Aztekowie to najsilniejszy w prekolumbijskim Meksyku naród indiański, posługujący się językiem nahuatl. Aztekowie zazwyczaj nazywali siebie terminem Mexica, nadanym im według ich wierzeń przez boga Huitzilopochtli, Termin Azteca pierwotnie oznaczał „ludzi z Aztlán” i odnosił się jedynie do niewielkiego koczowniczego plemienia, które przybyło z północy na obszar Płaskowyżu Meksykańskiego w XIII wieku. Z czasem jednak ludowi temu udało się podbić i częściowo zasymilować wiele innych ludów, przez co Aztekowie stali się mniejszością w samym Tenochtitlanie. Początki Azteków opisuje średniowieczny dokument indiański, zwany także „Wstęgą Wędrówki”. Opowiada on, iż Aztekowie natknęli się pewnego dnia na kamienną głowę boga Huitzilopochtli, która wydawała z siebie dziwne świszczące dźwięki. Huitzilopochtli obiecał im, że uczyni ich panami całego Meksyku i wskaże im miejsce do osiedlenia się, jeżeli tylko zabiorą kamienną głowę ze sobą. Zgodnie z legendą, Aztekowie posłuchali swego nowego boga i wyruszyli z mitycznej krainy Aztlán (Miejsce Czapli), znajdującej się daleko na północy, przypuszczalnie w rejonie dzisiejszego amerykańskiego stanu Nowy Meksyk. Osiedlili się na krótko w miejscu zwanym Chicomóztoc (Siedem Grot – mityczne miejsce wymieniane w mitologiach wielu ludów Mezoameryki). Następnie w przybyli do Coatepez (według archeologów w pobliżu miasta Tula) i ostatecznie w do samej Tuli Dopiero po niemal 200 latach od przybycia do Tuli, po ciągłym poszukiwaniu miejsca do zamieszkania w okolicach jeziora, bóg Huitzilopochtli wskazał Aztekom miejsce na ostateczną siedzibę – według azteckiego kalendarza był to rok 1325 – na niewielkiej wyspie u źródeł strumienia. Pod skałą, z której wypływał, ujrzeli Aztekowie kaktus, na którym orzeł pożerał węża. Kapłani ogłosili, iż jest to długo oczekiwany znak od Huitzilopochtli, wobec czego Aztekowie na wyspie założyli miasto Tenochtitlan – Miejsce Owocu Kaktusa lub Kaktusowa Skała. W rzeczywistości powód założenia miasta na wyspie mógł być o wiele bardziej prozaiczny: teren wokół jeziora w chwili przybycia Azteków był już od dawna podzielony między silne i zorganizowane miasta a nowo przybyłym zwyczajnie mogło brakować siły do podbicia któregoś z sąsiadów. Aztekowie, mimo niewielkiej powierzchni wyspy, uzyskiwali nowe miejsca do rozbudowy miasta budując wykonane z sitowia i mułu z dna jeziora – platformy. Nie mieli zbyt dobrych stosunków z sąsiednimi plemionami, które uważały ich za barbarzyńców. Uchodzili za niezwykle krwiożerczych, mimo iż ofiary z ludzi nie były obce również innym ludom Doliny Meksyku.
W 1357 doszło wśród Azteków do rozłamu. Legenda mówi, że zauważono na sąsiedniej wyspie ciągle powiększającą się górę piasku. Grupa Azteków, która tam przybyła postanowiła założyć tam oddzielne miasto, które stanowić miało wręcz konkurencję dla Tenochtitlan. Nowe miasto, powstałe w 1357, nazwano od owej góry piasku – Tlatelolco – co oznaczało właśnie „piaskowy nasyp”. Oba miasta azteckie, mimo pochodzenia z jednego szczepu zaczęły szybko rywalizować na każdym polu. Miasto Tlatelolco zasłynęło największym w Mezoameryce targowiskiem. Militarnie jednak Tlatelolco ustępowało Tenochtitlan i zostało włączone do niego zbrojnie w 1472. Od tej pory Tlatelolco stanowiło piątą z kolei dzielnicę Tenochtitlan. Od początku Aztekowie byli traktowani przez inne ludy zamieszkujące region Doliny Meksyku z nieufnością i otwartą niechęcią. Byli jednak zbyt słabi, by stawić otwarty opór, przez co Tenochtitlan stało się wasalem miasta Azcapotzalco, głównego miasta imperium Tepaneków. W 1375 miasto Tenochtitlan nie było jeszcze dużą metropolią, raczej przypominało rybacką wioskę. Mimo tego aztecka starszyzna (ufna, że bóstwo opiekuńcze Azteków – Huitzilopochtli – pragnie podboju świata) wybrała „króla”. Słowo król nie do końca pasuje do realiów azteckich, dokładnie władca aztecki nosił przydomek tlatoani i jego funkcja nie zawsze była podobna do europejskich monarchów. Tlatoani miał być wodzem w czasie wojny, a także być najwyższym kapłanem. W czasie pokoju w dalszym ciągu panowała swoista oligarchia (kolegialne rządy arystokracji). Z czasem w związku z tym, że okres wojny się przedłużał tlatoani otrzymywał coraz większe przywileje, aż w końcu stał się niemal władcą absolutnym. Pierwszym tlatoani, którego wybrano w 1375 roku był Garść Trzciny – Acamapichtli. Wąż Obsydianowy – Itzcoatl, panował w latach 1427-1440.Postanowił uniezależnić się i wraz ze sprzymierzeńcami wypowiedział wojnę Azcapotzalco. Po roku ciężkich walk wojna skończyła się zwycięstwem wojsk sprzymierzonych. Tenochtitlan stało się państwem suwerennym. W wyniku wojny z Azcapotzalco Imperium Tepaneków w Mezoameryce przestało istnieć. Lud Tepaneków istniał dalej nie posiadając jednakże już hegemonii. Niepodległe państwo azteckie nie było jeszcze dość silne by zdobyć dominację w regionie. Z tego powodu Aztekowie rozglądali się za sojuszem, który pozwoliłby im panować w regionie w porozumieniu z innym silnym plemieniem indiańskim. Już w wojnie przeciwko Azcapotzalco armia aztecka ściśle współpracowała z innym miastem indiańskim, które chciało się wyzwolić spod panowania Tepaneków. Było to miasto Texcoco. Należało ono do pradawnego plemienia Acolhuan. W ówczesnym mniemaniu sojusz z plemieniem o tak zacnych tradycjach uchodził za zaszczyt. Dodatkowo w Texcoco rządził świetny władca, zarówno dobry dowódca wojskowy, jak i administrator – Poszczący Kujot – Netzahualcoyotl. Bezpośrednio więc po uniezależnieniu się obu miast datuje się sojusz między nimi. Za datę powstania jednak trójprzymierza przyjmuje się 1430, gdyż w tym roku do sojuszu dołączyło miasto Tlacopán, zwane dziś Tacuba. Trzeci sojusznik – Tlacopán był miastem słabszym, prezentował się w obliczu posiadających zaprawioną armię Mexików jak ubogi krewny. Dodatkowo, co ciekawe był miastem plemienia Tepaneków – plemienia tak bardzo znienawidzonego zarówno przez Tenochków, jak i Tezcocańczyków w wyniku ostatnich wydarzeń. Z przyczyn jednak politycznych Tlacopan został przyjęty do sojuszu, gdyż po upadku Azcapotzalco miasto to miało największy posłuch wśród Tepaneków. W ten sposób w 1430 Trójprzymierze zdobyło hegemonię nad światem meksykańskim. Trójprzymierze przetrwało aż do przybycia Hiszpanów, z tą różnicą, że w II połowie XV wieku Aztekowie byli już na tyle silni, że przestali liczyć się także z Texcoco. Właściwie ten sojusz militarny przestał istnieć, gdyż Aztekowie stali się na tyle potężni, że już go nie potrzebowali. Oficjalnie utrzymali go, w rzeczywistości Texcoco i Tlacopan nie miały nic do powiedzenia, i nie chciały sprzeciwiać się łamaniu zasad sojuszu przez Azteków w obawie o swe bezpieczeństwo. Autorem sukcesu Azteków był między innymi Tlacaelel, dowódca wojsk azteckich został mianowany Cihuacoatlem. Cihuacoatl był to tytuł porównywany w Europie do wicekróla. Tlacaelel stał na czele wymiaru sprawiedliwości i skarbu państwa. Miał też szeroki wpływ na armię. Zasłynął jednak jako reformator społeczno-religijny społeczeństwa azteckiego. Stworzył mistyczną wizję Azteków jako narodu wybranego przez słońce. Był on inicjatorem spalenia lub skazania na zapomnienie wszystkich dotychczas napisanych lub zapamiętanych historii i stworzenie całej mitologii od podstaw. Przez to zyskał sobie sławę Omara zachodniej półkuli. Wszystko to miało służyć budowaniu zapału religijnego Azteków, którym przewidywał misję zdobycia panowania nad światem, wyznaczoną przez bogów. Tlacaelela często określa się jako szarą eminencję państwa Azteków. Nigdy nie został tlatoanim, jednakże niektórzy uważają, że zdając sobie sprawę z tego, że tlatoani nie ma władzy absolutnej sam o nią nie zabiegał. Przypisuje mu się poglądy, jakoby w rzeczywistości to on sprawował władzę zamiast tlatoani. Okres jego wpływów to lata od 1428 aż do śmierci, którą datuje się na rok 1480 lub 1497. Z żelazną konsekwencją palił również wszystkie księgi ludów podbitych i zastępował je wizją rzeczywistości propagowaną przez Azteków. Podbitym pozwalano na zachowanie tradycyjnego panteonu lokalnych bogów, jednak za najwyższych musieli być uznani Huitzilopochtli i jego matka Coatlicue, bogini ziemi. Możliwe, że w ten sposób doszło do utraty wielu cennych informacji na temat ludów starszych niż Aztekowie oraz samych Azteków. Tlacaelel stał się także autorem pomysłu wojen kwietnych, które były ściśle związane z religijnością ludów Mezoameryki. Polegały one na umówionych bitwach między miastami Doliny Meksyku w celu zdobycia jeńców, przeznaczanych potem na kamień ofiarny. Wojny kwietne są oryginalnym pomysłem w skali całego świata. Zwycięzca owej wojny nie miał prawa do żadnych roszczeń terytorialnych lub trybutarnych, a żołnierze unikać musieli zabijania, gdyż chodziło o zdobycie żywego jeńca. Tlacaelel nigdy sam nie został wybrany tlatoanim, jednak w praktyce rządził tak polityką zagraniczną, jak i wewnętrzną państwa aż do swej śmierci między 1475 a 1480 rokiem. W tym czasie kolejni tlatoani prowadzili dalsze podboje państw Doliny Meksyku. Dzięki składom żywności założonym przez Tlacaelela, Aztekom udało się uniknąć głodu, jaki dotknął sąsiadów w wyniku powodzi, mrozów i suszy.

Zwycięskie wojny doprowadziły do tego, że w końcu XV wieku większa część państw od północnego Meksyku aż po dzisiejszą Gwatemalę płaciła Trójprzymierzu podatek(trybut?) w tej czy innej formie. W przeciwieństwie jednak do państw europejskich, państwo azteckie nigdy nie było scentralizowane. Z całego „Imperium” spływały do stolicy dary i podatki, jednak na podbitych terytoriach władzę sprawowała nadal administracja lokalna. W 1502 na tron wstąpił Montezuma II, dziewiąty tlatoani Azteków. Próbował on przeprowadzić swoistą reformę intelektualną w mieście i zmienić nieco oficjalną ideologię państwową Azteków. Sprowadzał do stolicy urzędników, artystów i poetów z innych podbitych rejonów, a także złagodził politykę wobec podbitej ludności. Za jego panowania w Tenochtitlan, tuż obok wielkiej świątyni Huitzilopochtli z czasów Tlacaelela, postawiono wielką świątynię Coateocalli poświęconą wszystkim bogom. W latach 1519-1524 Hernán Cortés z oddziałem 500 żołnierzy podbił i opanował terytorium państwa Azteków. Swój sukces zawdzięczał głównie specyfice imperium azteckiego, gdzie w ramach imperium istniały miasta-państwa, które miały pewne synonimy niepodległości i płaciły coroczny podatek władcom Trójprzymierza. Przybycie Corteza zbiegło się z czasem oznaczonym na powrót bóstwa azteckiego Quetzalcoatla i za nie początkowo Cortez był brany. Fakt, iż Hiszpanie dysponowali końmi, które były wcześniej Aztekom nieznane, nie miał aż takiego znaczenia, jak się do niedawna sądziło. Ostatnim tlatoani był heroiczny obrońca Tenochtitlan Cuauhtemoc, który został zamordowany przez Hiszpanów w lutym 1525 w kraju Majów-Chontal zwanym Acalan. W czasie najazdu konkwistadorów Aztecy stali na bardzo wysokim poziomie rozwoju. Ich miasta osiągały nawet do 300 tysięcy mieszkańców. W wyniku konkwisty z wielkiego imperium Azteków pozostały jedynie ruiny, lecz nadal w Meksyku żyją potomkowie Azteków i innych ludów, posługujący się starożytnym językiem nahuatl. Czas trwania i rozwoju sztuki Azteków to okres od XIII wieku do początków XVI wieku. Artyści azteccy preferowali rzeźbę w twardym kamieniu. Do dorobku ich sztuki należą pełne ekspresji przedstawienia bogów, wojowników, kapłanów. Do częstych tematów należą figurki zwierząt: ropuch, węży, małp i drapieżnych kotów. Do najbardziej monumentalnych pomników epoki należy Kamień Słońca (Piedra del Sol), kalendarz aztecki. Ten ważący ok. 24 tony kamień został ułożony poziomo tak, że odczyt jest możliwy tylko z piramid. Płaszczyzna o średnicy 3,5 m pokryta jest reliefami o symbolicznym znaczeniu. W centrum umieszczono znak “poczwórnego ruchu” przedstawiający cztery słońca poprzednich epok i znak współczesnej epoki oraz symbole czterech stron nieba. Za nimi, po obwodzie umieszczono symbole dwudziestu dni. Kamień otaczają dwa węże – znak przemijającego czasu. Do innych znanych rzeźb (znajdujących się w zbiorach Narodowego Muzeum Antropologii w Meksyku) należą: ekspresyjna figura siedzącego wyobrażenie Xochipilli oraz pełen symbolicznych znaczeń posąg Coatlicue. Bogini wyobrażona jest jako postać w spódnicy z węży, naszyjniku z ludzkich dłoni i serc. Spódnica przytrzymywana jest pasem z zapięciem z czaszki, dłonie bogini zakończone są długimi pazurami a z szyi wyrastają dwie głowy węża. Wszystkie te symbole mają uzmysłowić, że bogini jest jednocześnie dawczynią życia i śmierci. W bogini nie ma okrucieństwa. Jest tylko stwierdzenie rzeczywistości. Ziemia pożera to co w niej pogrzebane i jednocześnie daje nowe życie pozwalając kiełkować zasianym w niej ziarnom. Wyroby rzemieślnicze wytwarzane przez Azteków cechowała misterność, harmonijny dobór barw. Były to dzieła z piór, mozaiki, przedmioty inkrustowane turkusami, muszlami, wyroby ze złota i srebra. Rzeźby wykonane w drewnie i kości. Do cenniejszych zabytków należy tarcza z piór należąca do azteckiego władcy Ahuitzotla. Tarcza, tzw. chimalli to okrągła mozaika z czerwonych piór z niebieskim, wyjącym kojotem umieszczonym w jej środkowej części.
Kuchnia aztecka była typowa dla Ameryki Prekolumbijskiej. Głównym pokarmem była więc kukurydza (zwana zbożem Indian). Przyrządzano ją na wiele sposobów – między innymi rozcierano na kamieniu i pieczono okrągłe placki – rodzaj indiańskiego chleba. Placki te często jedzono z położonymi na nich warzywami, lub też z warzywami zapieczonymi wewnątrz. Nie znano natomiast ziemniaków. Nie znano także zbóż, które stanowiły podstawę wyżywienia Europy, ani ryżu, będącego głównym pożywieniem wielu Azjatów.Aztekowie chętnie jadali i uprawiali różnorakie warzywa, z których ceniono między innymi dynię, kabaczki oraz fasolę, Rośliną, która przyszła do Europy właśnie od Azteków jest pomidor, zwany przez nich xitomatl. Jeśli chodzi o mięso, Aztekowie jedli go mało i było ono domeną bogatszych warstw. Za przysmak aztecki uważano węża. Warstwy niższe często jadały także wszelkie produkty jeziora Texcoco, nad którym mieszkała większość populacji azteckiej. Jezioro zaopatrywało w ryby, oraz skorupiaki. Częstym pożywieniem były ślimaki lub raki. Znano także czekoladę, była ona spożywana tylko w warstwach bogatszych, przeważnie na koniec posiłku. Warto zwrócić uwagę, że była to kuchnia pikantna ostra, co zawdzięczała dużej ilości przypraw. Typowym daniem azteckim jest tortilla, dziś znana na całym świecie. Na obszarach górzystych typowym strojem kobiecym była koszula oraz okręcona wokół ciała spódnica. Mężczyźni nosili zazwyczaj przepaskę biodrową i płaszcz przewiązany na ramieniu oraz sandały. Na najcieplejszych nizinach kobiety często chodziły do połowy nago, nosząc tylko spódnice. Jakość surowca oraz wzory odzieży zależały od majętności i społecznego statusu osoby, która nosiła dany strój. Budynki mieszkalne były zwykle proste i funkcjonalne. Na obszarach górzystych większość domów budowano z cegły suszonej na słońcu a dachy pokrywano płaskimi lub spadzistymi liśćmi. Na nizinach wznoszono ściany z plecionki oblepionej gliną i domostwa kryto strzechą. Układ wewnętrzny tworzyły: izba główna, spiżarnia i miejsce do pracy. Siedziby władców i znaczniejszych możnych wznoszono według indywidualnego planu. Były to konstrukcje wielopokojowe, zbudowane z cegły suszonej na słońcu, pokrytej tynkiem.