Arystoteles urodził się w roku 384 p.n.e w Stagirze. Zmarł w 322 roku p.n.e na wyspie Eubei. Był greckim filozofem i uchodził za jednego z najwszechstronniejszego myśliciela w starożytności. Arystoteles był synem nadwornego lekarza, o jego matce niewiele jest wiadomo. Po śmierci swoich rodziców Arystoteles do 18 roku życia wychowywał się Myzji czyli w krainie znajdującej się w północno-zachodniej części Azji Mniejszej, dzisiejsza Turcja.1 Gdy osiągnął wiek osiemnasu lat wstąpił do słynnej Akademii Platońskiej. Pozostawał w niej przez dwadzieścia lat. Zaraz po śmierci platona postanowił opuścić akademię.W podróży oraz badaniach na wyspie Lesbos, toważyszył mu jego uczeń Ksenokrates. W roku 343 Arystotelesowi została powierzona funkcja nauczyciela syna Filipa II – Aleksandra. Na dworze Filipa II przebywał aż do objęcia władzy przez swojego wychowanka. W 335 roku filozof wrócił do Aten i założył tam Likejon czyli słynne gimnazjum istniejące do 269 roku p.n.e. Szkoła prowadziła badania głównie w zakresi przyrodoznawstwa2.Szkoła dzięki wsparciu Aleksandra Macedońskiego wkrótce przyćmiła Akademię Platońską. Arystoteles, kiedy w 323r p.n.e umarł jego wychowanek Aleksander, musiał opuścić Ateny w obawie przed prześladowaniami i represji ruchu antymacedońskiego. Filozof osiadł w Chalkis (wyspa Eubea) i tam zmarł w 322r. p.n.e. W rozwoju myśli filozoficznej oraz naukowej Arystotelesa możemy wyróżnić trzy okresy: okres kiedy filozof należał do Akademii Platońskiej, okres jego działalności naukowej na Lesbos czyli wyspie greckiej na Morzu Egejskim u wybrzeży Azji mniejszej3, oraz okres kierowania założoną przez niego szkołą – Likejonem. W pierwszym okresie rozwoju, filozof był zwolennikiem myśli swojego nauczyciela Platona. Jednak już wtedy Arystoteles nie zgadzał się z niektórymi elementami myśli platońskiej, a w szczególności jego nauką o ideach. W drugim okresie myśliciel sformułował podstawę własnej doktryny filozoficznej. W poglądach Arystotelesa podstawę stanowił empiryzm czyli teoria która głosi, że źródłem poznania jest doświadczenie.4 Jego trzeci okres rozwoju był przełomowy, ponieważ na dobre odrzucił on rozumowanie platońskie, które mówiło, że człowiek ucząc się nie poznaje nowych rzeczy, lecz przypomina sobie pewne aspekty (amnezja), oraz skupił się na badaniach naukowych, które opierał na materiałach naukowo-historycznych, doświadczalnych i dokumentarnych, które z całego imperium były mu dostarczane za sprawą Aleksandra Macedońskiego- jego ucznia. Własnie w tym okresie powstała największa ilość jego dzieł. Dzieła Arystotelesa można podzielić na aż siedem grup: pisma z zakresu logiki, pisma z zakresu fizyki, pisma biologiczne, pisma z zakresu psychologii, pisma dotyczące nauki które Arystoteles nazywał pierwszą filozofią, pisma poetyczne oraz pisma praktyczne które obejmowały zakresy etyki, teorii państwa i prawa oraz polityki. Najważniejsze dzieła z tego zakresu to “Etyka Nikomachejska” i najważniejsze dzieło – “Polityka”. Patrząc na ilość samych kategorii pism tego filozofa możemy stwierdzić, że był on wielkim oraz wszechstronnie uzdolnionym człowiekiem, którego działalność naukowa i przedewszystkim filozoficzna obejmowała wszystkie obszary ówczesnej wiedzy.

Geneza państwa i ustroje polityczne to aspekty, które międzyinnymi Arystoteles porusza w jednym ze swoich najsławniejszych dzieł – w “Polityce”. Na początku swoich rozważań filozof zwraca uwagę na to, że podstawową jednostką w społeczeństwie jest związek dwojga ludzi. Związek ten staje się rodziną poprzez zawarcie małżeństwa i płodzenia potomstwa. Z rodzin z kolei powstają gminy. Natomiast ze skupiska większej ilości gmin powstaje państwo, czyli wspólnota pełna i samowystarczalna. Zatem uzyskujemy w ten sposób schemat genezy państwa według Arystotelesa: małżeństwo, rodzina, gmina wiejska i na końcu państwo. Myśliciel stwierdza zatem, że każde państwo powstaje na zasadzie rozwoju naturalnego tak samo, jak wyżej wspomniana rodzina. Człowieka zaś, który z natury przebywa poza państwem, określa on jako nędznika lub istotę nadludzką np. Boga. Według filozofa, osoba przebywająca poza państwem i społecznością, stanowi zagrożenie dla społeczeństwa - dla jego ładu i pokoju. Człowiek, według Arystotelesa jest zwierzęciem politycznym - to znaczy, że jest stworzony do życia w społeczeństwie, a co za tym idzie - w państwie. Takiego człowieka od zwykłego zwierzęcia odróżnia zaś to, że człowiek ma umiejętność rozróżniać dobro od zła, sprawiedliwość od niesprawiedliwości, i to właśnie wspólnota takich istot, jest niezbędna tworzenia się rodziny, a potem państwa. Filozof na końcu pierwszego rozdziału podkreśla, że cechą charakterystyczną i niezbędną do poprawnego funkcjonowania państwa, jest nic innego jak sprawiedliwość oraz umiejętnośc sprawiedliwego postępowania obywateli we wspólnocie państwowej. Celem państwa, który zaważa na tym aby państwo w ogóle istniało, jest szczęśliwe życie jego obywateli, które można osiągnąć dzięki zamieszkiwaniu tego samego obszaru, poprzez zawieranie wyżej wspomnianych związków małżeńskich, a co za tym idzie - tworzenie potomstwa. Kolejnym aspektem, który atystoteles porusza zaraz po określeniu części składowych oraz genezy i podstawowych celów państwa, jest niewolnictwo. Rozwija on w tym rozdziale pojęcie rodziny. Mówi, że rodzina nie składa się tylko z ojca, matki oraz dzieci, ale znajdują się tam także niewolnicy. Prościej rzecz ujmując, rodzina składa się z wolnych i niewolników. Dla Arystotelesa niewolnictwo, tak samo jak wolność, to rzecz wynikająca w pełni z natury. Niewolnicy, według myśliciela, są już z natury niezdolni do w pełni samodzielnego życia, dlatego zostali oni stworzeni przez naturę w taki sposób, aby słuchać i wykonywać polecenia swoich panów. Arystoteles porównuje niewolników do zwierząt, ponieważ tak samo jak niewolnicy “pomagają fizycznie do zaspokojenia niezbędnych potrzeb” Następną istotną rzeczą w tym temacie jest pojęcie i definicja obywatela. Arystoteles zastanawia się nad tym, kto w zasadzie może być obywatelem państwa-miasta. Myśliciel wyraźnie stwierdza, że obywatelami nie są niewolnicy oraz metojkowie,5czyli obca ludność napływowa, która ponosiła świadczenia wobec państwa mimo, że nie nazywano ich obywatelami, ponieważ według Arystotelesa, aby być obywatelem nie wystarczało jedynie mieszkać na terytorium danego państwa. W ustroju arystokratycznym obywatelami nie będą chłopi, zaś w oligarchii obywatelem nie będzie rzemieślnik. Wyjątkiem jest przedsiębiorca, który dzięki swojemu majątkowi, mógł sprawować urzędy. Zdarzają się jednak takie ustroje, w których nawet ludzie obcy, przyjezdni mogą otrzymać obywatelstwo. Takim ustrojem jest demokracja. Następnie filozof jasno przedstawia nam sylwetkę obywatela. Jest to człowiek pochodzący z rodziny obywatelskiej z linii obu rodziców, a nie tylko jednego. W skrajnych przypadkach jest to poprostu osoba, która otrzymała obywatelstwo danego kraju. Zadaniem obywatela jest dobro wspólne oparte na danym ustroju politycznym. Arystoteles wiąże zatem cnotę, którą musi posiadać obywatel, z ustrojem politycznym. Dochodzi do wniosku, że tyle jest cnót ile ustrojów. Następnie arystoteles wylicza różnice między władcą i obywatelem. Władca powinien być dobrym i rozumnym człowiekiem. W przeciwieństwie do obywatela, który niekoniecznie musi być mądry, lecz jego cnota polega na tym, aby potrafił słuchać. Mimo wszystko myśliciel nie precyzuje na czym polegają cnoty i jak je rozumieć. Przytacza on nam jedynie przykład flecisty i wytwórcy fletu. Rządzący jest flecistą, a obywatele wytwórcami fletu. Cnota zatem może oznaczać w tym przypadku umiejętność panowania nad tłumem, lub umiejętnością owocnej negocjacji. Arystoteles po zakończeniu definiowania pojęcia państwa i obywatela przedstawia nam swój pogląd na ustroje państwowe, pragnie on nam je omówić. W jego wywodach na ten temat pojawia się stwierdzenie, że wprowadzenie możliwie idealnego ustroju, jaki człowiek opracował jest praktycznie niemożliwą rzeczą do zrobienia, ponieważ będzie musiał on być wprowadzony pod przymusem. W tej kwestii poszukiwał słynnego złotego środka. Filozof wystosował własne zdanie na podstawie którego wnioskujemy, że nalerzy wypracować nowy ustrój w taki sposób, aby nie zcierał się on z istniejącym, w którym ludność byłaby chętna uczestniczyć, oraz do tego ustroju dobrać możliwie najlepsze prawa. Filozof następnie dokonuje podziału ustrojów państwowych. Dzieli je na właściwe oraz zwyrodniałe. Właściwe to takie, w których rządzący dbają o dobro wszystkich obywateli jednakowo. Zwyrodniałe zaś cechują się tym, że ich władcy działają jedynie na swoją korzyść. Idealne formy to według Arystotelesa: monarchia6 czyli forma rządów oparta na jednowładztwie, w której monarcha ma na uwadzę dobro wszystkich obywateli, następnym ustrojem jest arystokracja7 czyli forma rządów, w której władzę sprawowała najwyższa warstwa obywateli dla lepszego pożytku państwa. Ostatnim ustrojem jest politeja8- czyli najlepsza forma ustroju politycznego według Arystotelesa charakteryzująca się połączeniem się cech oligarchii i demokracji, powinien się opierać na stanie średnim, ponieważ państwo unika wtedy skrajności jakimi mogą być nadmierne bogactwo bądź ubóstwo. Następnie filozof wyróżnia zwyrodniałe ustroje. Pierwszym z nich jest tyrania,9 t,j określenie władzy sprawowanej w polis przez tyrana dbającego o swoje interesy, nie oglądającego się na obywateli. Następnym złym systemem była oligarchia,10 czyli władza, która leżała w rękach w grupie ludzi wywodzących sie z wysokich warstw społecznych. Trzecim i zarazem ostatnim, zwyrodniałym ustrojem jest demokracja, czyli władza ludu, społeczeństwa; obywatelom przyznaje się szereg swobód oraz praw politycznych i obywatelskich. Ale dlaczego demokracja, która wydaje sie być ustrojem dobrym dla obywatela, jest według Arystotelesa zwyrodniałą formą? Paradoksalnie, to co wydaje się być największą zaletą demokracji, u Arystotelesa jest zgubą. Mianowicie chodzi tu o równość i wolność. Wolnośc jest słabością, ponieważ może ona doprowadzić do np. przewrotu politycznego przez to że, ludzie dążyliby do tego, aby nie podlegać nikomu, aby nikt nie narzucał im swojego zdania. Słabością demokracji jest także wybieranie polityków na sprawowanie urzędów, a w szczególności brak możliwości pisatowania tego samego urzędu więcej niż parę razy oraz płacenie wynagrodzeń za udział w zgromadzeniach. Bolączką dla Arystotelesa jest także zasada równości. Zastanawia się, czy jest możliwe zapewnienie jej w społeczeństwie, które składa się z dwóch skrajnych dla siebie warstw czyli ludzi biednych i bogatych. Dochodzi wtedy do niezgodności interesów polegających na tym, że ludzie bogaci będą mieli inne cele od ludzi biednych. Dalej brnąc w minusy demokracji Arystoteles zwraca uwagę na to, że ludzie domagając się równości we wszystkich prawach, przez co władza zostaje powierzona tłumowi, który nie jest przygotowany do sprawowania rządów i podejmowania jakichkolwiek decyzji. Filozof dzieli demokrację na cztery różne rodzaje. Pierwszy polega na tym, że do rządów dopuszczeni zostają tacy obywatele którym majątek pozwala na swobodne zarządzanie swoim czasem, a takim obywatelom, którzy muszą pracować na utrzymanie rodziny, najczęściej szkoda czasu na zajmowanie się polityką, ponieważ mają ważniejsze sprawy na głowie. Drugi rodzaj charakteryzuje się dopuszczeniem do władzy takiego obywatela którego pochodzenie nie budzi wątpliwości oraz posiadza odpowiednią ilość czasu aby sprawować urzędy. Niektórzy jedak mogą zostać wykluczeni z powodu braku wymaganych dochodów. Trzeci rodzaj to taki, w którym każdy obywatel wolno urodzony, może brać udział w rządach, lecz nie bierze z powodu braku czasu. Czwarty, ostatni rodzaj, charakteryzuje się brakiem obowiązywania cenzusu majątkowego, a co za tym idzie, każdy obywatel może sprawować urząd. I to właśnie ten rodzaj demokracji jest dla Arystotelesa najbardziej zwyrodniały, ponieważ panem jest lud a nie prawo. Podczas analizy tych wszystkich ustrojów państwowych, Arystoteles uważał demokrację za najgorszą z możliwych opcji, która nie dałaby obywatelom dostatecznego szczęścia i poczucia bezpieczeństwa, ponieważ władza w państwie o takim ustroju spoczywała by w rękach ludzi niekompetentnych, czyli biedoty, która jako jedyna grupa, ma czas na sprawowanie urzędów. Demokracja poprzez zasadę równości w skrajnych przypadkach, może nawet doprowadzić do konfliktu społecznego a w najgorszym wypadku do anarchii. Jako koło ratunkowe Arystoteles rzuca nam politeję. Ustrój który sam stworzył. Ustrój który według niego mógłby rozwiązać wszystkie problemy. Politeja oparta była na wyborze najlepszych i najkorzystniejszych praw z oligarchii i demokracji. W politei władza byłaby powierzona ludziom kompetentym i odpowiedzialnym, którzy nie działaliby na swoją korzyść, ale wręcz przeciwnie, dla dobra ogółu. W dzisiejszych czasach analiza Arystotelesa jest raczej mało przydatna, ponieważ większość krajów opiera swoją politykę. właśnie o tak bardzo krytykowaną przez filozofa demokrację. Jednak poglądy greckiego myśliciela potrafią dobitnie pokazać wszystkie słabe strony danych ustrojów politycznych, oraz sposoby jak je przezwyciężyć. Arystoteles swoim dziełem próbuje udowodnić nam, że to system powinien być dopasowany do społeczeństwa a nie na odwrót. Żaden ustrój polityczny narzucony , który nie uwzględnia wymagań obywatela prędzej czy później i tak zstanie obalony. Dzieło Arystotelesa jest ponad czasowe i zapoznając się z nim zauważymy, że wymienione przez niego przyczyny odwołują się także do współczesnej demokracji. Zagrożenia demokracji i czynniki jakie je powodują można podzielić na polityczny i obywatelski – jeżeli ludzie nie będą przestrzegać stanowionego prawa może to doprowadzić do korupcji następnie do braku zaufania obywateli do polityków.

BIBLIOGRAFIA

Encyklopedia popularna PWN, A. Karwowski (red.), Warszawa 1982.

J.Legowicz / W.Kryszewski, Arystoteles, http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Arystoteles;3871513.html, (28.12.2016 r.)

D.Dembińsko-Siury, Platon, http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Platon;3958022.html, (28.12.2016 r.)

Arystoteles, Polityka Edycja Komputerowa, tłum. L. Piotrowicz, Warszawa 2003.

M.Malmon, Arystotelesa poszukiwania idealnego ustroju państwowego, “Kultura i wartości”, 2003, nr2

Oligarchia, http://sjp.pwn.pl/sjp/oligarchia;2569686 , (28.12.2016 r.) Tyrania, http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/tyrania;3990564.html, (28.12.2016 r.) Politeja, http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/politeja;3959587.html, (28.12.2016 r.)