawa 1999.