Wiek XIX to okres w historii Polski, który charakteryzuje się ogromnymi przeobrażeniami. Jest to o tyle czas niezwykły, gdyż dokonujące się przemiany w aspekcie technicznym, ekonomicznym jak i społecznym w efekcie stają się przyczyną jednego i tożsamego dla wszystkich zjawiska, a mianowicie rozwoju miast. Procesu, który na pozór wydaje się być ogromnie pozytywnym, stanowiącym nowy etap w historii, jednakże przy bliższym poznaniu generującym szereg problemów. Na skutek postępu technicznego dostrzegalny zaczął być bowiem rozwój przemysłu, który w owym czasie opierał się przede wszystkim na produkcji fabrycznej. Powodowało to ogromne przeobrażenia struktury przestrzennej miast polskich, co z było odpowiedzią na wzmożone zapotrzebowanie na lokowanie nowych przestrzeni przemysłowych, rozwój kolei, która była bardzo dogodnym środkiem transportu, ale i na gwałtowny napływ ludności na ich tereny. Działo się tak przede wszystkim z tego powodu, że przemysł nie tylko w innowacyjny sposób organizował życie poszczególnych miast, ale przyciągał do nich liczne masy ludności, dotychczas zamieszkujące okoliczne wsi. Ludności, która w przypadkach niektórych polskich miast stała się nie lada problemem, gdyż te często okazywały się być nie do końca przystosowane do stawienia czoła nieustannie napływających falom ludności. Źródła historyczne jednoznacznie wskazują, że XIX wiek przyniósł niezwykle wysoki wzrost liczby mieszkańców miast w Polsce. Do kategorii miast najbardziej zaludnionych w tamtym okresie zaliczano Łódź, Poznań, ale i Warszawę, która licząc 700 tys. mieszkańców zaczęła funkcjonować jako aglomeracja posiadająca realne szanse na zyskanie miana nowoczesnej. Miasta, które się rozwija, daje liczne miejsca pracy, a jednocześnie cieszy oczy dzięki estetycznym rozwiązaniom urbanistycznym i powinno wykorzystywać zdobycze cywilizacyjne, tym samym zapewniając optymalne warunki bytu i rozwoju kulturalnego swych mieszkańców. Pytanie tylko, czy realia, odpowiadały w stu procentach teorii… Niepodważalnym faktem jest, że napływająca w XIX wieku do Warszawy ludność powodowała coraz to liczniejsze problemy dotyczące zapewnienie odpowiednich warunków mieszkaniowych i zdrowotnych. W Warszawie początku dziewiętnastego stulecia następowała ogromna intensyfikacja zabudowy, przez co drastycznie narastały złe warunki o charakterze wspomnianym powyżej. Ponadto, jako miasto ograniczone podwójnym pierścieniem fortów, cytadelą i rozległymi przestrzeniami zagospodarowanymi na cele wojskowe nie miało możliwości rozrastania się w naturalny sposób, co w efekcie doprowadziło do niezwykłego zagęszczenia zabudowy mieszkalnej oraz nieładu przestrzennego. Zaczęły pojawiać się głosy, że Warszawa, jako kolejne po Londynie miasto europejskie, ma szansę paść ofiarą własnej industrializacji, gdyż bieda graniczyła tu z bogactwem w ogromnym stopniu. Zabudowa przemysłowa lokowana była raczej na obrzeżach miasta, a wokół siebie skupiała osiedla taniej zabudowy mieszkaniowej dla pracowników. Otoczenie fabryk było o tyle ciekawe, że piękne wille właścicieli fabryk, bardzo szybko zaczęły być otaczane domami klasy robotniczej, a z czasem i czworakami rodzin tych robotników, które przybyły do miasta z nadzieją na lepsze jutro i poprawę swej bardzo słabej pozycji materialnej. Problematyczne coraz bardziej w tak szybko zagęszczającej się zabudowie stawały się też trujące opary, wydobywające się z fabrycznych kominów, które rujnowały zdrowie mieszkających nieopodal ludzi.
Wiele fabryk powstawało w sąsiedztwie Wisły, gdyż było to związane z możliwością wykorzystania jej jako kanału transportu, stanowiącego alternatywę dla kolei, a co za tym idzie powodowało zagęszczenie ludności i w centralnym punkcie miasta, czyniąc dzisiejsze Powiśle kolejnym skupiskiem rodzin robotniczych. Przeludnienie zaczynało być i tam niezwykle istotnym problemem. Istniejąca infrastruktura uzupełniana była nieustannie w kolejne budynki mieszkalne, które nie były planowane już w sposób kompleksowy i lokowane były pojedynczo we wszystkich możliwych przestrzeniach, powodując, że z bardzo szybko wchłaniały się w infrastrukturę miasta powodując efekt jeszcze większego wypełnienia przestrzeni miejskiej. Zabudowa miała tu charakter bardzo skromny, gdyż przeznaczona była dla wspomnianych wyżej robotników, ale i najniższej warstwy społecznej – plebsu. W dużej mierze były to zwykłe lepianki, bardzo często zniszczone i charakteryzujące się fatalnymi warunkami sanitarnymi. Całą sytuację pogarszał brak dostępu do bieżącej wody oraz systemów odprowadzania i utylizacji nieczystości. Niniejszą powagę sytuacji, dodatkowo potęgował fakt, że ludzie zamieszkujący te tereny nie mieli nadziei na poprawę swojego bytu. Pogrążeni w apatii, trawieni byli przez choroby i głód, które wpływały na rozwój przestępczości i niemalże powszechnie panującego analfabetyzmu. Nie można też ignorować faktu, że generowało to jeszcze jeden, niezwykle istotny problem z jakim borykała się XIX wieczna Warszawa. Mowa tu w szczególności o rozpowszechnionej wśród warstw bogatszych ignorancji na problemy biedoty. Mity oparte na stwierdzeniach, że biedni są sami winni swojej biedy, a ich położenie jest spowodowane przez lenistwo lub brak odpowiednich chęci do pracy rozpowszechniały się bardzo szybko. XIX wiek, bezapelacyjnie uznany być może za okres, w którym większość miast borykała się z jakimiś problemami, gdyż nie sposób by posiadały jedynie powody do dumy bez powodów do zawstydzenia. Istotnym jednak jest by zrozumieć, że miejsca, które w czasach współczesnych mijamy, odwiedzamy i z których korzystamy powinny budzić w nas refleksje i skłaniać do rozważań nad ich historią. Głównym powodem powinna być tu przede wszystkim świadomość, że miejsca dziś prezentujące się w sposób nienaganny, często w innowacyjny sposób zagospodarowany, na przestrzeni wieków, a przede wszystkim dziewiętnastego stulecia, stanowiły obszary niezwykle problematyczne zarówno dla mieszkańców miasta, jak i jego władz, które przez stosunkowo długi okres czasu nie potrafiły się z nimi uporać. Warto więc dostrzec istotę źródeł historycznych, dzięki którym możliwe jest zrozumienie, że XIX wiek był dla miast polskich trudnym okresem. Okresem stawiającym duże wyzwana, których efekty można dostrzegać współcześnie …

Bibliografia:

1. Balcerzak E., Kowecka E., Kruppe J., Wybrane problemy kultury materialnej miast polskich w XVIII i XIX wieku, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolońskich, Wrocław 1983
2. Jałowiecki B., Społeczne procesy rozwoju miasta, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1976
3. Kaczyńska E., Pejzaż miejski z zaściankiem w tle, wyd. Res Publica, Warszawa 1999
4. Kołodziejczyk R., Miasto, mieszczaństwo, burżuazja w Polsce w XIX w., wyd. PWN, Warszawa 1979
5. Wallis A., Socjologia i kształtowanie przestrzeni, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971