Współczesny model relacji między państwem a Kościołem katolickim i innymi związkami wyznaniowymi w Polsce jest określony w konstytucji z 1997 r., a uszczegółowiony w konkordacie z 1993 r. i w aktach normatywnych niższego rzędu. Podczas kilkuletnich prac nad projektem konstytucji i ratyfikacją konkordatu wystąpiła ostra konfrontacja. Z jednej strony Episkopat Polski i politycy o rodowodzie solidarnościowym postulowali wpisanie do konstytucji gwarancji wolności sumienia i religii w życiu publicznym oraz odrzucenie wieloznacznej zasady separacji między państwem i Kościołem. Z drugiej zaś strony politycy postkomunistyczni i neoliberalni dążyli do nadania państwu charakteru świeckiego w wersji separacji wrogiej. W wyniku tej konfrontacji formuły, jakie zostały wpisane do Konstytucji RP, obejmują: gwarancje wolności religijnej w wymiarze indywidualnym w życiu prywatnym i publicznym (art. 53), mające aksjologiczną podstawę w przyrodzonej godności osoby ludzkiej (art. 30), oraz gwarancje wolności religijnej w wymiarze instytucjonalnym w formie podstawowych zasad ustrojowych (art. 25). Są to:

1. zasada równouprawnienia Kościołów i innych związków wyznaniowych, która jest istotnym elementem świeckości państwa;
2. zasada bezstronności władz publicznych wobec przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, z zapewnieniem swobody uzewnętrzniania ich w życiu publicznym;
3. zasada poszanowania autonomii i niezależności państwa oraz Kościołów i innych związków wyznaniowych, każdego w swoim zakresie, wraz z zasadą ich „współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego”;
4. zasada partnerskiej regulacji stosunków między państwem a Kościołem katolickim w formie umowy międzynarodowej ze Stolicą Apostolską i ustaw, a z innymi związkami wyznaniowymi w formie ustaw uchwalonych na podstawie umów wynegocjowanych przez rząd z ich przedstawicielami. Normy ustawowe dotyczące zarówno Kościoła katolickiego, jak i innych związków wyznaniowych nie mogą być sprzeczne z normami konstytucyjnymi i konkordatowymi. Oznacza to, że do systemu prawa III Rzeczypospolitej został wpisany model państwa świeckiego w wersji separacji przyjaznej, zwanej też skoordynowaną. Powyższe zasady należy stosować łącznie. Nie można używać wybiórczo jednej z nich z pominięciem pozostałych, jak czynią współcześnie zwolennicy separacji wrogiej. Odwołują się bowiem tylko do zasady „bezstronności organów władzy publicznej wobec przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych”, natomiast pomijają zobowiązanie tychże organów do poszanowania „prawa [ludzi wierzących] do uzewnętrzniania swych przekonań w życiu publicznym”. Lekceważą też zasadę poszanowania autonomii i niezależności Kościoła i państwa, a następnie proponują wprowadzenie zmian do norm mających umocowanie w konstytucji i w konkordacie bez porozumienia ze Stolicą Apostolską.

Współczesny model relacji między państwem a Kościołem katolickim i innymi związkami wyznaniowymi w Polsce jest określony w konstytucji z 1997 r., a uszczegółowiony w konkordacie z 1993 r. i w aktach normatywnych niższego rzędu. Ramy prawne stosunków Rzeczypospolitej Polskiej i Kościoła katolickiego wyznaczają głównie Konstytucja z 1997r., konkordat z 1993r. oraz inne akta normatywne niższego rzędu. Określają one podstawową zasadę wzajemnych relacji obu stron odwołując się z jednej strony do wolności religijnej, a z drugiej – do zasady autonomii i współpracy. Autonomia i współpraca państwa i Kościoła nawiązuje do zawartej w soborowej konstytucji „Gaudium et spes” zasady „autonomii spraw ziemskich”, czyli możliwości kierowania się przez społeczeństwa własnymi prawami, wprowadzonymi przez człowieka, a nie wynikającymi wprost z religii. Polskie prawo nie posługuje się wieloznacznym określeniem „rozdziału Kościoła od państwa”. Polski model najbardziej przypomina „przyjazny rozdział” na modłę niemiecką, jednak z istotnymi różnicami, zwłaszcza dotyczącymi finansowania Kościoła. Konstytucja RP o relacjach państwo-Kościół Została uchwalona w 1997 r. Nie zawiera klasycznej Invocatio Dei, czyli odwołania się do Boga w preambule. Znalazła się w niej natomiast formuła: „My, Naród Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, zarówno wierzący w Boga będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, jak i nie podzielający tej wiary, a te uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł…”. Jest to uznanie wspólnych wartości ludzi wierzących i niewierzących jest nowatorskie w światowym konstytucjonalizmie. Art. 25 ust. 2 stwierdza: „Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę wyrażania ich w życiu publicznym”. Konstytucja nie przewiduje zatem „świeckości” państwa, zasada bezstronności państwa nie stoi na przeszkodzie obecności w przestrzeni publicznej symboli religijnych, w tym krzyża. Państwo nie wtrąca się do wierzeń swoich obywateli, daje im możliwość własnego wyboru. W Kościele natomiast jest trochę inaczej. Kościół swoimi działaniami (poprzez np. kazania) narzuca swoim wiernym wiarę np. katolicką, prawosławną, itp, nawołując ich do swojej własnej wiary, argumentują swoje słowa tym, że inne wiary nie są prawdziwe. Żeby wierny trafil do nieba musi wyznawać, np. katoliyzm. Państwo pozostawia to do włąsnego i osobistego wyboru, co uważam jest dużo lepsze niż działąnia kościoła. Ust. 3 tego samego artykułu stanowi, że „stosunki między państwem a Kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego”. Konstytucja gwarantuje równouprawnienie wszystkich wyznań. Państwo nie faworyzuje żadnego z wyznań. Art. 48 mówi, że rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, z uwzględnieniem stopnia dojrzałości dziecka, wolności jego sumienia, wyznania oraz jego przekonań. Zapisana w art. 53 wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru. Z tej zasady wynika także prawo do korzystania z praktyk religijnych, na takich teranach instytucji państwowych, w których dostęp do posług religijnych jest ograniczony np. więzienia, szpitale czy wojsko. Art. 53 mówi także, że,, nikt nie może być zmuszany do uczestniczenia ani do nieuczestniczenia w praktykach religijnych." Oznacza to, że ani rodzice ani księża nie są nas w stanie zmusić do praktykowania dominjującej religii, np w rodzinie czy w naszym otoczeniu. Konstytucyjne zasady potwierdza także Ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, przyjęta u schyłku PRL, 17 maja 1989. Jej art. 10 potwierdza neutralność państwa w sprawach religii i przekonań, natomiast art. 11 stwierdza, że Kościoły i inne związki wyznaniowe są niezależne od państwa przy wykonywaniu swoich funkcji religijnych. Konkordat Jest to umowa międzynarodowa zawarta pomiędzy Stolicą Apostolską, a konkretnym państwem, w oparciu o którą regulowane są stosunki między tymi podmiotami oraz inne szczegółowe kwestie wynikające z funkcjonowania na terenie danego państwa wspólnoty religijnej Kościoła katolickiego (sprawa kościelnych własności, status szkół katolickich i ich finansowania, zagadnienie nauczania religii w szkołach, statusu prawnego małżeństw kościelnych). Kwestia konkordatu jest dość szczególnym zjawiskiem w obszarze relacji państwa z kościołami i związkami wyznaniowymi, co wynika z faktu, iż Kościół katolicki jako jedyny z kościołów ma dwa wymiary – religijny (związany z posiadaniem swoich członków) i polityczny (wynikający z faktu istnienia państwa Watykan – połączonego unią personalną i funkcjonalną ze Stolicą Apostolską – będącego pełnoprawnym podmiotem w randze państwa na arenie międzynarodowej). Konkordat między Rzeczpospolitą Polską a Stolicą Apostolską został zawarty 28 lipca 1993 przez ministra spraw zagranicznych Krzysztofa Skubiszewskiego oraz nuncjusza apostolskiego Józefa Kowalczyka. Jego ratyfikacja nastąpiła 23 lutego 1998 r., kiedy ratyfikował go uwczesny Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Aleksander Kwaśniewski, a następnie tego samego dnia Jan Paweł II. Na konkordat składają się preambuła i 29 artykułów.Według art. 1 Konkordatu, „Państwo i Kościół katolicki są w swej dziedzinie niezależne i autonomiczne oraz zobowiązują się do pełnego poszanowania tej zasady we wzajemnych stosunkach i we współdziałaniu dla rozwoju człowieka i dobra wspólnego”. Konkordat jest przede wszystkim realizacją zapisanej w Konstytucji w art. 25 zasady, iż „władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym”. Ponadto konkordat tworzy warunki dla właściwego współdziałania państwa i Kościoła w sferach, gdzie ta współpraca może być realizowana i nie stanowi pogwałcenia zasady świeckości państwa. Konkordat przewiduje takie kwestie jak uznanie osobowości prawnej Kościoła i jego instytucji, zapewnienie mu swobodnego sprawowania swojej misji, określenie kwestii związanych z nauczaniem religii w szkołach publicznych, możliwość zakładania i prowadzenia placówek o charakterze oświatowym i wychowawczym, formy opieki duszpasterskiej nad żołnierzami, warunki pod jakimi uznana zostaje prawomocność małżeństwa kanonicznego i wreszcie prawo Kościoła do posiadania własnych mediów oraz do obecności w programach publicznego radia i publicznej telewizji. Dodatkowo określono kwestię subwencjonowania Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie oraz Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, a także zakres udziału państwa w dbaniu o dobra kultury należące do Kościoła katolickiego.

Konstytucyjne relacje między państwem a Kościołem opierają się między innymi na zasadzie równouprawnienia Kościołów i innych związków wyznaniowych, czyli na poszanowaniu pluralizmu wyznaniowego i światopoglądowego. Do istotnych zasad należy również deklaracja bezstronności państwa wobec przekonań religijnych oraz autonomii i niezależności państwa i Kościoła. Całkowite oddzielenie państwa od Kościoła jest niemożliwe i dlatego konstytucja przewiduje współdziałanie i współpracę w ważnych dla społeczeństwa sprawach, takich jak walka z bezrobociem czy przeciwdziałanie skutkom ubóstwa itp. Relacje między państwem a innymi Kościołami i związkami wyznaniowymi określają ustawy. Ta różnica w podstawie prawnej nie jest rezultatem szczególnej pozycji Kościoła katolickiego w Polsce. Bierze się natomiast stąd, że Stolica Apostolska jest podmiotem prawa międzynarodowego. Konkordat jest więc umową między dwoma państwami, a nie między państwem a Kościołem.

Określenie statusu Kościołów i związków wyznaniowych przez ustawy

W Polsce działają kościoły i związki wyznaniowe, których status regulują odrębne ustawy. Należą do nich między innymi: · Polski Autokefaliczny, · Kościół Prawosławny, · Kościół Ewangelicko- Augsburski, · Polskokatolicki Kościół, · Kościół Zielonoświątkowy · Związek Gmin Żydowskich. Poza tym istnieją w Polsce Kościoły i związki wyznaniowe, które działają na podstawie rejestracji administracyjnej, uregulowanej ustawą o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z 1989 roku i późniejszymi nowelizacjami. Obecne prawo do złożenia wniosku o zarejestrowanie nowego kościoła lub związku wyznaniowego przysługuje wyłącznie obywatelom polskim. Wniosek musi być opatrzony podpisami co najmniej 100 obywateli (wcześniej wystarczyło 15). Zaostrzenie przepisów związane było z nadmiernym rozwojem sekt religijnych, powodujących dezintegrację społeczeństwa.