Prowadzenie oględzin i sporządzanie protokołu oględzin Oględziny to czynność procesowa polegająca na szczegółowej obserwacji (wykrywanie i zabezpieczanie śladów kryminalistycznych) miejsca, osoby, rzeczy lub zwłok, przeprowadzanej przez człowieka za pomocą zmysłów i z wykorzystaniem środków technicznych, w celu wyjaśnienia charakteru i okoliczności powstałego zdarzenia oraz ustalenia jego sprawcy. Biorąc pod uwagę kryterium przedmiotowe, na podstawie art. 207 § 1 k.p.k. oględziny można podzielić na oględziny:

1. miejsca,
2. osoby,
3. rzeczy. Podstawowym celem oględzin jest obiektywna rekonstrukcja przebiegu zdarzenia i zabezpieczenie rzeczowego materiału dowodowego dla potrzeb postępowania karnego. Osiągnięcie głównego celu możliwe jest dzięki realizacji celów cząstkowych, które określa reguła tzw. 7 złotych pytań kryminalistyki - co? gdzie? kiedy? jak? czym? dlaczego? kto?
4. Co się wydarzyło? - należy ustalić, czy zdarzenie będące przedmiotem zainteresowania jest przestępstwem, czy może jest to innego rodzaju zdarzenie, np. nieszczęśliwy wypadek, działanie sił przyrody (pożar) itp.
5. Gdzie miało miejsce zdarzenie? - trzeba ustalić, gdzie faktycznie przebiegało całe zdarzenie (przestępstwo) oraz gdzie nastąpił skutek, a następnie ustalić inne miejsca mające związek ze zdarzeniem.
6. Kiedy zaistniało zdarzenie? - chodzi tu o ustalenie czasu popełnienia przestępstwa, ewentualnie czasu trwania zdarzenia.
7. Jak przebiegało zdarzenie? - przede wszystkim należy ustalić dokładny przebieg zdarzenia (chronologię).
8. Czym posługiwał się sprawca? - należy ustalić rodzaj środków i narzędzi, które służyły sprawcy do popełnienia przestępstwa.
9. Dlaczego sprawca popełnił przestępstwo? - trzeba określić, czym kierował się sprawca, dokonując przestępstwa, jaki był motyw jego działania.
10. Kto był uczestnikiem zdarzenia? - przede wszystkim należy ustalić sprawcę (sprawców) i pokrzywdzonych, a następnie określić rolę poszczególnych uczestników zdarzenia (np. sprawca główny, pomocnik).

Modele organizacyjne oględzin W oparciu o obowiązujące w polskiej Policji Wytyczne Nr 3 Komendanta Głównego Policji z dnia 15 lutego 2012 r. w sprawie wykonywania czynności dochodzeniowo-śledczych przez policjantów można wyróżnić następujące sposoby zachowań - modele orgnizacyjne oględzin:

1. jeżeli policjant uzna, że na miejscu zdarzenia nie ma możliwości ujawnienia i zabezpieczenia śladów kryminalistycznych lub ich nośników, odstępuje od dokonania oględzin miejsca. Należy podkreślić, że podjęcie takiej decyzji oparte musi być o analizę uzyskanych informacji o zdarzeniu, wyniki penetracji terenu miejsca zdarzenia oraz ocenę samego miejsca zdarzenia. Odstąpienie od dokonania oględzin musi zostać udokumentowane notatką urzędową, opisującą przeprowadzone czynności, poczynione ustalenia wraz z uzasadnieniem;
2. oględziny dokonywane samodzielnie przez policjanta służby kryminalnej. Ten model oględzin powinien być stosowany w wyjątkowych sytuacjach, w których można zasadnie przypuszczać, że ujawnione zostaną jedynie nośniki śladów kryminalistycznych, których zabezpieczenie polega na „przemieszczeniu” nośnika z miejsca dokonywania oględzin. W praktyce oznacza to, że z przedmiotami i rzeczami, stanowiącymi nośniki, postępujemy zgodnie z zasadami kryminalistyki: technicznego opakowania i procesowego udokumentowania;
3. oględziny dokonywane wspólnie przez policjanta służby kryminalnej i policjanta komórki techniki kryminalistycznej. W wypadkach, w których policjant dokonujący oględzin uzna możliwości ujawnienia i zabezpieczenia śladów kryminalistycznych wzywa osobę, o której mowa w art. 205 § 1 k.p.k. - specjalistę. W praktyce pracy policyjnej jest to najczęściej stosowany model prowadzenia oględzin;
4. oględziny dokonywane przez stały lub doraźnie powoływany zespół oględzinowy w ramach grupy operacyjno-procesowej. Rozwiązanie to stosowane jest w przypadkach o złożonym i rozległym charakterze miejsca zdarzenia lub miejsc najpoważniejszych przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu. Zasady prowadzenia oględzin Oględziny, jako czynność procesowa, muszą być dokonywane zgodnie z zasadami obowiązującymi w prawie karnym procesowym oraz wypracowanymi przez kryminalistykę
5. Zasada bezpośredniości - oględziny, jak i ich dokumentacja w postaci protokołu oględzin, powinny być przeprowadzone na miejscu zdarzenia. Nie jest dopuszczalne „odtwarzanie” oględzin na podstawie ludzkiej pamięci, fotografii czy szkiców.
6. Zasada wszechstronności i dokładności - w myśl tej zasady prowadzący oględziny powinien skrupulatnie i dokładnie ujawniać wszystkie ślady i okoliczności, w tym także tzw. okoliczności negatywne, a następnie dokładnie i jednoznacznie je opisać oraz odpowiednio zabezpieczyć pod względem procesowo-kryminalistycznym.
7. Zasada obiektywizmu - prowadzący oględziny powinien utrwalać w sporządzanej dokumentacji stan faktyczny w chwili oględzin, zgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, z wyłączeniem własnych domysłów lub wniosków.
8. Zasada planowości - czynności oględzinowe powinny być przeprowadzane w sposób zaplanowany i uporządkowany. Prowadzący oględziny powinien wiedzieć, co na miejscu zdarzenia będzie wykonywane i w jakiej kolejności. Planowość działań pozwala uniknąć chaosu i wielokrotnego powtarzania tych samych czynności.
9. Zasada indywidualności - to wymóg indywidualnego podejścia do każdego obiektu oględzin. Praktyka dowodzi, że każde zdarzenie jest inne, chociaż z pozoru wydaje się podobne do innych. Zasada szybkości - oznacza, że oględziny miejsca zdarzenia należy przeprowadzić niezwłocznie po zgłoszeniu zdarzenia. Zwłoka powoduje często nieodwracalne skutki w postaci zniszczenia lub zatarcia śladów przestępstwa
10. . Zasada zachowania wartości dowodowej śladów i przeciwdziałania kontaminacji – polega na stosowaniu odpowiednich procedur postępowania ze śladami przestępstwa w celu ochrony materiału dowodowego przed zatarciem śladów lub ich części, wprowadzeniem materiału przypadkowego i kontaktem z innym materiałem dowodowym.
11. Zasada pisemności - to nakaz, aby prowadzący oględziny utrwalił zgodnie z wymaganiami procesowymi w protokole oględzin i dokumentach pomocniczych przebieg i wyniki oględzin (art. 143 § l pkt 3, art. 147 § 1, art. 148 § 1).
12. Zasada ekonomiczności - to postulat racjonalizacji czasu działania, oszczędnego gospodarowania siłami i środkami w zależności od wagi i skutków zdarzenia.
13. Zasada tajności - to postulat zakazujący ujawniania osobom postronnym efektów oględzin, a zwłaszcza metod działania sprawców, skutków przestępstwa, źródeł informacji, rodzaju uzyskanego materiału dowodowego itp.
14. Zasada przestrzegania wymogów bezpieczeństwa i higieny pracy – ma na celu eliminację zagrożeń dla zdrowia i życia osób znajdujących się na obszarze oględzin podczas wykonywania tej czynności. Dotyczy to nie tylko zagrożeń typu biologicznego, epidemiologicznego itp., ale także bezpieczeństwa pełnionej służby, stąd oględziny poza siedzibą jednostki Policji powinny być dokonywane przez co najmniej dwóch policjantów.
15. Zasada jednoosobowego kierownictwa - w myśl tej dyrektywy wszystkimi czynno- ściami na miejscu zdarzenia kieruje jeden policjant, który ponosi odpowiedzialność za koordynację i wyniki pracy grupy.

Metody oględzin Wśród metod dokonywania oględzin, rozumianych jako taktyka postępowania na miejscu zdarzenia, wymienić należy dwie: obiektywną i subiektywną. Metoda obiektywna polega na szczegółowym, systematycznym i stopniowym badaniu wszystkich elementów miejsca zdarzenia, bez względu na ich przypuszczalny związek ze zdarzeniem. Metoda subiektywna polega na skierowaniu czynności oględzinowych tylko na te elementy miejsca zdarzenia, których związek z badanym zdarzeniem jest oczywisty i widoczny. W codziennej praktyce, obejmującej oględziny najczęściej występujących miejsc zdarzeń, policjanci powszechnie stosują metodę subiektywną poszerzoną jednak o sposób widzenia wykraczający poza oczywiste i widoczne związki z badanym zdarzeniem. W oparciu o własne doświadczenie, wiedzę i specyficzny charakter działania sprawcy/-ów w poszczególnych kategoriach przestępstw, metoda subiektywna rozumiana jest jako zespół czynności oględzinowych skierowanych na te elementy miejsca zdarzenia, które w sposób zasadny mają i mogą mieć związek z badanym zdarzeniem. Metoda obiektywna stosowana jest przede wszystkim w przypadkach oględzin miejsc najpoważniejszych zdarzeń dotyczących m.in. przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu, mieniu znacznej wartości, a także w przypadkach zdarzeń obejmujących rozległy obszar, obfitujący w liczne ślady kryminalistyczne, np. miejsce wybuchu, katastrofy. Ponadto metodę obiektywną należy stosować w każdym przypadku oględzin miejsca zdarzenia o nieokreślonym charakterze, bez jakiegokolwiek rozpoznania okoliczności czynu. Dobór metody oględzin jest uzależniony przede wszystkim od rodzaju zdarzenia i terenu, na którym zdarzenie nastąpiło. Na przykład teren zamknięty to pokój, hala produkcyjna, stodoła, wolno stojący domek, a teren otwarty – pole, las. Punktem centralnym mogą być zwłoki, ognisko pożaru, stół na środku pokoju. Jeżeli oględzinami objęto teren otwarty i zamknięty, w różnych obiektach można stosować różne metody oględzin (np. w mieszkaniu w jednym pokoju stosuje się metodę dośrodkową, w drugim pomieszczeniu – metodę odśrodkową). Podczas oględzin należy obierać metodę i postępować zgodnie z taką, która jest w danym obiekcie wygodniejsza i zapewnia większą szybkość i sprawność wykonywanej pracy. Sposób poruszania się po miejscu oględzin ma wpływ na ilość ujawnionego i zabezpieczonego materiału dowodowego. Zapobiega również działaniom chaotycznym i nieskoordynowanym, pozwala na racjonalne wykorzystanie sił i środków. Sposób poruszania się po miejscu oględzin zależy od wielu czynników, w tym od: – charakteru zdarzenia (kradzież z włamaniem, wypadek drogowy, zabójstwo), – specyfiki terenu, na którym zdarzenie zaistniało (teren otwarty, pomieszczenie), – liczby funkcjonariuszy wchodzących w skład grupy operacyjno-procesowej (ewentualnie zespołu oględzinowego). W praktyce najczęstszymi sposobami poruszania się na miejscu oględzin są: – poruszanie się po miejscu zdarzenia spiralnie dośrodkowo – sposób stosowany najczęściej podczas oględzin miejsc zdarzeń w pomieszczeniach, gdzie prowadzący oględziny rozpoczyna czynności od obranego punktu zewnętrznego (wejścia głównego do pomieszczenia), a kończy je w punkcie centralnym, – poruszanie się po miejscu zdarzenia spiralnie odśrodkowo – sposób stosowany najczęściej podczas oględzin miejsc zdarzeń w terenie otwartym, gdzie przyjmuje się tzw. centralny punkt miejsca zdarzenia, a oględziny prowadzone są w kierunku na zewnątrz od tego punktu .

Taktyka i technika dokonywania oględzin miejsca zdarzenia Rzeczowe środki dowodowe powstają na miejscu zdarzenia w rezultacie zmian spowodowanych w świecie zewnętrznym przez czyn fizyczny. Interesujące nas z punktu widzenia dowodowego w postępowaniu przygotowawczym skutki tego czynu, mogą polegać w szczególności na: a) pewnym przekształceniu przedmiotów, np.: – uszkodzeniu urządzeń technicznych, – uszkodzeniu ciała, – złamaniu lub stłuczeniu czegoś, – sfałszowaniu dokumentów, – rozsypaniu lub rozlaniu substancji, – zgnieceniu, odciśnięciu, zabrudzeniu, zarysowaniu itp.; b) pozostawieniu jakiegoś przedmiotu, którego przedtem nie było w określonym miejscu, np.: – przedmiotów osobistego użytku, – odłamane lub oderwane fragmenty przedmiotów, – wydaliny, wydzieliny lub części ciała ludzkiego itp. c) zaborze pewnych rzeczy, np.: – przedmiotów, – dokumentów, – pieniędzy itp.; d) zmianie położenia niektórych przedmiotów, stanowiących skutek dokonania przestępstwa, bądź będących środkiem do dokonania przestępstwa. Te skutki działania muszą być we właściwy sposób ujawnione, utrwalone i zabezpieczone oraz należycie ocenione i dopiero wówczas, jako rzeczowe środki dowodowe, pozwalają na wyciągnięcie szeregu wniosków związanych ze zdarzeniem, wykorzystanych następnie w dalszych czynnościach postępowania przygotowawczego. Aby móc należycie przeprowadzić ujawnianie, utrwalanie i zabezpieczanie śladów powstałych na miejscu zdarzenia w wyniku określonego czynu, należy szczególnie dokładnie przeprowadzić istotne czynności techniczne oględzin, zgodnie z wymaganiami taktyki kryminalistycznej. W tym celu oględziny miejsca zdarzenia należy podzielić na odpowiednie etapy (stadia, części) oraz fazy. Wyróżnia się trzy etapy oględzin:

1. oględziny wstępne (organizacyjne),
2. oględziny szczegółowe,
3. oględziny końcowe.