1. MIEJSCE GMINY BARTOSZYCE W PRZESTRZENI SPOŁECZNO- GOSPODARCZEJ WOJEWÓDZTWA WARMIŃSKO- MAZURSKIEGO Gmina Bartoszyce leży w północnej części województwa warmińsko- mazurskiego, w powiecie bartoszyckim. Bartoszyce leżą w odległości 17 km od granicy z Rosją, 51 km od Kaliningradu, 72 km od Olsztyna i 171 km od Gdańska. Gmina Bartoszyce położona jest w mezoregionie Równina Sępopolska. Charakterystyczne dla gminy było rolnictwo wielkoobszarowe, uspołecznione tj. PGR-y. Zachodzące zmiany społeczno- gospodarcze negatywnie odbiły się na rolnictwie i jego otoczeniu, co doprowadziło do powstania zjawiska masowego bezrobocia. Osią hydrograficzną gminy jest rzeka Łyna, która jest największą rzeką województwa.

Ryc.1. Gmina Bartoszyce na tle podziału administracyjnego województwa warmińsko- mazurskiego w 2010r. Źródło: Mapa topograficzna województwa warmińsko- mazurskiego, 2002, opracowanie własne

1.1. Położenie fizycznogeograficzne i administracyjne

Pod względem administracyjnym gmina Bartoszyce od północy graniczy 

z Obwodem Kaliningradzkim, od wschodu z gminą Sępopol, od południa z gminą Bisztynek, od południowego zachodu z gminą Lidzbark Warmiński, zaś od zachodu z gminą Górowo Iławeckie (ryc.1). Gmina graniczy ponadto z położoną centralnie gminą miejską Bartoszyce. Wraz z gminami: Bisztynek, Sępopol, Górowo Iławeckie oraz miastem Górowo Iławeckie i Bartoszyce wchodzi w skład powiatu bartoszyckiego. W gminie znajduje się 112 miejscowości, które tworzą 31 sołectw. Jej powierzchnia wynosi 428 km² z czego 229,86km² stanowią grunty orne, 0,67 km² sady, 26,45 km² łąki, 55,78 km² pastwiska, 71,26 km² lasy i grunty leśne, 43,80 km² pozostałe grunty i nieużytki . Według podziału J. Kondrackiego (2002) gmina Bartoszyce leży w mezoregionie Równina Sępopolska, który stanowi część makroregionu Nizina Staropruska. Równina Sępopolska stanowi rozległą nieckę, która wznosi się na obrzeżach do 80-100 m n.p.m. i obniża się ku środkowi do 40-50 m. Od zachodu graniczy z Wzniesieniami Górowskimi, od południa z pojezierzami Olsztyńskim i Mrągowskim, od wschodu z Krainą Wielkich Jezior Mazurskich i Krainą Węgorapy. Na północy, poza granicą państwa przechodzi w równinę nad Pregołą. Równina Sępopolska jest równiną zastoiskową, która jest rozcięta korytami rzeki Łyny i Gubra, który jest jej największym dopływem. Pod względem rzeźby, jest to teren mało urozmaicony, słabo zalesiony- występują tylko niewielkie kompleksy leśne- pozbawiony jezior. Dzięki urodzajnym glebom gliniasto- ilastym w krajobrazie dominują użytki rolne, natomiast na terenach położonych niżej przeważają łąki lub pastwiska. Równina Sępopolska stanowi nieckę wypełnioną iłami zastoiskowymi i glinami moreny dennej. taka budowa geologiczna powoduje, że wody z poziomów wodonośnych pod nieprzepuszczalną warstwą glin i iłów wykazują znaczne ciśnienie artezyjskie. W miejscach naturalnego wypływu tych wód wykształciły się torfowiska źródliskowe. Jedno z nich położone jest między Sokolicą a Spurglami, drugie zaś na południowy wschód od Spurgl . Obszar gminy Bartoszyce nie posiada zbyt atrakcyjnych i ilościowo obfitych zasobów surowców mineralnych. Surowce te uzależnione są od budowy geologicznej jaka występuje na tym obszarze, a w głównej mierze z akumulacyjną działalnością lądolodu. Najczęściej występującymi surowcami są kruszywa takie jak żwiry, piaski, głazy narzutowe, pospółki. W większych ilościach występują one na południe i zachód od Bartoszyc, chociaż spotykane są w mniejszych ilościach na obszarze całej gminy. Na omawianym obszarze równie często ja kruszywo występują surowce ceramiczne: iły i gliny zwałowe. Surowce ceramiczne jak i kruszywa posiadają nieco odmienną wartość użytkową w zależności od udziału w nich domieszek oraz zanieczyszczeń innymi materiałami. Co do jakości oceniane są jako średnie lub poniżej średniej, jednak mają zastosowanie w budownictwie, przy budowie dróg, wytwarzaniu materiałów budowlanych itp. Z innych surowców mineralnych należy zwrócić uwagę na znajdujące się na dużych powierzchniach pokłady torfu. Kaloryczność znajdujących się na badanym obszarze pokładów torfu jest zazwyczaj niska, a odsetek jego eksploatacji znikomy. Na południowy wschód od Bartoszyc natknąć się można na bardzo ubogie pokłady węgla brunatnego, który odznacza się niewysoką jakością i kalorycznością oraz niedużą miąższością warstw swoistej substancji węglowej. Po za tym gdzieniegdzie występują nieduże kompleksy kredy łąkowej, zaś w niższych warstwach geologicznych ślady ropy naftowej i pokłady soli (K. Borowicz,1987, Środowisko przyrodnicze [w:] Bartoszyce, z dziejów miasta i okolic). W gminie przeważają gleby kwaśne morfologicznie i brunatne właściwe. Innym rodzajem gleb występujących w dolinach rzek są mady brunatne i czarnoziemne. Niewielki odsetek stanowią gleby hydrogeniczne ( murszowo- torfowe, torfowe i murszowate) i bielicowe. Urodzajność gleb pozwala zaklasyfikować gminę na drugim miejscu na tle pozostałych gmin w powiecie. Wskaźnik bonitacji jakości i przydatności rolniczej gleb wynosi 60,3 pkt ( średnia dla województwa wynosi 50,1 pkt). Najwięcej gleb należy do klasy bonitacyjnej IIIb i IVa. Gleby kwaśne (pH 4,6-5,5) oraz bardzo kwaśne (pH do 4,5) stanowią odpowiednio 37 i 20% ogólnej powierzchni użytków rolnych. Na omawianym obszarze zagrożenie erozją jest słabe. Jedynie na zboczach doliny Łyny występuje średnie zagrożenie erozyjne .Gmina Bartoszyce należy do zlewiska Zalewu Wiślanego. Większa część gminy należy do dorzecza Pregoły. Północno- zachodnia część gminy należy do dorzecza Prochładnej (Świeżej). Gmina Bartoszyce znajduje się na obszarze mazurskiego regionu hydrogeologicznego. Jest on zasobny w wody podziemne, które nadają się do wykorzystania. Występują tu czwartorzędowe i trzeciorzędowe poziomy wodonośne. Głębokość występowania tych warstw jest zróżnicowana (od 35 do 150 m). Podczas badań w 2001 roku stan tych wód odpowiadał średniej klasie czystości. Tabela 1 Parametry ujęć wody w gminie Bartoszyce w 2010 roku Lokalizacja Pobór rzeczywisty [m³/rok] Wydajność [m³/h] Głębokość studni [m] Skitno 21 900 40 40 Osieka 36 000 21 100 Wojciechy 65 700 66 133 Rodnowo 21 900 31 68 Galiny 76 600 57 137 Solno 7 300 4,8 47 Łabędnik 40 150 74 123,5 Bezledy 204 400 156 75 Tolko 32 850 50 98,5 Kinkajmy 55 000 41 39 Gromki 5 480 6,5 60 Wajsnory 13 510 33 150 Wyręba 18 980 14,5 101 Maszewy 51 100 44 82 Falczewo 7 300 12 53 Szwaruny 110 960 42 94 Sokolica 18 000 42 92 Połęcze b.d b.d. b.d. Łojdy b.d. b.d. b.d. Piersele b.d. b.d. b.d. Bajdyty b.d. b.d. b.d. Galinki b.d. b.d. b.d. Źródło: Program ochrony środowiska dla gminy Bartoszyce na lata 2008- 2011, s.28 W wodzie pitnej znajdowały się zbyt duże stężenia żelaza i manganu. W gminie pobiera się około 781,1 tys. m³ wody rocznie z 22 ujęć wód głębinowych. Wykorzystanie zasobów ujęć wód wgłębnych nie przekracza 10% (Program ochrony środowiska dla gminy Bartoszyce na lata 2008- 2011). W gminie sieć hydrograficzna jest dobrze rozwinięta. Rzeką główną, płynącą w centralnej części gminy z zachodu na wschód jest Łyna, dopływ Pregoły. Łyna jest zarazem największą rzeką województwa warmińsko- mazurskiego (263,7 km). Największym dopływem Łyny jest Pisa Północna (35 km). Znajduje się ona w południowej części gminy, płynie generalnie z południa na północ. Do Łyny uchodzi na terenie gminy Sępopol. Pisa Północna bifurkuje do jeziora Kinkajmskiego. Rzeką trzeciorzędową, będącą zarazem prawobrzeżnym dopływem Riezwej jest rzeka Bezleda. Znajduje się ona w północnej części gminy („Program ochrony środowiska dla gminy Bartoszyce na lata 2008- 2011”). Tabela 2 Podstawowe dane większych rzek w gminie Bartoszyce w 2010 roku Rzeka Długość całkowita [km] Powierzchnia zlewni [km²] Łyna 263,7 5 700 Pisa Północna 35,0 324 Bezleda 8,6 56 Bajdycka Młynówka 26,44 91,78 Wirwilcka Młynówka 16,43 55,22 Suszyca 17,36 56,04 Źródło: Program ochrony środowiska dla gminy Bartoszyce na lata 2008- 2011, s. 17 Gmina Bartoszyce znajduje się w obrębie wschodniobałtyckiej dzielnicy rolniczo klimatycznej. Na obszarze tym dochodzi do ścierania się dwóch mas powietrza: atlantyckiego, bałtyckiego i polarnomorskiego z powietrzem polarno kontynentalnym, które napływa z centralnej części kontynentu euroazjatyckiego. Skutkiem tego zjawiska jest przejściowość klimatyczna oraz zmienność pogody. W porównaniu do reszty kraju mają tu miejsce niekiedy upalne lata lub skrajnie surowe zimy, zazwyczaj wiosna nadchodzi z opóźnieniem, a pora jesienna pojawia się wcześniej. Gwałtowne zmiany pogody są charakterystyczne dla tego regionu. Warunki lokalne takie jak występowanie obszarów podmokłych, lasów oraz rzeźba terenu mają duży wpływ na kształtowanie się klimatu. Omawiany obszar z reguły zalicza się do regionów Polski, które posiadają niekorzystny klimat. Spowodowane jest tym, iż występują tu późnowiosenne i wczesnojesienne przymrozki, niższe temperatury oraz skrócony czas wegetacji. Na obszarze tym czas nasłonecznienia jest o jedną czwartą krótszy a niżeli w Polsce południowej. Średni dobowy czas usłonecznienia na omawianym obszarze wynosi około czterech godzin, podczas gdy dla całej Polski wynosi 4,3- 5,2 godziny. Wyższe od przeciętnej krajowej jest również średnioroczne zachmurzenie. Wieloletnie średnie temperatury dla tego regionu wynoszą: stycznia od -3°C do -4°C, lipca 17°C- 17,5°C, roczna 6,5°C -7°C. Długość trwania okresu zimowego określa się w granicach 100-110 dni, natomiast lata 60-70 dni. Średnio rocznie dni mroźnych na opisywanym terenie wypada 40-50 dni, natomiast z przymrozkami 110-130 dni. Zaleganie pokrywy śnieżnej wynosi około 70-80 dni w ciągu roku, przy czym w zachodniej części trwa dłużej. Krótszy od przeciętnego w kraju jest również okres wegetacji, który wynosi tu średnio 190-200 dni. Występowanie na terenie gminy Bartoszyce dwóch różnych jednostek fizjograficznym jest przyczyną formowania się różnic w klimacie lokalnym. Z dużym uproszczeniem wyróżnić można tutaj dwa rodzaje klimatu lokalnego: klimat równinny bez jezior i klimat wzgórz morenowych. Pierwszy z nich charakteryzuje się powstawaniem w nocy zastoisk chłodnego powietrza i mgły, znaczną wilgotnością powietrza, występowaniem dużych spadków temperatury oraz zminimalizowaną prędkością ruchu powietrza. Drugi zaś odznacza się dwoma termicznymi minimami dobowymi, pojawiającymi się głównie w czasie pogody radiacyjnej, względnie wysoką temperaturą gleby i powietrza, mniejszą wilgotnością powietrza, przygruntowymi zamianami termicznymi oraz znacznym ochłodzeniem biologicznym. Klimat lokalny ma znaczny wpływ na gospodarkę rolną , głównie na pozyskiwanie konsekwencji produkcyjnych w kultywacji roślin niskopiennych i delikatnych na nierzadkie i spore jakościowo przemiany warunków termicznych .

1.2. Dostępność komunikacyjna Przez obszar gminy Bartoszyce przebiegają dwie drogi krajowe. Pierwszą z nich jest droga krajowa nr 51, która jest jednym z najważniejszych szlaków komunikacyjnych w województwie warmińsko- mazurskim. Łączy ona przejście graniczne w Bezledach z Olsztynem oraz drogą krajową nr 7 w miejscowości Olsztynek (ryc.2). Na terenie gminy wzdłuż drogi nr 51 położone są następujące miejscowości: Bezledy, Kiertyny Małe, Bartoszyce, Połęcze, Plęsy i Osieka. Jej długość na terenie gminy wynosi 25 km. Kolejną drogą krajową, jest droga nr 57, łącząca Bartoszyce z Pułtuskiem. Na obszarze gminy przebiega ona przez miejscowości: Szwaruny, Minty i Galiny jej długość w obrębie gminy wynosi 10 km. Drogami wojewódzkimi prowadzącymi przez teren gminy są drogi nr 592 oraz 512. Droga wojewódzka nr 592 łączy Bartoszyce z Giżyckiem. Na terenie gminy prowadzi ona od Bartoszyc, przez Wawrzyny, Kinkajmy Wardomy, Maszewy oraz Łabędnik Mały oraz Łabędnik. Długość jej na terenie gminy wynosi 16 km, natomiast długość całkowita 75km. Droga wojewódzka nr 512 łącząca wieś Szczurkowo z Pieniężnem, prowadzi przez następujące miejscowości na terenie gminy : Żydowo, Leginy, Bartoszyce, Spytajny, Tolko i Wojciechy. Długość dróg publicznych gminnych na badanym obszarze wynosi 99 km, z czego drogi o nawierzchni twardej stanowią 17,2% (17 km) ogólnej długości dróg gminnych, drogi o nawierzchni twardej ulepszonej 9,1% (9 km), natomiast drogi o nawierzchni gruntowej 73,7% (73 km). Można zauważyć, iż drogi o nawierzchni gruntowej stanowią większość ogólnej długości dróg gminnych, zaś najmniej jest dróg o nawierzchni twardej ulepszone .Na terenie gminy planuje się budowę obwodnicy miasta Bartoszyce w celu zmniejszenia natężenia ruchu, głównie samochodów ciężarowych przez miasto. Obecnie trwają konsultacje nad wyborem przebiegu obwodnicy w kierunku przejścia granicznego w Bezledach. Wariant pierwszy zakłada przebieg trasy z Osieki przez Perkujiki, aż do drogi krajowej nr 51 na północ od miasta Bartoszyce. Według drugiego wariantu obwodnica również rozpoczynałaby się od Osieki, jednak omijałaby miasto od strony wschodniej, przebiegając w pobliżu Sędławek, Dębówka oraz Wirwilt, kończąc się w tym samym miejscu co w wariancie pierwszym. Rozpoczęcie budowy obwodnicy planuje się na 2012r. Tabela 3 Dostępność drogowa gminy Bartoszyce w 2009r. Lp. Kierunek odjazdu Liczba połączeń PKS Godziny odjazdu 0-6 6-12 12-18 18-24

1. Bezledy 4 - 2 2 -

2. Biskupiec 2 - 2 - -

3. Bisztynek 6 - 2 4 -

4. Dzietrzychowo 1 - - - 1

5. Gdańsk 5 - 3 2 -

6. Gierkiny 3 - 1 2 -

7. Giżycko 2 - 1 1 -

8. Górowo Iławeckie 14 1 6 6 1

9. Kandyty 1 - - - 1

10. Kętrzyn 10 - 6 3 1

11. Lelkowo 2 - 1 1 -

12. Warszawa 5 1 1 3 -

13. Lidzbark Warmiński 16 1 6 9 -

14. Lipica 4 1 2 1 -

15. Lutry 1 - - 1 -

16. Mrągowo 3 - 3 - -

17. Olecko 1 - 1 - -

18. Olsztyn 12 1 6 5 -

19. Piersele 2 1 - 1 -

20. Reszel 3 - 2 1 -

21. Sępopol 21 2 10 7 2

22. Sokolica 5 - 2 2 1

23. Suwałki 2 - 2 - -

24. Węgorzewo 1 - - - 1 Źródło: Rozkład jazdy PKS Bartoszyce, http://www.pksbartoszyce.pl/, z dnia 05.11.2010r., opracowanie własne

    Na terenie gminy Bartoszyce najważniejszym przewoźnikiem jest przedsiębiorstwo PKS Bartoszyce. W roku 1980 oddział dysponował 100 samochodami do przewozu ładunków oraz 70 autobusami. W latach 1973 - 1982 bartoszycki PKS przewiózł ponad siedem milionów ton ładunków oraz 71 milionów osób. Obecnie przedsiębiorstwo to prowadzi usługi przewozowe łączące Bartoszyce z Warszawą, Gdańskiem, Suwałkami oraz większością miast województwa warmińsko- mazurskiego. PKS Bartoszyce prowadzi połączenia na 24 liniach z czego najwięcej autobusów kursuje do Sępopola, Lidzbarka Warmińskiego oraz Górowa Iławeckiego (tab.3). Sądzę, że na większą liczba połączeń w tych kierunkach wpływa większa ilość osób dojeżdżających do szkół oraz do pracy z wymienionych miejscowości, oraz miejscowości znajdujących się po drodze. Jednak w wyniku coraz większej konkurencji prywatnych firm przewozowych, liczba połączeń oferowana przez PKS jest coraz niższa. Konkurencyjność ta polega głównie na niższych cenach oferowanych przez firmy prywatne. Jedną z takich prywatnych firm przewozowych jest DELUX. Głównym obszarem jej działalności jest świadczenie usług w zakresie przewozu osób na terenie gminy, ale także całego kraju i za granicą. Firma ta oferuje przejazdy na trasie: Bartoszyce- Bezledy, Bartoszyce- Biskupiec, Bartoszyce- Bisztynek, Bartoszyce- Górowo Iławeckie oraz Bartoszyce- Lidzbark Warmiński. Posiada ona również autobusy do wynajęcia dla grup zorganizowanych, wycieczek oraz pielgrzymek. Gmina Bartoszyce w przeszłości posiadała kolejowe o długości ok. 25 km. Otwarcie stacji kolejowej w Bartoszycach miało miejsce 24 września 1866 r. i od tamtego czasu rozbudowywano sieć połączeń kolejowych. Do najważniejszych należały połączenia osobowe i towarowe z Lidzbarkiem Warmińskim, Korszami oraz z Rosją. W Głomnie znajdowało się kolejowe przejście graniczne z Rosją, do którego prowadziły specjalnie przystosowane tory do obsługi kolei polskich oraz szerokotorowe do rosyjskich. Przejście to obsługiwało ruch towarowy dwustronny między Polską a Rosją. Ważnym połączeniem kolejowym była również linia kolejowa łącząca Białystok z Bagriatonowskiem, przechodząca przez Bartoszyce i Głomno. Obecnie drogi kolejowe na terenie gminy są nieczynne. Ze względu na niską rentowność 1 lipca 2002 PKP zawiesiło ostatnie połączenie pomiędzy Bartoszycami a Korszami. Obecnie tory są sporadycznie eksploatowane przez składy towarowe.

1.3. Pojęcie pogranicza w świetle literatury Najwięcej miejsca problematyce granicy poświęca geografia polityczna, której przedmiotem zainteresowania jest jednak tylko jedna z wielu kategorii granic. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN (1995) definiuje granicę państwową jako: powierzchnię pionową przechodzącą przez linię graniczną wyznaczoną na powierzchni ziemi, oddzielającą terytorium jednego państwa od innych państw lub obszarów niczyich. J. Barbaga (1987) definiuje granicę państwową jako: linię styku dwóch suwerennych państw, oddzielającą je równocześnie od siebie. Granicę można traktować również jako źródło korzyści lokalizacyjnych, aktywizujący rozwój lokalny. Takie zjawisko można zaobserwować głównie w pobliżu przejść granicznych, gdzie do rozwoju obszarów przyczyniają się opłaty celne, handel przygraniczny oraz tanie usługi i obsługa ruchu tranzytowego. Przykładem takiego zjawiska mogą być ośrodki położone w pobliżu przejść granicznych na granicy polsko- niemieckiej, gdzie po stronie polskiej rozwinął się handel, hotelarstwo i inne usługi. Z terminem granica wiążą się takie pojęcia jak: pogranicze, przygranicze, kresy i nadgranicze, o dużym znaczeniu przestrzennym. Duże jednostki przestrzenne znajdujące się w pobliżu granicy opisywane są pojęciami region pograniczny i region przygraniczny. Według Z. Rykla (1985) odnoszą się one do terytorialnych układów społeczno- gospodarczych, ale region przygraniczny obejmuje obszar po obu stronach granicy (granica jest linią przecinającą region na dwie części), natomiast region pograniczny odnosi się do terytorium po jednej stronie. Możemy zatem przyjąć, że jeśli posiadamy obszary pograniczne A i B po dwóch stronach granicy, to tworzą one obszar przygraniczny. Wg S. Cioka (2004) silny związek z terminem obszar przygraniczny ma pojęcie kresy, które autor opisuje jako: obszar przejściowy- strefa pomiędzy sąsiednimi państwami, obszar pograniczny- położony na obrzeżach państwa lub obszar, który w wyniku przesunięcia granicy pozostał poza granicami kraju . W literaturze termin pogranicze został już szeroko omówiony, jako obszar, który stanowi przedmiot wpływów i wzajemnego przenikania się zjawisk kulturowych dwóch sąsiednich narodów w warunkach nadrzędności i podrzędności, ale bez zniszczenia związków z obszarami narodowymi. Wraz z pojęciem pogranicza wyłoniło się nowe, czyli transgraniczność, opisywane jako proces przenikania przez granice ludzi oraz ich wytworów, wzorów życia i wartości . Obszar pograniczny jest terenem peryferyjnym znajdującym się w pobliżu granicy. Od strony granicy jest on określony jednoznacznie. Granica, domykając związki zewnętrzne, wyznacza jego rozciągłość. Z pozostających, niedomkniętych granicą stron, obszar pograniczny, odznacza się rozległą strefą przejściową. Dlatego że peryferyjne obszary pograniczne analizowane są na ogół, zgodnie z ich występowaniem, w realiach wieloregionalnych- międzynarodowych, to problematyka ich połączona jest z zagadnieniem obszaru przygranicznego. Według Z. Rykla (1991) osobliwą cechą obszaru przygranicznego jest asymetria pojedynczych jego części, z których wszystkie są związane mocniej z rdzeniem swojej terytorialnej struktury społeczno- gospodarczej aniżeli z innymi obszarami pogranicznymi regionu przygranicznego . Na obszarze Polski znajduje się 17 czynnych przejść granicznych, z czego cztery z Obwodem Kaliningradzkim, siedem z Białorusią oraz sześć z Ukrainą ( ryc.3). Na mocy Układu z Schengen w 2007 r. w Polsce zostało zamkniętych 38 przejść granicznych, w tym: 11 z Niemcami, 20 z Czechami i 7 ze Słowacją.

Ryc. 3. Drogowe przejścia graniczne w Polsce w 2010r. Źródło: Mapa przejść granicznych, www.strażgraniczna.pl, z dn.27.11.2010r, opracowanie własne