Obserwacja psychologiczna  polega na świadomym, planowym i celowym spostrzeganiu zjawisk i zdarzeń. Ponadto obejmuje rejestrowanie zjawisk i czynności psychologicznych. Może być stosowana jako samodzielna technika lub stanowić uzupełnienie innych metod, bez ich interpretacji np. testu psychologicznego. Powinna być rejestracją obiektywnych faktów. Badacz (psycholog) może rejestrować dane zachowania, a wyniki badania może porównywać z innymi badanymi osobami. Istotnym składnikiem tak definiowanej obserwacji jest cel. Z tego względu obserwację określamy jako spostrzeganie nie tylko zamierzone, ale przede wszystkim planowe.

Plan obserwacji wyznacza treści i kolejność spostrzeżeń niezbędnych do poznania danego przedmiotu.

Może on przyjąć formę:  schematu istniejącego w naszym umyśle  pisemnych dyspozycji ułatwiających prowadzenie obserwacji  Dokonanie właściwej selekcji cech zachowania się mających być przedmiotem obserwacji, wymaga aktywnej postawy umysłu. Przyjmuje ona postać:  procesów analizy  syntezy  porównywania  abstrahowania  wnioskowania

Sposób prowadzenia obserwacji psychologicznej jest częściowo uzależniony od ich przedmiotu. Odmienna jest technika obserwacji ludzi i zwierząt, obserwacja człowieka dorosłego i małych dzieci Kryteriami stanowiącymi podstawę wyróżnienia głównych rodzajów obserwacji psychologicznej jest:  przedmiot obserwacji  zakres  postawa obserwatora  czas trwania obserwacji  sposób rejestrowania zauważonych faktów

Przyjmując kryterium przedmiotu wyróżnia się:  obserwację psychologiczną  obserwację pedagogiczną Ze względu na zakres można wyróżnić:  obserwację wycinkową (cząstkową)  obserwację całościową

Uwzględniając zakres można dokonać także podziału na: • obserwację grupową – dotyczy zachowania się określonej grupy lub zespołu  obserwację indywidualną – dotyczy określonej osoby;

Ze względu na cel obserwacji wyróżnia się:  obserwację dorywczą (przypadkową, przygodną, niezamierzoną)  obserwację systematyczną – mającą z góry ustalony cel, prowadzoną przez pewien czas, zmierzającą do zebrania określonych materiałów

Ze względu na czas trwania można wymienić:  obserwację ciągłą (fotograficzną) – prowadzona jest bez przerwy, przez pewien okres czasu, wymaga współdziałania szeregu obserwatorów, którzy na przemian dokonują obserwacji i rejestrują je we właściwy sposób.  obserwacja próbek czasowych – obserwacje wykonywane są w określonych odstępach czasu.

Uwzględniając postawę obserwatora w czasie trwania obserwacji można wyróżnić:  obserwację bierną – obserwator „stoi z boku” i ogranicza się do rejestrowania określonych czynności  obserwację czynną (obserwacja uczestnicząca) – obserwator jest bezpośrednim uczestnikiem wydarzeń badanych, a przez obserwowanych traktowany jako „swój”

W zależności od sytuacji, w której przeprowadzamy obserwację oraz wpływu obserwatora na wystąpienie określonych zachowań możemy dokonać podział na:  obserwację z interwencją – większość badań psychologicznych wykorzystuje ten rodzaj obserwacji  obserwację bez interwencji – obserwację zachowania przeprowadzaną w bardziej lub mniej naturalnych warunkach bez ingerencji badacza w sytuacje nazywamy obserwację naturalną

Wyróżnia się trzy metody obserwacji z interwencją:  obserwacja uczestnicząca – obserwacja zachowania przez osobę, która również odgrywa aktywną i znaczącą rolę w sytuacji lub w kontekście zapisywanego zachowania  obserwacja ustrukturowana – wykorzystuje się ją do rejestrowania zachowania, którego obserwacja w warunkach naturalnych byłaby trudna  eksperyment naturalny – jest to procedura manipulowania przed obserwatora jedną lub wieloma zmiennymi niezależnymi w warunkach naturalnych w celu zbadania ich wpływ na zachowanie. Współpracownikiem badacza jest pozorant

Dane uzyskane z obserwacji mogą mieć charakter jakościowy i ilościowy. Do analizy danych ilościowych wykorzystuje się cztery skale pomiarowe:  nominalną  porządkową  interwałową  stosunkową